Geschiedenis InZicht: Vakkennis en didactiek voor het basisonderwijs
(De Bas & Brinkman, 2019)
Hoofdstuk 1. De tijd van jagers en boeren (tot 3000 voor Christus)
Het verschil tussen prehistorie en historie is dat historie begint zodra er geschreven werd. De
prehistorie heeft dus vanzelfsprekend geen geschreven bronnen en wordt verteld vanuit de
archeologische vondsten.
De gevonden voorwerpen uit de Prehistorie vertellen iets over de cultuur van die tijd. Cultuur
ontstaat wanneer de mens ingrijpt in de natuur. Archeologen hebben een periodisering opgesteld
voor de prehistorische culturen in de Lage Landen:
● De Steentijd: 2.500.000 voor Christus tot 2100 voor Christus;
● De Bronstijd: 2100 voor Christus tot 700 voor Christus;
● De IJzertijd: 700 voor Christus tot 50 voor Christus.
Homo erectus en homo sapiens
De homo erectus was de eerste menssoort die rechtop leerde lopen zo’n twee miljoen jaar geleden.
Bovendien was het de eerste menssoort die Afrika verliet en zich verspreidde over de aarde. De
homo erectus hadden dikke beenderen en geen kin. Ook gebruikte zij gereedschappen zoals de
vuistbijl.
Uit de homo erectus ontstond tussen 200.000 en 100.000 jaar geleden de huidige mens: de homo
sapiens, de denkende mens (vanwege zijn grote schedel). De mens maakte gereedschappen voor de
jacht, zoals pijl-en-boog, vervaardigde manden en speren. Zo’n 40.000 jaar geleden verscheen de
homo sapiens in het huidige Europa. Een groep van zo’n 25 mensen woonden samen in
tentenkampen. De groepen samen, bestaande uit zo’n 500 leden, worden ook wel een stam of clan
genoemd.
De eerste nomadische en sedentaire samenleving
De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw verliep relatief snel en verliep gelijktijdig in
verschillende delen van de wereld. Deze overgang naar landbouw wordt ook wel de agrarische
revolutie genoemd. Deze ontwikkeling vond plaats in de Jonge Steentijd: het Neolithicum. Dit proces
heeft ook wel de neolithische revolutie. De aanwezigheid van wilde granen en wilde dieren maakte
deze evolutie mogelijk. Vanuit dit vruchtbare gebied verspreidt de nieuwe zogenoemde ‘sedentaire’
(zitten) leefstijl zich. De bandkeramiekers waren de eerste mensen die in Nederland
landbouwbedrijven. Door de landbouw konden de bandkeramiekers zich specialiseren in bepaalde
activiteiten, zeg maar beroepen. De sedentaire samenleving werd anders georganiseerd dan het
leven in de nomadische stammen. Zo woonden bandkeramiekers niet in tenten van dierenhuiden,
maar in rechthoekige huizen van klei en leem met rieten daken.
De hunebedbouwers
Hunebedden zijn graven van belangrijke stamleden, de hunebedbouwers, ook wel Trechterbekervolk
genoemd, leefden van 3400 tot 2850 voor Christus in een gebied dat voor het grootste gedeelte
binnen de huidige provincie Drenthe valt. Vanaf 2850 voor Christus verdween de cultuur van
1
,hunebedbouwers en kwam de Enkelgrafcultuur, ook wel Standvoetbekercultuur genoemd, op. De
stammen begroeven hun doden individueel en liggend in hurkhouding in een vlak graf onder een
grafheuvel.
Hoofdstuk 2. De tijd van Grieken en Romeinen (3000 voor Christus-500)
De Griekse stadstaat
Veel Grieken woonden in de periode 750-300 voor Christus in steden (ook wel stadstaten genoemd).
De burgers van deze steden bestuurden zichzelf. De belangrijkste stadstaat was Athene. Athene had
een toen nieuwe politieke organisatie, een democratie, waarin rijke mannen stemrecht hadden.
Deze stemrechtige mannen verzamelden zich op de agora het centrale stadsplein, waar ze
discussieerden en stemden over zaken als wetgeving, oorlogvoering en het sluiten van vrede en
hadden burgerrechten. Bekende Griekse filosofen zoals Pythagoras, Socrates, Plato en Aristoteles,
benadrukten dat het vereren van goden zoals Zeus haaks stond op het menselijk denken.
