College aantekeningen/Samenvattingen (cijfer 7,5) Rechtsfilosofie B (640324-B-6) 2022/2023

Rechtsfilosofie B

Voorbeschouwing HC 1 op de uni: de Europese Unie

 Daarmee samenhangend als kernproblematiek
- Identiteit  eenheid: het volk wordt als geheel vertegenwoordigd
- Differentie of verschil -> pluraliteit: controverse over wat ons
samenbindt
- De slogan van de EU: ‘eenheid is verscheidenheid’
- Maar is het anders voor NL of welke staat dan ook?
- De politieke vraagstukken bij uitstek:
 Wie zijn ‘wij’?
 Zijn wij een ‘wij’?

 Voorbeelden:
- Protest tegen de ‘austerity measures’: Rellen in Italië omdat ze
geen financiële steun kregen van de EU tijdens corona.  Zie link
- Protest tegen de ‘Poolse loodgieter’: overlast tegen polen
meldpunt van de PVV
- De christelijke identiteit van de EU?  De paus wijst Europa op de
christelijke identiteit. Misschien bindt 1 religie in EU ons als
burgers, daar kan je verschillende visies over hebben.
- Europa en immigratie, de reis/de grens: de grens en immigratie
van buiten EU naar binnen EU is hard. Mensen gaan dood om de
EU binnen te komen.

 Eerste aanzet tot een probleemstelling
a. In welke zin is de EU een Unie?
b. In welke zin is de EU ‘Europees’
- Insteek van HC 1
 Een juridische contextualisering van deze problematiek: drie
beroemde uitspraken van het Europese Hof van Justitie
 Deze uitspraken als de eerste stap naar meer algemene
problematiek van de representatie van een politieke
gemeenschap

 Kernbegrippen
- De EU als ‘nieuwe’ rechtsorde (Van Gend en Loos)
- De EU als ‘eigen’ rechtsorde (Costa/Enel)
- De Verdragen als ‘constitutionele handvest’ (derde arrest, les
verts?)
 In verdragen wordt er gesproken over ‘Europese volkeren’
- De ‘overdracht’ van soevereine rechten
- De ‘autonomie’ van het Unierecht
- ‘Rechtsgemeenschap’ en ‘politieke gemeenschap’
- ‘Legaliteit’ en ‘legitimiteit’ van Europees recht
- De EU (toen EEG) als ‘sui generis (= one of a kind) gemeenschap’

,Vooruitzicht HC 2

 Het BVerfG (= Bundesverfassungsgericht): De EU als
‘statenverbond’
1. Contextualisering van dit college
- De EU: een Unie? Europees?
- Juridische concretisering van deze vraag: de constitutionalisering
van de Verdragen
- Rechtstreekse werking en de voorrang van Europees recht (bv.
de rechtszaken die erasmus-studenten aanspanden tegen hun
uitwisseling land om dezelfde rechten te genieten als de
studenten uit het uitwisseling land (bv. Spanje). Vaak regen de
studenten gelijk.)
- De verdragen als ‘constitutionele handvest’ van de EU
- De EU als ‘sui generis’ gemeenschap: de naam voor een
probleem, zowel theoretisch als praktisch, géén oplossing
daarvoor!

2. Strategie: laten zie waarom de constitutionalisering van de
verdragen een juridisch probleem oproept dat niet wordt opgelost
door te verwijzen naar de EU als ‘sui generis’ gemeenschap.
- Want niet genoeg om te zeggen wat de EU niet is: een positieve
beschrijving van wat specifiek daaraan is moet er ook zijn!
- Het Maastricht-arrest van het Bundesverfassungsgericht (BVerfG)
legt de vinger op de zere plek: bij gebrek aan een positieve
beschrijving valt de EU onder een van de twee bestaande
categorieën om rechtsordes te beschrijven: ofwel is de EU een
bondstaat ofwel is het een statenverbond.

 De stelling van het BVerfG komt op het volgende neer:
a. Er is geen Europees volk dat een grondwet tot stand heeft
gebracht, dus geen sprake van een ‘constitutioneel handvest’ van
de EU, dus de EU kan geen bondstaat zijn
b. Dus de EU is niets anders dan een statenverbond, dus een
internationale organisatie onder een regulier internationaal
verdrag
c. Geen sprake van een ‘sui generis’ gemeenschap

 Kern van het argument:
- Democratie is zelf-(grond)wetgeving door een volk
- Er is geen Europees volk, wel Europese volkeren
- Het Europees recht ontleent zijn gelding en legitimiteit aan de
volkeren van de Lidstaten
- Het Europese parlement is geen parlement in de democratische
zin
- Het zijn de nationale parlementen, als vertegenwoordigende
organen van de Lidstaten, die het Europees recht gelding en
legitimiteit verschaffen

, - Geen sprake van een ‘nieuwe’ en ‘eigen’ rechtsorde, in
tegenstelling tot Van Gend en Loos en Costa Vs. Enel.
- Dus ook geen overdracht van soevereine rechten naar de EU;
alleen delegatie van rechten omwille van samenwerking.

