Medische kennis MKE3
FALENDE ORGAANFUNCTIES
Leerbundel voor HBO-Verpleegkunde, jaar 2 – Hanzehogeschool Groningen
Onderwerpen 3.1 t/m 3.6 | Bloed, hart, longen, nieren, acute buik en lever
Inhoud
3.1 Bloed, stolling en anemie
3.2 Hartfalen en shock
3.3 Zorgvrager met dyspnoe
3.4 Nierinsufficiëntie
3.5 Acute buik
3.6 Lever en leverfalen
Leerdoelencheck en oefencasussen
Falende orgaanfuncties • pagina 1
, HBO-VERPLEEGKUNDE | MEDISCHE KENNIS MKE3 | 3.1–3.6
3.1 Bloed, stolling en anemie
Bloed is veel meer dan een rode vloeistof. Het brengt zuurstof en voedingsstoffen naar
je organen, voert afvalstoffen af en helpt bij de afweer en bij het stoppen van
bloedingen. Als je begrijpt wat de verschillende onderdelen doen, wordt ook duidelijk
waarom iemand bloedarmoede, een trombosebeen of een bloedingsprobleem kan
krijgen.
Waaruit bestaat bloed?
Een volwassene heeft ongeveer vijf liter bloed. Daarvan is ongeveer 55% plasma: de
vloeistof waarin de bloedcellen rondzweven. Plasma bestaat vooral uit water, maar
bevat ook voedingsstoffen, hormonen, afvalstoffen, zouten (elektrolyten) en eiwitten.
Een van die eiwitten is albumine. Dit helpt vocht in de bloedvaten te houden. Andere
plasma-eiwitten, de stollingsfactoren, zijn nodig om een bloeding te stoppen.
Bloedplasma zonder een belangrijk deel van de stollingseiwitten noemen we serum.
Het andere deel bestaat uit bloedcellen. Rode bloedcellen (erytrocyten) vervoeren
zuurstof. Daarvoor gebruiken ze hemoglobine (Hb): een eiwit met ijzer waaraan zuurstof
kan binden. Witte bloedcellen (leukocyten) beschermen tegen ziekteverwekkers.
Neutrofiele granulocyten bestrijden bijvoorbeeld vooral bacteriën, terwijl lymfocyten
belangrijk zijn voor gerichte afweer. Bloedplaatjes (trombocyten) zijn kleine
celfragmenten die zich bij een beschadiging aan de vaatwand hechten. Samen vormen
ze de eerste afsluiting van een wond. Rode bloedcellen vormen ongeveer 45% van het
bloedvolume; witte bloedcellen en bloedplaatjes samen minder dan 1%.
Afbeelding. Samenstelling van bloed: plasma, rode bloedcellen en bloedplaatjes (HC 3.1).
Hoe maakt en breekt het lichaam rode bloedcellen af?
In het rode beenmerg zitten stamcellen die zich kunnen ontwikkelen tot rode en witte
bloedcellen en bloedplaatjes. Voor nieuwe rode bloedcellen zijn onder andere ijzer,
vitamine B12, foliumzuur en aminozuren nodig. De nieren regelen voor een belangrijk
deel hoeveel rode bloedcellen er worden gemaakt. Als zij merken dat het lichaam te
Falende orgaanfuncties • pagina 2
, HBO-VERPLEEGKUNDE | MEDISCHE KENNIS MKE3 | 3.1–3.6
weinig zuurstof krijgt, geven ze meer erytropoëtine (EPO) af. EPO is een hormoon dat
het beenmerg aanspoort om extra rode bloedcellen te maken.
Een rode bloedcel blijft ongeveer 120 dagen in de bloedsomloop. Daarna ruimen
afweercellen (macrofagen) in de milt en lever de verouderde cel op. Het ijzer wordt
opnieuw gebruikt. Bij de afbraak ontstaat ook bilirubine, een geelachtige stof. Eerst is
dit ongeconjugeerd bilirubine, dat niet goed oplost in water. De lever maakt er
geconjugeerd, wateroplosbaar bilirubine van. Dat verlaat het lichaam vooral via de gal
en de darmen. Als er te veel bilirubine ontstaat of de lever/galafvoer het niet goed
verwerkt, kan de huid geel worden. Dat heet icterus (geelzucht).