In de stadstaat waren slaven die in ruil voor arbeidskrachten eten en onderdak kregen. Slaven waren
afhankelijk van hun eigenaren en werkten bij gegoede Grieken in huis. Militairen beschermen de
stadstaat tegen vijanden.
De Romeinse Republiek en het Romeinse Rijk
Volgens schrijver Virgilius is de stad Rome in 754 voor Christus gesticht door de broers Romulus en
Remus, die waren grootgebracht door een wolvin. De legende is dat Romulus Remus zou hebben
vermoord naar aanleiding van de vraag naar wie de stad zou worden vernoemd. Romulus zou hierbij
de eerste koning van Rome zijn geworden. Vanaf circa 510 voor Christus was Rome de hoofdstad van
het Romeinse Rijk. Het Romeinse Rijk was een republiek die werd bestuurd door de senaat van
honderd tot negenhonderd rijke Romeinse mannen. De Republiek was gefundeerd op twee pijlers:
de eerste pijler werd gevormd door slaven (25% van de inwoners van het Romeinse Rijk) en de
tweede pijler was die van het leger waarbij soldaten ervoor zorgden dat de Republiek beschermd
werd tegen vijandige aanvallen en dat het rijk kon uitbreiden. Het Romeinse leger bestond uit
legioenen (circa vijfduizend soldaten) en beschikte over zestig stukken geschut: een soort katapulten
waarmee pijlen of stenen konden worden afgeschoten. Soldaat zijn was voor veel mannen
aantrekkelijk, want zij kregen geld en/of een stuk eigen grond als loon, hadden voldoende voedsel ter
beschikking en konden carrière maken (ze konden burgerrechten krijgen).
De Romeinse Republiek breidde zich uit rondom de Middellandse Zee, Mare Nostrum (onze zee). De
overzeese gebieden werden koloniën genoemd. De Romeinen streefden ernaar om hun imperium te
beschermen met zo veel mogelijk natuurlijke grenzen (‘limes’) en andere grenzen werden bewaakt
door soldaten. Julius Caesar veroverde in 51 voor Christus Gallië, voerde de tijdrekening in, bepaalde
de kalender, dat een jaar bestond uit 365 dagen en dat er 10 maanden zouden zijn met elk een
Latijnse naam. De machtspositie van Julius Caesar leidde tot de burgeroorlog waarbij hij in 44 voor
Christus werd gedood. In 27 voor Christus kwam Augustus als winnaar tevoorschijn als keizer, waarbij
de Romeinse Republiek een keizerrijk werd. Keizer Augustus voerde een keizercultus in: zijn
onderdanen waren verplicht om hem in tempels te eren met offers en/of financiële giften. Naast de
keizerverering kenden de Romeinen verschillende goden (polytheïsme), vergelijkbaar met de Griekse
goden (bijvoorbeeld Zeus heette Jupiter bij de Romeinen). Deze goden werden ook in de tempels
2
, vereerd. In het Romeinse Rijk onder het bewind van Augustus heerste vrede, de Pax Romana, die tot
circa 250 na Christus zou duren.
In het jaar 1 na Christus werd Jezus van Nazareth geboren. Jezus verkondigde de zoon van God te
zijn, waardoor er een paradoxale situatie ontstond in het Rijk: Christenen zijn monotheïstisch en
vereren dus één God. Dit leidde tot vervolgingen en martelingen, vooral onder keizer Nero (54-68),
waarbij christenen in een arena voor de leeuwen werden gegooid. De positie van het christendom
veranderde onder keizer Constantijn de Grote (306-337; visioen met ’in dit teken zult u
overwinnen’). Hij besloot godsdienstvrijheid te verlenen in het Edict van Milaan. De rol van het
christendom veranderde onder keizer Theodosius de Grote nog ingrijpender toen hij in 381
verklaarde dat het katholieke christendom, het geloof in de drie-eenheid (God de vader, de Heilige
Geest en de Zoon) het enige zuivere en door de staat erkende godsdienst was, de staatsgodsdienst.
Alle andere vormen van geloof werden bestreden.
