Samenvatting Juridische en gedragswetenschappelijke aspecten van de politie

JURIDISCHE EN GEDRAGSWETENSCHAPPELIJKE
ASPECTEN VAN POLITIE – ACADEMIEJAAR 2021-2022
Prof.dr. Dirk Van Daele

INLEIDING: DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET
POLITIERECHT
(1) Politiefunctie
- Begrip vraagt zich af: waarom hebben wij politie?
- Houdt de taken/functies v/d politie in
-  Gaat over de manier waarop de politie moet functioneren om haar taken uit te
oefenen
- Gaat over institutionele functie met het oog op de bescherming v/d
maatschappelijke orde enerzijds, anderzijds met het oog op het mogelijk maken v/d
uitoefening v/d fundamentele rechten (grondrechten/mensenrechten); om deze
uitoefening mogelijk te maken moet de politie voorkomen dat de maatschappelijk
orde verstoord wordt, en als er toch een verstoring v/d orde is moet ze optreden om
deze verstoring te herstellen naar orde
o  Institutionele functies:
 Het gaat om instellingen:
 Een politieapparaat (= structuur) en
 Politieoverheden

o Art. 1 WPA (wet op het politieambt)
 Al. 2: bij het vervullen van de opdrachten v/d politie waken de
politiediensten over de naleving en dragen zij bij tot de bescherming
v/d rechten en vrijheden evenals tot de democratische ontwikkeling
van de maatschappij
o Art 123 WGP (wet tot organisatie tot een geïntegreerde politiedienst gestructureerd
op 2 niveaus: lokaal en federaal)
 Politie moet bijdragen aan bescherming v/d medeburgers, bijstand
verlenen aan mensen in nood, moeten wet naleven, behoudt OO
verzekeren en bewaken v/d rechten en vrijheden v/d mens

- Functies politie onthouden d.m.v. RORON:
o Raadgevende functie: burger bijstaan met oog op het voorkomen van
slachtofferschap
o Ontradende functie: proberen mogelijke verstoorders v/d openbare orde te
ontraden zodat ze het niet gaan doen, preventie
o Regulerende functie: er is al een probleem (bv. een hot spot), politie treedt
hier dan op
o Onderzoekende functie: politie die kennis krijgt van een (mogelijk) strafbaar
feit moet dat onderzoeken: huiszoekingen, verhoringen, telefoontje
afluisteren, … te weten komen wat er is gebeurd, hoe het is gebeurd en wie
erbij betrokken is


1

, o Nazorg: politie moet nazorg kunnen geven aan slachtoffers en eventuele
andere betrokkenen, of ze moeten je minstens kunnen doorverwijzen naar
gespecialiseerde diensten

- Plaats v/d politie in de staat
o De politie heeft in vredestijd het geweldsmonopolie
o De politie is de ENIGE in ons land die dit heeft
o De politie heeft dus een bijzonder machtige status
 Wie voert er dan controle uit op de politie?
  Politieoverheden

 Politie heeft dus 3 grote opdrachten
o Bestuurlijke politieopdrachten (OO)  bestuurlijke politieoverheden
o Opdrachten van gerechtelijke politie (misdrijven)  gerechtelijke politieoverheden
o Het verlenen van de sterke arm  politie kan meegaan ter ondersteuning
omdat zij als enige over het geweldsmonopolie beschikken


