Klinische psychologie – Theorieën en psychopathologie
Hoofdstukken: 3, 4, 13, 17, 12, 14, 25 en 21
Hoofdstuk 3 – Leertheoretische benaderingen van psychopathologie.
- Vrijwel sinds de erkenning van de psychologie als onafhankelijke wetenschap
bekleedt leren een centrale plaats in het psychologisch onderzoek. Deze lange
traditie heeft geresulteerd in een rijk theoretisch kader en een reeks geijkte
onderzoeksprocedures.
- Kenmerkend voor de leerpsychologie is de traditionele benadering: de voortdurende
wisselwerking tussen onderzoek en praktijk.
3.1 Thorndike & Pavlov: (niet ) als kat en hond.
- Het baanbrekende werk van de Amerikaan Edward Lee Thorndike en de Rus Ivan
Pavlov vormt tot op vandaag de basis van de leertheoretische benadering.
- De eerste experimenten van Thorndike waren ingenieus in hun technologische
eenvoud. Met het puzzelbox experiment met katten (opzoeken), leerden we het
begrip acquisitie kennen. De kat had het nieuwe gedrag (uit de kooi ontsnappen)
verworven. Op basis van deze resultaten formuleerde Thorndike de wet van het
effect: gedrag dat tot een aangename uitkomst leidt, zal in frequentie toenemen,
terwijl een gedrag dat tot een onaangename uitkomst leidt in frequentie zal
afnemen.
- Pavlov kennen we het van het speekselexperiment met honden. Ook hierbij treedt
acquisitie op. De hond gaat uiteindelijk al speeksel aanmaken, terwijl hij alleen de
zoemer hoort.
- De procedure die Thorndike gebruikte, wordt aangeduid als instrumentele
conditionering: Het toedienen van voedsel was afhankelijk van het gedrag van het
proefdier: Alleen als de kat aan het touw trok kreeg het dier voedsel.
- De procedure die Pavlov gebruikte wordt klassieke conditionering genoemd: De
toediening van voedsel was onafhankelijk van wat het proefdier deed: Het voedsel
volgde gewoon op het aanbieden van de zoemer.
- Onder invloed van Skinner, die de eerste procedure verder uitwerkte, werd
instrumentele conditionering later synoniem voor operante conditionering. Bij de
Skinner box, hoefde er geen onderzoeker aanwezig te zijn. Het moment en de
frequentie van het drukken op het pedaaltje, waarna er voedsel in het bakje kan
vallen, werd automatisch geregistreerd met een polygraaf. Dit is een zeereenvoudige
methode om het natuurlijke gedragsverloop bij het proefdier te observeren.
3.2. Leren: Het wat en hoe
- In dit hoofdstuk wordt gefocusd op het leren controleren van gebeurtenissen
(thorndike) en het leren anticiperen op gebeurtenissen (Pavlov).
- De Houwer, Barnes-Holmes en Moors (2013) definiëren leren als
gedragsveranderingen van een organisme die het resultaat zijn van regelmatigheden
in de omgeving. Met regelmatigheden in de omgeving wordt verwezen naar alles wat
meer inhoudt dan de aanwezigheid van meerdere stimuli op een enkel moment in de
tijd. Het kan dus verwijzen naar de herhaalde aanwezigheid van meerdere stimuli.
, - De katten van Thorndike leerden het correcte gedrag te stellen in de kooi, terwijl de
honden van Pavlov gingen saliveren bij het horen van de zoemer.
- In het eerste geval is er sprake van een gedragsverandering die het resultaat is van
regelmatigheden in de relatie tussen stimulie en gedrag (toevalligerwijs aan het touw
trekken resulteerde in voedsel)
- In het tweede geval is er sprake van een regelmatigheid in de relatie tussen stimuli
(het geluid van de zoemer ging vooraf aan voedsel).
- De traditionele verklaring voor conditionering is dat leren plaatsvindt door
associatievorming in het geheugen. Een associatie is een hypothetisch construct
waarlangs activatie van de ene mentale representatie naar de andere kan stromen.
- Klassieke conditionering werd een tijdlang als beschouwd als stimulus-respons (S-R)
leren: Het leggen van een directe verbinding tussen de VP (de zoemer) en de VR
(representatie van de speekselreflex).
- Een meer recente visie ziet conditionering veeleer als een vorm van stimulus-
stimulus (S-S) leren: De geconditioneerde respons wordt dan gemedieerd door een
VP-OP-associatie -> Door het gepaard aanbieden van de zoemer en het voedsel
onstaat in het geheugen een associatie tussen de mentale representaties van beiden.