Romeinen namen veel over van andere volken, zoals cultuuruitingen en tradities, maar paste deze
aan aan hun eigen behoeften. De inrichting van de Romeinse cultuur was vooral gebaseerd op het
principe van praktische bruikbaarheid. Zo kende de Romeinse stad een standaard plattegrond en
door de stad liepen van noord naar zuid en van oost naar west twee grote wegen, de via’s. Bij de
kruising van deze wegen stonden de belangrijkste bouwwerken, zodat elke stad een religieus,
economisch en juridisch centrum had. Door de aanleg van aquaducten werden de mensen in de stad
voorzien van water. Een stad mocht pas zo worden genoemd, wanneer deze stadsrechten had
verkregen. Bekende grote Romeinse steden waren Trier en Keulen. In het Romeinse Rijk werden
duizenden stenen wegen aangelegd, die allemaal naar Rome leiden. Op mijlpalen werd de afstand
tot de hoofdstad aangegeven. De Romeinen hadden ook kaarten waarop plaatsen, wegen en
afstanden tussen de plaatsen waren aangegeven. De Romeinen maakten ook gebruik van
waterwegen (met name de Rijn die dwars door het noordelijke gedeelte van het Romeinse Rijk liep).
In grote steden woonden veel mensen in insulawoningen - een soort flatgebouw van baksteen of
hout. Rijkere Romeinen woonden in stenen huizen en aan de rand van de stad stonden villa's. De
Romeinse stad Pompeï werd in 79 na een uitbarsting van de vulkaan Vesuvius bedolven onder de
lava. De Romeinen waren de allereerste boeren. Ze leverde producten aan dorpen en steden en
dreven handel. Om de handel te vergemakkelijken, gebruikten de Romeinen munten die een
bepaalde waarde vertegenwoordigden. Ook werd er betaald met producten die schaars waren, zoals
zout. Het Latijn was de taal van de Romeinen en deze bestond uit 21 letters. De Romeinen rekende
met Romeinse cijfers (cijfers weergegeven door een letter). Daarnaast vonden Romeinen
vrijetijdsbesteding belangrijk. Het motto van veel keizers was: het volk wil brood en spelen.
Het Latijnse schrift, de manier van bouwen, Romeinse wetten, militaire tactieken en meer werd (vaak
vrijwillig) overgenomen door de elite van de overwonnen volken. Dit proces wordt romanisering
genoemd.
De Romeinen in de Lage Landen
In 58 voor Christus veroverde Julius Caesar het zuidelijke deel van de Lage Landen. Hij deed dit om de
noordelijke grens van het Romeinse Rijk definitief te maken en veilig te stellen en gebruikte hiervoor
3
(De Bas & Brinkman, 2019)
Hoofdstuk 1. De tijd van jagers en boeren (tot 3000 voor Christus)
Het verschil tussen prehistorie en historie is dat historie begint zodra er geschreven werd. De
prehistorie heeft dus vanzelfsprekend geen geschreven bronnen en wordt verteld vanuit de
archeologische vondsten.
De gevonden voorwerpen uit de Prehistorie vertellen iets over de cultuur van die tijd. Cultuur
ontstaat wanneer de mens ingrijpt in de natuur. Archeologen hebben een periodisering opgesteld
voor de prehistorische culturen in de Lage Landen:
● De Steentijd: 2.500.000 voor Christus tot 2100 voor Christus;
● De Bronstijd: 2100 voor Christus tot 700 voor Christus;
● De IJzertijd: 700 voor Christus tot 50 voor Christus.
Homo erectus en homo sapiens
De homo erectus was de eerste menssoort die rechtop leerde lopen zo’n twee miljoen jaar geleden.
Bovendien was het de eerste menssoort die Afrika verliet en zich verspreidde over de aarde. De
homo erectus hadden dikke beenderen en geen kin. Ook gebruikte zij gereedschappen zoals de
vuistbijl.
Uit de homo erectus ontstond tussen 200.000 en 100.000 jaar geleden de huidige mens: de homo
sapiens, de denkende mens (vanwege zijn grote schedel). De mens maakte gereedschappen voor de
jacht, zoals pijl-en-boog, vervaardigde manden en speren. Zo’n 40.000 jaar geleden verscheen de
homo sapiens in het huidige Europa. Een groep van zo’n 25 mensen woonden samen in
tentenkampen. De groepen samen, bestaande uit zo’n 500 leden, worden ook wel een stam of clan
genoemd.