(2) Politiebestel
- Het politieapparaat
o Reguliere politiediensten:
 Gemeentepolitie
 Rijkswacht
 Gerechtelijke politie
 Lokale politie
 Federale politie
o Tot 1998 waren er ook ‘bijzondere politiediensten’ (betrekking op verkeer)
 Spoorwegpolitie
 Zeevaartpolitie
 Luchtvaartpolitie
 Hadden allemaal maar een beperkte, bijzonder taak
 Afgeschaft ondertussen; deze politietaken worden nog steeds vervuld
maar nu vnl. door de federale politie
o We hebben wel inspectiediensten:
 Overheid is meer en meer regelgevend gaan optreden
 Na WO II was er enorme toename van regels
 De overheid had (en nog steeds) om in die wetten ook misbreuken te
creëren  strafrecht is dus enorm gegroeid
 2 problemen:
 De regels zijn zo complex en technisch dat je niet van een
normale politieambtenaar en magistraat kan verwachten dat
ze daar alles van kennen
 Niet genoeg politie voor al die regels
 Daarom: inspectiediensten  toezicht uitoefenen op een bepaald
domein (milieu-inspectie, medische inspectie, arbeidsinspectie, …)



2

, - Art 3 WPA:
o Beschrijving v/e politieambtenaar
o Beschrijving politieoverheid

 Zeggenschap: verhouding tussen politie en politieoverheid:
- Politie doet wat de politieoverheid hen oplegt
- 3 componenten:
o Gezag
 Wie beslist over de daadwerkelijke inzet v/d politie in een concreet
geval
o Beleid
 Prioriteiten: waar geven we voorrang aan  wat is ons beleid? De
overheden bepalen dit met elkaar
o Beheer
 Kwesties die vaak financieel van aard zijn, korps voorzien van
middelen, kijken waar men best kan in investeren


(3) Politierecht
- Combinatie van heel diverse rechtstakken; geen specifiek politierecht
o Strafrecht, arbeidsrecht, sociaal recht, fiscaal recht, …




3

, DEEL I. DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN VAN HET HUIDIGE BELGISCHE
POLITIEBESTEL
Hoofdstuk 1 t.e.m. 4 staan niet in de bundel, enkel in les

HOOFDSTUK I. DE PERIODE VÓÓR DE BELGISCHE ONAFHANKELIJKHEID

I.1. De Franse oorsprong van de “Belgische” politie
- Frankrijk in loop v/d 17e en 18e eeuw  dubbele beweging
o Een beweging op centraal niveau (de Franse staat)
 In 1720: men creëerde een Nationale Maré Chaussée
 Startpunt v/d moderne politie
 In 1789 was de Franse revolutie
 Wouden politiebestel hervormen
 Ze creëerden een Gendarmerie National
 = Nationaal korps, bevoegd voor heel Frankrijk, ook in de
steden
 = Militair korps, was deel v/h leger
 Hebben dubbele opdracht
o Bestuurlijk taken
o Gerechtelijke taken

o Een beweging op lokaal niveau (de grote steden in Frankrijk)
 Ontstaan een lokaal politiekorps per stad (eerst Parijs, dan andere
steden)  ontstond vóór centraal niveau
 In de steden hebben ze een gemeentepolitie
 Ze stellen hier commissarissen van politie aan
 Op het platteland hebben we een landelijke politie
 Veldwachters

 Rode draad: de verhouding tussen het centrale en lokale niveau in de politieorganisatie
(examenvraag)

- In 1795 worden onze Belgische gebieden ingelijfd bij Frankrijk (wij worden deel van
Frankrijk)  dus: wij krijgen dat Franse systeem ook; wij hadden toen dus het Franse
politie bestel
- In 1796 de Fransen richten een ‘ministerie voor algemene politie van Frankrijk’
o Waarom?
 1) Dat was een woelige periode dus men had een krachtige politie
nodig
 2) De Fransen vonden toen dat het ministerie van binnenlandse zaken
niet machtig/krachtig genoeg was om die job te doen
o Minister van politie (=centraal niveau)  taak: ordehandhaving
- In 1799: de staatsgreep door Napoleon  vestigt de Napoleontische dictatuur
o ‘Foucher’ (minister van politie – centraal niveau)) zorgt ervoor dat de
slaagkansen v/d politie sterk omhooggaan  gevaarlijke man
o Hij wou ook de macht hebben over het lokaal niveau



4