Hoofdstuk 15 Waarnemen
15.1 Zintuigcellen
Evenwichtszintuig
De beide evenwichtsorganen in je oor bestaan uit een centraal deel (vestibulum) en drie
halfcirkelvormige kanalen met een vloeistof (endolymfe). Kleine zintuigorgaantjes (maculae)
bevinden zich in het vestbulum en registeren rechtlijnige bewegingen. Ze werken doordat
zintuigharen uit zintuigcellen in een geleilaag met daarbovenop een laag kalksteentjes ziten.
De kalksteentjes geef de geleilaag traagheid, waardoor ze rechtlijnige versnellingen kunnen
waarnemen. De halfcirkelvormige kanalen bevinden zich elk op een eigen as (x,y,z) waardoor
je draaiingen van je hoofd in elke richtng kan waarnemen. Aan de basis van een kanaal
bevindt zich een knobbel met zintuigcellen met lange zintuigharen die in een geleiachtge
massa ziten (cupula) die meebeweegt met de endolymfe. Doordat bij een draaiing de
endolymfe (en dus ook de cupula) niet gelijk gaat bewegen ten opzichte van de wanden van
de buis. Daardoor buigen de zintuigharen en sturen de zintuigcellen impulsen naar het
evenwichtscentrum in de hersenstam.
Verwerking zintuiglijke informate
Doordat de ogen, gewrichten, pezen spieren en huid ook signalen doorgeven aan het
evenwichtscentrum kunnen wij veel. De kleine hersenen spelen hierbij ook een grote rol.
Misselijkheid komt doordat de organen andere informate ua beweging geven.
Zintuigcellen
Zintuigcellen zijn receptorcellen (ze maken ‘input’ van informate mogelijk).
Evenwichtsorgaanzintuigcellen zijn mechanocellen (ze zijn gevoelig voor mechanische
prikkelingen) je hebt ook thermoreceptorcellen, chemoreceptorcellen en
fotoreceptorcellen. Ze reageren elk op hun eigen type prikkel (adequate prikkel). Elke
receptorcel geef bij een ade uate prikkel een actiepotentiaal als de prikkel over de
prikkeldrempel gaat tenminste. Hoe meer exciterende neurotransmiters de receptorcel
geef, des te hoger de prikkelfre uente en des te hoger de sterkte van de prikkel.
Verdoofd
Bij een langdurige prikkel boven de prikkeldrempel gaat de prikkeldrempel omhoog
waardoor de receptorcel minder gaat reageren, dit heet adaptie/gewenning. Tastzintuigjes
in de huid doen sneller aan adapte dan dieperliggende. Pijnzintuigjes doen niet aan adapte.
15.2 Gehoorzintuig
Buitenoor en middenoor
De oorschelp en gehoorgang vormen samen het buitenoor. Trillingen worden door de
oorschelp naar de gehoorgang geleid. Aan het eind van de gehoorgang zit het trommelvlies
dat gaat meetrillen met de lucht. Wanneer de druk aan beide kanten van het trommelvlies
niet gelijk is, los je dat op via de buis van Eustachius. Deze gaat van het middenoor naar de
keelholte en door te slikken gaat deze even open en verdwijnt het drukverschil. In het
middenoor zijn drie gehoorbeentjes: hamer, aambeeld en stjgbeugel, deze versterken de
trillingen van het trommelvlies waarna de trillingen naar het binnenoor gaan.
, Binnenoor
Via het ovale venster laten de trillingen de vloeistof in het slakkenhuis trillen. Doordat het
venster kleiner is dan het trommelvlies, worden de trillingen nog is versterkt. Het
slakkenhuis bestaat uit drie kanalen (eigenlijk vormen de twee grote kanalen een kanaal dus
zijn het er twee). Deze twee grote kanalen lopen van het membraan van het ovale venster
naar het midden van het slakkenhuis naar het membraan van het ronde venster. De
membranen werken als drukventelen waardoor de vloeistof beweegt en trillingen kan
voortgeven. Het kleine kanaal (slakkenhuisgang) bevat endolymfe (met K+-ionen voor
depolarisate). De grote kanalen bevaten perilymfe. Via het ovale venster verplaatst een
trilling zich door de perilymfe richtng het centrum van het slakkenhuis waarbij ergens
onderweg het membraan in het kanaal gaat meetrillen. Op die plaats gaat de endolymfe
trillen. In het middelste kanaal laten de trillingen het basilair membraan bewegen, die over
een langgerekte strook mechanoreceptoren met zintuigharen (haarcellen) loopt (het orgaan
van Corti). Deze drukken tegen een ander stug dakmembraan. Door trillingen buigen de
haartjes waardoor een prikkel ontstaat.