De eerste nomadische en sedentaire samenleving
De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw verliep relatief snel en verliep gelijktijdig in
verschillende delen van de wereld. Deze overgang naar landbouw wordt ook wel de agrarische
revolutie genoemd. Deze ontwikkeling vond plaats in de Jonge Steentijd: het Neolithicum. Dit proces
heeft ook wel de neolithische revolutie. De aanwezigheid van wilde granen en wilde dieren maakte
deze evolutie mogelijk. Vanuit dit vruchtbare gebied verspreidt de nieuwe zogenoemde ‘sedentaire’
(zitten) leefstijl zich. De bandkeramiekers waren de eerste mensen die in Nederland
landbouwbedrijven. Door de landbouw konden de bandkeramiekers zich specialiseren in bepaalde
activiteiten, zeg maar beroepen. De sedentaire samenleving werd anders georganiseerd dan het
leven in de nomadische stammen. Zo woonden bandkeramiekers niet in tenten van dierenhuiden,
maar in rechthoekige huizen van klei en leem met rieten daken.
De hunebedbouwers
Hunebedden zijn graven van belangrijke stamleden, de hunebedbouwers, ook wel Trechterbekervolk
genoemd, leefden van 3400 tot 2850 voor Christus in een gebied dat voor het grootste gedeelte
binnen de huidige provincie Drenthe valt. Vanaf 2850 voor Christus verdween de cultuur van
1
,hunebedbouwers en kwam de Enkelgrafcultuur, ook wel Standvoetbekercultuur genoemd, op. De
stammen begroeven hun doden individueel en liggend in hurkhouding in een vlak graf onder een
grafheuvel.
Hoofdstuk 2. De tijd van Grieken en Romeinen (3000 voor Christus-500)
De Griekse stadstaat
Veel Grieken woonden in de periode 750-300 voor Christus in steden (ook wel stadstaten genoemd).
De burgers van deze steden bestuurden zichzelf. De belangrijkste stadstaat was Athene. Athene had
een toen nieuwe politieke organisatie, een democratie, waarin rijke mannen stemrecht hadden.
Deze stemrechtige mannen verzamelden zich op de agora het centrale stadsplein, waar ze
discussieerden en stemden over zaken als wetgeving, oorlogvoering en het sluiten van vrede en
hadden burgerrechten. Bekende Griekse filosofen zoals Pythagoras, Socrates, Plato en Aristoteles,
benadrukten dat het vereren van goden zoals Zeus haaks stond op het menselijk denken.
In de stadstaat waren slaven die in ruil voor arbeidskrachten eten en onderdak kregen. Slaven waren
afhankelijk van hun eigenaren en werkten bij gegoede Grieken in huis. Militairen beschermen de
stadstaat tegen vijanden.
De Romeinse Republiek en het Romeinse Rijk
Volgens schrijver Virgilius is de stad Rome in 754 voor Christus gesticht door de broers Romulus en
Remus, die waren grootgebracht door een wolvin. De legende is dat Romulus Remus zou hebben
vermoord naar aanleiding van de vraag naar wie de stad zou worden vernoemd. Romulus zou hierbij
de eerste koning van Rome zijn geworden. Vanaf circa 510 voor Christus was Rome de hoofdstad van
het Romeinse Rijk. Het Romeinse Rijk was een republiek die werd bestuurd door de senaat van
honderd tot negenhonderd rijke Romeinse mannen. De Republiek was gefundeerd op twee pijlers:
de eerste pijler werd gevormd door slaven (25% van de inwoners van het Romeinse Rijk) en de
tweede pijler was die van het leger waarbij soldaten ervoor zorgden dat de Republiek beschermd
werd tegen vijandige aanvallen en dat het rijk kon uitbreiden. Het Romeinse leger bestond uit
legioenen (circa vijfduizend soldaten) en beschikte over zestig stukken geschut: een soort katapulten
waarmee pijlen of stenen konden worden afgeschoten. Soldaat zijn was voor veel mannen
aantrekkelijk, want zij kregen geld en/of een stuk eigen grond als loon, hadden voldoende voedsel ter
beschikking en konden carrière maken (ze konden burgerrechten krijgen).