- Propositionele theorie verklaart conditionering via dezelfde geheugen- en
redeneerprocessen die ingeroepen worden om bijvoorbeeld schaken of ander
complex gedrag te verklaren. Bij het horen van de zoemer, herinnert de hond van
Pavlov zich dat hier de vorige keren voedsel op volgde. Hij vormt dan de hypothese
dat er nog een keer voedsel zal volgen.
- Ontogenetische adaptatie = Aanpassen aan de omgeving tijdens levensloop van één
organisme.
3.3.1 Appetitieve conditionering
- Appetitieve conditionering (bijv. lekker stuk vlees van pavlov) kans ons helpen bij het
begrijpen van onder meer verslaving en obesitas, problemen met een grote
maatschappelijke impact.
- Deer leertheorie stelt dat stimuli (VP) geassocieerd raken met de inname van het
product (OP) en/of de lichamelijke effecter ervan (OR). De VP’s kunnen daardoor
craving naar het product (VR) gaan uitlokken.
- Instrumenteel gedrag kan onder controle staan van twee verschillende systemen:
o Doelgericht gedrag: Dit gedrag is gebaseerd op associaties tussen responsen
en uitkomsten
o Gewoontegedrag: Dit gedrag is gebaseerd op associaties tussen stimuli en
responsen, maar wordt niet gemedieerd door de uitkomst die het gedrag
genereert.
o In het eerste geval spreken we van respons-uitkomst leren (R-O), terwijl we
in het tweede geval spreken van stimulus-respons leren (S-R).
- Pavloviaans Instrumentele Transfer (PIT). Mw. X probeert van de drank te blijven. Ze
heeft eerder reeds geleerd dat het kopen van een flesdrank de aangename
consequentie van alcoholinname oplevert (instrumentele conditionering). Ze heeft
bovendien geleerd om bepaalde stimuli te associëren met alcoholinname (klassieke
conditionering), bijv. het vermoeid thuis komen na een lange werkdag. Wat PIT ons
vertelt, is dat het vermoeid thuiskomen na een lange werkdag de kans vergroot dat
Mw. X een fles drank zal gaan kopen.
, 3.3.2. Aversieve conditionering
- Aversieve conditionering: Acquisitie treedt ook op als een oorspronkelijke neutrale
prikkel (VP) wordt gevolgd door een aversieve of onaangename OP.
- Hieruit zijn leertheoriën onstaan over angstverwerving
o Kritiek 1: Niet iedereen die aan een angststoornis lijdt heeft een relevante
geschiedenis van aversieve conditionering.
o Kritiek 2: Niet iedereen die een trauma of een akelige gebeurtenis heeft
meegemaakt heeft een angststoornis ontwikkelt.
- Twee factorentheorie van Mowrer over vermijdingsgedrag
o Klassieke conditionering is verantwoordelijk voor het opwekken van de angst
o Instrumentele conditionering het vermijdingsgedrag wordt bekrachtigd door
de daling van angst.
3.3.3. Causaal leren
- Conditionering kan ook een rol spelen bij de acquisitie van allerhande maladaptieve
overtuigingen, doordat er een causaalverband vermoed kan worden bij bijv. het
drinken van melk en de daaropvolgende allergische reactie.
3.4.1. Extinctie als motor van gedragsverandering
- Extinctieleren is in zekere zin het tegenovergestelde van acquisitieleren: Het gaat om
het leren van de afwezigheid van een belangrijke gebeurtenis. De
gedragsverandering zal inhouden dat het eerder aangeleerde gedrag verdwijnt
(uitdooft).
- Het is bekend dat partiële bekrachtiging tijdens acquisitie het verloop van uitdoving
zal vertragen tijdens het extinctieprocedure.
3.4.3 De neurobiologie van extinctie
- -Amygdala is cruciaal voor angstconditionering.
- Bij extinctie zijn hippocampus, prefrontale cortex en amygdala betrokken
Hoofdstuk 4 – Cognitieve benaderingen van psychpathologie
- Cognitieve theorieën gaan over de informatieverwerking bij mensen en richten zich
op de karakteristieke inhoud en informatieverwerkingsprocessen bij de verschillende
vormen van een psychopathologie
- Psychische stoornissen komen voort uit de wijze waarop mensen informatie
selecteren en verwerken. Denk aan vertekening in de aandacht, de interpretatie en
herinnering van informatie.
4.1 Cognitief-psychologische opvattingen
- Stresscopingtheorie van Lazarus. Volgens deze theorie maakt de persoon bij
confrontatie met een potentiële stressfactor een eerste inschatting van de mate van
bedreiging (primary appraisal), om vervolgens te beoordelen welke mogelijkheden
hem ter beschikking staan om de bedreiging succesvol het hoofd te bieden
(secondary appraisal).