 Terug naar de kernvragen van de cursus
- De kritiek van het Maastricht-arrest heeft direct betrekking op de
twee kernvragen van de cursus
a. De U van de EU: juridisch ja, economisch ja, politiek, nee!
b. De E van de EU is er überhaupt zo iets als een Europese
identiteit die ons in staat stelt om te spreken over een
Europees volk?
- Het Maastricht-arrest als ‘scharnier’ tussen de rechtspraktijk en
de rechtsdogmatiek en de rechts- en politieke filosofie
- Rechtsfilosofische problemen steken in rechtsdogmatische
oplossingen voor maatschappelijke problemen
- De rechtspraktijk als rechts- en politieke filosofie: het EHvJ en het
BVerfG als (stilzwijgende) rechtsfilosofen!

 Waarom rechtsfilosofie in de rechtspraktijk?
- Indirect roepen van Gend & Loos, Costa v. Enel, Les Verts en het
Maastricht-Urteil vragen op over:
a. Een ‘nieuwe’ en ‘eigen’ rechtsorde
b. Identiteit en verschil
c. Volk
d. Representatie
e. Democratie
f. Legaliteit en legitimiteit
g. Verhouding tussen recht en politiek
- Praktische implicaties van impliciete rechtsfilosofische
standpunten
- Expliciteren en kritische doordenking van die standpunten
omwille van een betere rechtspraktijk.

 Kernbegrippen van HC 2:
- Volk
- Soevereiniteit
- Grondwet
- Democratie
- Representatie
- Legitimiteit
- Eenheid/pluraliteit
- Homogeniteit/heterogeniteit

 Aantekeningen
- De EU is een samenwerkingsverband tussen soeverein blijvende
lidstaten.

, Hoorcollege 1: De Europese Unie

 Overzicht college 1
- Eerste aanzet tot een problematisering
- Teleologische interpretatie van het Verdrag van Rome
- De EU als ‘constitutionele’ gemeenschap
- Autonome rechtsgemeenschap zonder politieke gemeenschap?

 In welke zin is de EU een gemeenschap?
- Advies van de Raad van State van 12 september 2007 -> zie link
in PP = BELANGRIJK
- De RvS heeft aspecten van een politiek orgaan, het heeft
proberen in te gaan op de problematiek van wat voor een
gemeenschap de EU is en of deze een grondwet mag hebben.
- Advies RvS: De EU is een democratische rechtsorde (geen staat).
- De RvS heeft verder problemen met het duiden van de EU als een
gemeenschap. Het heeft vergaande praktische gevolgen.
- De EU wordt ook een ‘sui generis gemeenschap’ genoemd (one of
a kind)

 X
- De mislukking van het Constitutionele Verdrag -> link
- Het Verdrag van Lissabon  64% van de Nederlanders hadden
tegengestemd bij het referendum. Bijna alle partijen hadden voor
de EU gestemd. Werd dus niet naar het volk geluisterd. Het
verdrag van Lissabon kwam er wel.
- De financiële crisis en de euro, dit leidt tot:
- De groeiende tweespalt tussen Noord-Europese en Zuid-Europese
landen -> link  Noord-landen stellen Zuid-landen onder
curatele. Veel mensen werkloos in Zuid-landen.
- De groeiende tweespalt tussen West-Europese en Zuid/Oost-
Europese landen -> link  Naar aanleiding van immigratie-crisis.
Dit raakt de fundamentele samenleving, dus misschien erger dan
bovenste.
Dus: er zijn 2 tweespalten, die leiden tot de vraag in hoeverre wij een
gemeenschap zijn als EU en Unie.

 Eerste aanzet tot een probleemstelling
a. In welke zin is de EU een gemeenschap?
b. In welke zin is de EU ‘Europees’?

 In welke zin is de EU ‘Europees’?
- De grenzen van Europa: een continent zonder geografische
buitengrenzen -> link  het zijn grenzen die strekken tot wie ‘wij’
bereidt zijn toe te voegen aan de EU (dat is een keuze die nooit
volledig te rechtvaardigen is).
 Turkije mag mogelijk toetreden tot de EU