Toonhoogte en volume
Vlak bij het ovale venster is het basilair membraan smaller, dikker en stugger dan bij de top
van het slakkenhuis. Daar hoor je dan ook de lage fre uentes. Hoe groter de amplitude van
de trilling van is, des te groter de beweging van het basilair membraan is en daarmee de
zintuigharen sterker buigen wat meer impulsen oplevert.
Gehoorbeschadiging
Geluidsterkte is in decibel (dB). Tien x zoveel energie betekent 10 dB meer (logaritmisch
dus). Vanaf 80 dB kan er gehoorschade ontstaan. Bij gehoorbeschadiging zijn de
zintuighaartjes beschadigd, ze zijn kapot getrild. Dit gebeurt als eerst bij de hoge tonen.
Lichte beschadigingen kunnen gefxt worden, zware niet, deze veroorzaken oorsuizingen (je
hoort geluiden die er niet zijn). De spiertjes in het middenoor kunnen ook beschadigd raken.
Geluid flteren
Door het basilair membraan op bepaalde plekken te verzwakken, worden die fre uentes
verzwakt. Dit kan het brein laten gebeuren. Gehoorschade kan ook ontstaan door slijtage.
15.3 Het gezichtszintuig
Licht en donker
Wanneer de kringspier in de iris samentrekt wordt de pupil kleiner, wanneer de
lengtespiertjes samentrekken wordt de pupil groter. Pigmentcellen in het netvlies bieden
ook nog eens extra bescherming tegen fel licht, ze vangen namelijk licht op door
pigmentkorrels te laten verspreiden in de uitlopers van pigmentcellen wanneer er fel licht is.
Dit gaat langzaam.
Licht breken
De grootste lichtbreking gebeurt bij het hoornvlies (een laagje cellen aan de voorkant van
het oog) mede doordat het hoornvlies gebogen is. Vlak achter de pupil wordt het licht nog
verder afgebogen door de bolle ooglens. Het kamervocht (tussen hoornvlies en lens) en het
glasachtig lichaam (tussen lens en netvlies) buigen het licht ook nog een klein beetje. Het
15.1 Zintuigcellen
Evenwichtszintuig
De beide evenwichtsorganen in je oor bestaan uit een centraal deel (vestibulum) en drie
halfcirkelvormige kanalen met een vloeistof (endolymfe). Kleine zintuigorgaantjes (maculae)
bevinden zich in het vestbulum en registeren rechtlijnige bewegingen. Ze werken doordat
zintuigharen uit zintuigcellen in een geleilaag met daarbovenop een laag kalksteentjes ziten.
De kalksteentjes geef de geleilaag traagheid, waardoor ze rechtlijnige versnellingen kunnen
waarnemen. De halfcirkelvormige kanalen bevinden zich elk op een eigen as (x,y,z) waardoor
je draaiingen van je hoofd in elke richtng kan waarnemen. Aan de basis van een kanaal
bevindt zich een knobbel met zintuigcellen met lange zintuigharen die in een geleiachtge
massa ziten (cupula) die meebeweegt met de endolymfe. Doordat bij een draaiing de
endolymfe (en dus ook de cupula) niet gelijk gaat bewegen ten opzichte van de wanden van
de buis. Daardoor buigen de zintuigharen en sturen de zintuigcellen impulsen naar het
evenwichtscentrum in de hersenstam.
Verwerking zintuiglijke informate
Doordat de ogen, gewrichten, pezen spieren en huid ook signalen doorgeven aan het
evenwichtscentrum kunnen wij veel. De kleine hersenen spelen hierbij ook een grote rol.
Misselijkheid komt doordat de organen andere informate ua beweging geven.
Zintuigcellen
Zintuigcellen zijn receptorcellen (ze maken ‘input’ van informate mogelijk).
Evenwichtsorgaanzintuigcellen zijn mechanocellen (ze zijn gevoelig voor mechanische
prikkelingen) je hebt ook thermoreceptorcellen, chemoreceptorcellen en
fotoreceptorcellen. Ze reageren elk op hun eigen type prikkel (adequate prikkel). Elke
receptorcel geef bij een ade uate prikkel een actiepotentiaal als de prikkel over de
prikkeldrempel gaat tenminste. Hoe meer exciterende neurotransmiters de receptorcel
geef, des te hoger de prikkelfre uente en des te hoger de sterkte van de prikkel.