4.2.1 Schema’s
Hoofdstukken: 3, 4, 13, 17, 12, 14, 25 en 21
Hoofdstuk 3 – Leertheoretische benaderingen van psychopathologie.
- Vrijwel sinds de erkenning van de psychologie als onafhankelijke wetenschap
bekleedt leren een centrale plaats in het psychologisch onderzoek. Deze lange
traditie heeft geresulteerd in een rijk theoretisch kader en een reeks geijkte
onderzoeksprocedures.
- Kenmerkend voor de leerpsychologie is de traditionele benadering: de voortdurende
wisselwerking tussen onderzoek en praktijk.
3.1 Thorndike & Pavlov: (niet ) als kat en hond.
- Het baanbrekende werk van de Amerikaan Edward Lee Thorndike en de Rus Ivan
Pavlov vormt tot op vandaag de basis van de leertheoretische benadering.
- De eerste experimenten van Thorndike waren ingenieus in hun technologische
eenvoud. Met het puzzelbox experiment met katten (opzoeken), leerden we het
begrip acquisitie kennen. De kat had het nieuwe gedrag (uit de kooi ontsnappen)
verworven. Op basis van deze resultaten formuleerde Thorndike de wet van het
effect: gedrag dat tot een aangename uitkomst leidt, zal in frequentie toenemen,
terwijl een gedrag dat tot een onaangename uitkomst leidt in frequentie zal
afnemen.
- Pavlov kennen we het van het speekselexperiment met honden. Ook hierbij treedt
acquisitie op. De hond gaat uiteindelijk al speeksel aanmaken, terwijl hij alleen de
zoemer hoort.
- De procedure die Thorndike gebruikte, wordt aangeduid als instrumentele
conditionering: Het toedienen van voedsel was afhankelijk van het gedrag van het
proefdier: Alleen als de kat aan het touw trok kreeg het dier voedsel.
- De procedure die Pavlov gebruikte wordt klassieke conditionering genoemd: De
toediening van voedsel was onafhankelijk van wat het proefdier deed: Het voedsel
volgde gewoon op het aanbieden van de zoemer.
- Onder invloed van Skinner, die de eerste procedure verder uitwerkte, werd
instrumentele conditionering later synoniem voor operante conditionering. Bij de
Skinner box, hoefde er geen onderzoeker aanwezig te zijn. Het moment en de
frequentie van het drukken op het pedaaltje, waarna er voedsel in het bakje kan
vallen, werd automatisch geregistreerd met een polygraaf. Dit is een zeereenvoudige
methode om het natuurlijke gedragsverloop bij het proefdier te observeren.
3.2. Leren: Het wat en hoe
- In dit hoofdstuk wordt gefocusd op het leren controleren van gebeurtenissen
(thorndike) en het leren anticiperen op gebeurtenissen (Pavlov).
- De Houwer, Barnes-Holmes en Moors (2013) definiëren leren als
gedragsveranderingen van een organisme die het resultaat zijn van regelmatigheden
in de omgeving. Met regelmatigheden in de omgeving wordt verwezen naar alles wat
meer inhoudt dan de aanwezigheid van meerdere stimuli op een enkel moment in de
tijd. Het kan dus verwijzen naar de herhaalde aanwezigheid van meerdere stimuli.
, - De katten van Thorndike leerden het correcte gedrag te stellen in de kooi, terwijl de
honden van Pavlov gingen saliveren bij het horen van de zoemer.
- In het eerste geval is er sprake van een gedragsverandering die het resultaat is van
regelmatigheden in de relatie tussen stimulie en gedrag (toevalligerwijs aan het touw
trekken resulteerde in voedsel)
- In het tweede geval is er sprake van een regelmatigheid in de relatie tussen stimuli
(het geluid van de zoemer ging vooraf aan voedsel).
- De traditionele verklaring voor conditionering is dat leren plaatsvindt door
associatievorming in het geheugen. Een associatie is een hypothetisch construct
waarlangs activatie van de ene mentale representatie naar de andere kan stromen.
- Klassieke conditionering werd een tijdlang als beschouwd als stimulus-respons (S-R)
leren: Het leggen van een directe verbinding tussen de VP (de zoemer) en de VR
(representatie van de speekselreflex).
- Een meer recente visie ziet conditionering veeleer als een vorm van stimulus-
stimulus (S-S) leren: De geconditioneerde respons wordt dan gemedieerd door een
VP-OP-associatie -> Door het gepaard aanbieden van de zoemer en het voedsel
onstaat in het geheugen een associatie tussen de mentale representaties van beiden.