De Romeinse Republiek breidde zich uit rondom de Middellandse Zee, Mare Nostrum (onze zee). De
overzeese gebieden werden koloniën genoemd. De Romeinen streefden ernaar om hun imperium te
beschermen met zo veel mogelijk natuurlijke grenzen (‘limes’) en andere grenzen werden bewaakt
door soldaten. Julius Caesar veroverde in 51 voor Christus Gallië, voerde de tijdrekening in, bepaalde
de kalender, dat een jaar bestond uit 365 dagen en dat er 10 maanden zouden zijn met elk een
Latijnse naam. De machtspositie van Julius Caesar leidde tot de burgeroorlog waarbij hij in 44 voor
Christus werd gedood. In 27 voor Christus kwam Augustus als winnaar tevoorschijn als keizer, waarbij
de Romeinse Republiek een keizerrijk werd. Keizer Augustus voerde een keizercultus in: zijn
onderdanen waren verplicht om hem in tempels te eren met offers en/of financiële giften. Naast de
keizerverering kenden de Romeinen verschillende goden (polytheïsme), vergelijkbaar met de Griekse
goden (bijvoorbeeld Zeus heette Jupiter bij de Romeinen). Deze goden werden ook in de tempels
2
, vereerd. In het Romeinse Rijk onder het bewind van Augustus heerste vrede, de Pax Romana, die tot
circa 250 na Christus zou duren.
In het jaar 1 na Christus werd Jezus van Nazareth geboren. Jezus verkondigde de zoon van God te
zijn, waardoor er een paradoxale situatie ontstond in het Rijk: Christenen zijn monotheïstisch en
vereren dus één God. Dit leidde tot vervolgingen en martelingen, vooral onder keizer Nero (54-68),
waarbij christenen in een arena voor de leeuwen werden gegooid. De positie van het christendom
veranderde onder keizer Constantijn de Grote (306-337; visioen met ’in dit teken zult u
overwinnen’). Hij besloot godsdienstvrijheid te verlenen in het Edict van Milaan. De rol van het
christendom veranderde onder keizer Theodosius de Grote nog ingrijpender toen hij in 381
verklaarde dat het katholieke christendom, het geloof in de drie-eenheid (God de vader, de Heilige
Geest en de Zoon) het enige zuivere en door de staat erkende godsdienst was, de staatsgodsdienst.
Alle andere vormen van geloof werden bestreden.
Romeinen namen veel over van andere volken, zoals cultuuruitingen en tradities, maar paste deze
aan aan hun eigen behoeften. De inrichting van de Romeinse cultuur was vooral gebaseerd op het
principe van praktische bruikbaarheid. Zo kende de Romeinse stad een standaard plattegrond en
door de stad liepen van noord naar zuid en van oost naar west twee grote wegen, de via’s. Bij de
kruising van deze wegen stonden de belangrijkste bouwwerken, zodat elke stad een religieus,
economisch en juridisch centrum had. Door de aanleg van aquaducten werden de mensen in de stad
voorzien van water. Een stad mocht pas zo worden genoemd, wanneer deze stadsrechten had
verkregen. Bekende grote Romeinse steden waren Trier en Keulen. In het Romeinse Rijk werden
duizenden stenen wegen aangelegd, die allemaal naar Rome leiden. Op mijlpalen werd de afstand
tot de hoofdstad aangegeven. De Romeinen hadden ook kaarten waarop plaatsen, wegen en
afstanden tussen de plaatsen waren aangegeven. De Romeinen maakten ook gebruik van
waterwegen (met name de Rijn die dwars door het noordelijke gedeelte van het Romeinse Rijk liep).
In grote steden woonden veel mensen in insulawoningen - een soort flatgebouw van baksteen of
hout. Rijkere Romeinen woonden in stenen huizen en aan de rand van de stad stonden villa's. De
Romeinse stad Pompeï werd in 79 na een uitbarsting van de vulkaan Vesuvius bedolven onder de
lava. De Romeinen waren de allereerste boeren. Ze leverde producten aan dorpen en steden en
dreven handel. Om de handel te vergemakkelijken, gebruikten de Romeinen munten die een
bepaalde waarde vertegenwoordigden. Ook werd er betaald met producten die schaars waren, zoals
zout. Het Latijn was de taal van de Romeinen en deze bestond uit 21 letters. De Romeinen rekende
met Romeinse cijfers (cijfers weergegeven door een letter). Daarnaast vonden Romeinen
vrijetijdsbesteding belangrijk. Het motto van veel keizers was: het volk wil brood en spelen.
Het Latijnse schrift, de manier van bouwen, Romeinse wetten, militaire tactieken en meer werd (vaak
vrijwillig) overgenomen door de elite van de overwonnen volken. Dit proces wordt romanisering
genoemd.
De Romeinen in de Lage Landen
In 58 voor Christus veroverde Julius Caesar het zuidelijke deel van de Lage Landen. Hij deed dit om de
noordelijke grens van het Romeinse Rijk definitief te maken en veilig te stellen en gebruikte hiervoor
3