Verdoofd
Bij een langdurige prikkel boven de prikkeldrempel gaat de prikkeldrempel omhoog
waardoor de receptorcel minder gaat reageren, dit heet adaptie/gewenning. Tastzintuigjes
in de huid doen sneller aan adapte dan dieperliggende. Pijnzintuigjes doen niet aan adapte.
15.2 Gehoorzintuig
Buitenoor en middenoor
De oorschelp en gehoorgang vormen samen het buitenoor. Trillingen worden door de
oorschelp naar de gehoorgang geleid. Aan het eind van de gehoorgang zit het trommelvlies
dat gaat meetrillen met de lucht. Wanneer de druk aan beide kanten van het trommelvlies
niet gelijk is, los je dat op via de buis van Eustachius. Deze gaat van het middenoor naar de
keelholte en door te slikken gaat deze even open en verdwijnt het drukverschil. In het
middenoor zijn drie gehoorbeentjes: hamer, aambeeld en stjgbeugel, deze versterken de
trillingen van het trommelvlies waarna de trillingen naar het binnenoor gaan.
, Binnenoor
Via het ovale venster laten de trillingen de vloeistof in het slakkenhuis trillen. Doordat het
venster kleiner is dan het trommelvlies, worden de trillingen nog is versterkt. Het
slakkenhuis bestaat uit drie kanalen (eigenlijk vormen de twee grote kanalen een kanaal dus
zijn het er twee). Deze twee grote kanalen lopen van het membraan van het ovale venster
naar het midden van het slakkenhuis naar het membraan van het ronde venster. De
membranen werken als drukventelen waardoor de vloeistof beweegt en trillingen kan
voortgeven. Het kleine kanaal (slakkenhuisgang) bevat endolymfe (met K+-ionen voor
depolarisate). De grote kanalen bevaten perilymfe. Via het ovale venster verplaatst een
trilling zich door de perilymfe richtng het centrum van het slakkenhuis waarbij ergens
onderweg het membraan in het kanaal gaat meetrillen. Op die plaats gaat de endolymfe
trillen. In het middelste kanaal laten de trillingen het basilair membraan bewegen, die over
een langgerekte strook mechanoreceptoren met zintuigharen (haarcellen) loopt (het orgaan
van Corti). Deze drukken tegen een ander stug dakmembraan. Door trillingen buigen de
haartjes waardoor een prikkel ontstaat.
Toonhoogte en volume
Vlak bij het ovale venster is het basilair membraan smaller, dikker en stugger dan bij de top
van het slakkenhuis. Daar hoor je dan ook de lage fre uentes. Hoe groter de amplitude van
de trilling van is, des te groter de beweging van het basilair membraan is en daarmee de
zintuigharen sterker buigen wat meer impulsen oplevert.
Gehoorbeschadiging
Geluidsterkte is in decibel (dB). Tien x zoveel energie betekent 10 dB meer (logaritmisch
dus). Vanaf 80 dB kan er gehoorschade ontstaan. Bij gehoorbeschadiging zijn de
zintuighaartjes beschadigd, ze zijn kapot getrild. Dit gebeurt als eerst bij de hoge tonen.
Lichte beschadigingen kunnen gefxt worden, zware niet, deze veroorzaken oorsuizingen (je
hoort geluiden die er niet zijn). De spiertjes in het middenoor kunnen ook beschadigd raken.
Geluid flteren
Door het basilair membraan op bepaalde plekken te verzwakken, worden die fre uentes
verzwakt. Dit kan het brein laten gebeuren. Gehoorschade kan ook ontstaan door slijtage.
15.3 Het gezichtszintuig
Licht en donker
Wanneer de kringspier in de iris samentrekt wordt de pupil kleiner, wanneer de
lengtespiertjes samentrekken wordt de pupil groter. Pigmentcellen in het netvlies bieden
ook nog eens extra bescherming tegen fel licht, ze vangen namelijk licht op door
pigmentkorrels te laten verspreiden in de uitlopers van pigmentcellen wanneer er fel licht is.
Dit gaat langzaam.
Licht breken
De grootste lichtbreking gebeurt bij het hoornvlies (een laagje cellen aan de voorkant van
het oog) mede doordat het hoornvlies gebogen is. Vlak achter de pupil wordt het licht nog
verder afgebogen door de bolle ooglens. Het kamervocht (tussen hoornvlies en lens) en het
glasachtig lichaam (tussen lens en netvlies) buigen het licht ook nog een klein beetje. Het