- Propositionele theorie verklaart conditionering via dezelfde geheugen- en
redeneerprocessen die ingeroepen worden om bijvoorbeeld schaken of ander
complex gedrag te verklaren. Bij het horen van de zoemer, herinnert de hond van
Pavlov zich dat hier de vorige keren voedsel op volgde. Hij vormt dan de hypothese
dat er nog een keer voedsel zal volgen.
- Ontogenetische adaptatie = Aanpassen aan de omgeving tijdens levensloop van één
organisme.
3.3.1 Appetitieve conditionering
- Appetitieve conditionering (bijv. lekker stuk vlees van pavlov) kans ons helpen bij het
begrijpen van onder meer verslaving en obesitas, problemen met een grote
maatschappelijke impact.
- Deer leertheorie stelt dat stimuli (VP) geassocieerd raken met de inname van het
product (OP) en/of de lichamelijke effecter ervan (OR). De VP’s kunnen daardoor
craving naar het product (VR) gaan uitlokken.
- Instrumenteel gedrag kan onder controle staan van twee verschillende systemen:
o Doelgericht gedrag: Dit gedrag is gebaseerd op associaties tussen responsen
en uitkomsten
o Gewoontegedrag: Dit gedrag is gebaseerd op associaties tussen stimuli en
responsen, maar wordt niet gemedieerd door de uitkomst die het gedrag
genereert.
o In het eerste geval spreken we van respons-uitkomst leren (R-O), terwijl we
in het tweede geval spreken van stimulus-respons leren (S-R).
- Pavloviaans Instrumentele Transfer (PIT). Mw. X probeert van de drank te blijven. Ze
heeft eerder reeds geleerd dat het kopen van een flesdrank de aangename
consequentie van alcoholinname oplevert (instrumentele conditionering). Ze heeft
bovendien geleerd om bepaalde stimuli te associëren met alcoholinname (klassieke
conditionering), bijv. het vermoeid thuis komen na een lange werkdag. Wat PIT ons
vertelt, is dat het vermoeid thuiskomen na een lange werkdag de kans vergroot dat
Mw. X een fles drank zal gaan kopen.
, 3.3.2. Aversieve conditionering
- Aversieve conditionering: Acquisitie treedt ook op als een oorspronkelijke neutrale
prikkel (VP) wordt gevolgd door een aversieve of onaangename OP.
- Hieruit zijn leertheoriën onstaan over angstverwerving
o Kritiek 1: Niet iedereen die aan een angststoornis lijdt heeft een relevante
geschiedenis van aversieve conditionering.
o Kritiek 2: Niet iedereen die een trauma of een akelige gebeurtenis heeft
meegemaakt heeft een angststoornis ontwikkelt.
- Twee factorentheorie van Mowrer over vermijdingsgedrag
o Klassieke conditionering is verantwoordelijk voor het opwekken van de angst
o Instrumentele conditionering het vermijdingsgedrag wordt bekrachtigd door
de daling van angst.
3.3.3. Causaal leren
- Conditionering kan ook een rol spelen bij de acquisitie van allerhande maladaptieve
overtuigingen, doordat er een causaalverband vermoed kan worden bij bijv. het
drinken van melk en de daaropvolgende allergische reactie.
3.4.1. Extinctie als motor van gedragsverandering
- Extinctieleren is in zekere zin het tegenovergestelde van acquisitieleren: Het gaat om
het leren van de afwezigheid van een belangrijke gebeurtenis. De
gedragsverandering zal inhouden dat het eerder aangeleerde gedrag verdwijnt
(uitdooft).
- Het is bekend dat partiële bekrachtiging tijdens acquisitie het verloop van uitdoving
zal vertragen tijdens het extinctieprocedure.
3.4.3 De neurobiologie van extinctie
- -Amygdala is cruciaal voor angstconditionering.
- Bij extinctie zijn hippocampus, prefrontale cortex en amygdala betrokken
Hoofdstuk 4 – Cognitieve benaderingen van psychpathologie
- Cognitieve theorieën gaan over de informatieverwerking bij mensen en richten zich
op de karakteristieke inhoud en informatieverwerkingsprocessen bij de verschillende
vormen van een psychopathologie
- Psychische stoornissen komen voort uit de wijze waarop mensen informatie
selecteren en verwerken. Denk aan vertekening in de aandacht, de interpretatie en
herinnering van informatie.
4.1 Cognitief-psychologische opvattingen
- Stresscopingtheorie van Lazarus. Volgens deze theorie maakt de persoon bij
confrontatie met een potentiële stressfactor een eerste inschatting van de mate van
bedreiging (primary appraisal), om vervolgens te beoordelen welke mogelijkheden
hem ter beschikking staan om de bedreiging succesvol het hoofd te bieden
(secondary appraisal).
4.2.1 Schema’s