Een reticulocyt is een jonge rode bloedcel. Na bloedverlies verwacht je dat het
beenmerg meer van deze jonge cellen maakt. Gebeurt dat niet, dan kan er bijvoorbeeld
te weinig EPO zijn of een tekort aan bouwstoffen. Bloedplaatjes leven veel korter dan
rode bloedcellen, gemiddeld ongeveer een week.
Afbeelding. Levensloop van een rode bloedcel in vier stappen.
Afbeelding. De rol van het beenmerg, de nieren, de milt en de lever bij de afbraak van rode bloedcellen (HC
3.1).
Bloedgroepen: waarom kun je niet zomaar bloed geven?
Aan de buitenkant van rode bloedcellen zitten herkenningstekens: antigenen. In het
ABO-systeem bepalen A- en B-antigenen welke bloedgroep je hebt. In het plasma zitten
antistoffen tegen antigenen die het lichaam als vreemd herkent. Krijgt iemand
verkeerde rode bloedcellen, dan kunnen die worden aangevallen. Dat kan een ernstige
transfusiereactie geven.
Falende orgaanfuncties • pagina 3
, HBO-VERPLEEGKUNDE | MEDISCHE KENNIS MKE3 | 3.1–3.6
Bloedgroep A heeft A-antigenen en anti-B-antistoffen. Bij een transfusie van rode
bloedcellen kan A ontvangen van A of O.
Bloedgroep B heeft B-antigenen en anti-A-antistoffen. B kan ontvangen van B of O.
Bloedgroep AB heeft beide antigenen en normaal geen anti-A of anti-B. Binnen het
ABO-systeem kan AB van alle vier de groepen rode bloedcellen ontvangen.
Bloedgroep O heeft geen A- of B-antigenen en wél beide antistoffen. O ontvangt bij
het ABO-systeem alleen van O.
Ook de rhesusfactor (RhD) telt mee: positief betekent dat het RhD-antigeen aanwezig
is, negatief dat het ontbreekt. O-negatief wordt bij een spoedtransfusie vaak de
'universele erytrocytendonor' genoemd en AB-positief de 'universele ontvanger'. Dat zijn
vereenvoudigde regels. In de praktijk controleert men bloedgroep, antistoffen en de
verenigbaarheid van donor- en ontvangerbloed. Voor plasma gelden bovendien andere
donorregels.
Afbeelding. Bloedgroepen, antigenen, antistoffen en welke rode bloedcellen bij elkaar passen (HC 3.1).
Wat is bloedarmoede (anemie)?
Anemie betekent dat er te weinig hemoglobine in het bloed aanwezig is. Met minder Hb
kan het bloed minder zuurstof naar spieren en organen brengen. Daarom is iemand met
anemie vaak snel moe, bleek of duizelig en sneller buiten adem bij inspanning. Ook
hoofdpijn, koude handen of voeten en hartkloppingen passen erbij. Bij ernstige
bloedarmoede kan pijn op de borst optreden. Het hart probeert het zuurstoftekort deels
op te vangen door sneller te kloppen.
Denk aan iemand die eerst zonder problemen twee trappen opliep en nu halverwege
moet stoppen: met minder Hb komt er per minuut minder zuurstof bij de spieren. De
longen kunnen intussen prima werken en de zuurstofsaturatie (SpO₂) kan normaal
blijven. Een saturatiemeter vertelt namelijk hoeveel hemoglobine met zuurstof is bezet,
niet hoeveel hemoglobine er in totaal aanwezig is. Een snelle bloeding kan bovendien
gevaarlijk zijn terwijl het Hb in het begin nog niet duidelijk is gedaald.
Falende orgaanfuncties • pagina 4