Hogeschool van Amsterdam
Maatschappij en Recht
Samenvatting
Schoolpsychologie
Titel Praktische psychologie voor leren en onderwijzen Titel Schoolpsychologie
Auteurs Gert Alblas, Arjan Endeman & Roel Heinstra Samenstelling Michiel Oudega
Druk 2e druk (2011) Collegejaar 2014-2015
Uitgever Noordhoff Uitgevers Uitgever Hogeschool van Amsterdam
ISBN 978-90-01-7947-7 Pro-nummer 00132/797/108301/15/0807
Student Janine Cornelissen
Studie Toegepaste Psychologie VT (2014-2015)
School Hogeschool van Amsterdam
, Samenvatting: Schoolpsychologie
Janine Cornelissen
2
INHOUDSOPGAVE
Hoofdstuk I: Onderwijs van vroeger tot nu in Nederland ................................................................................................................. 4
Paragraaf 1.1: Schoolorganisatie en -wetgeving ................................................................................................................. 4
Paragraaf 1.2: Speciaal onderwijs in Nederland .................................................................................................................. 5
Paragraaf 1.3: Schoolvernieuwers en bijzondere scholen ................................................................................................... 6
Paragraaf 1.4: Schoolpsychologie en beroepsontwikkeling ................................................................................................. 8
Hoofdstuk II: De school .................................................................................................................................................................... 9
Paragraaf 2.1: Zwakke en sterke scholen in Amsterdam ..................................................................................................... 9
Paragraaf 2.2: Manieren van aanpak .................................................................................................................................. 9
Paragraaf 2.3: Aanmelding voortgezet onderwijs ............................................................................................................. 10
Hoofdstuk III: De klas als leefdomein ............................................................................................................................................. 11
Paragraaf 3.1: De ontwikkeling van het zelfbeeld en zelfwaardering ................................................................................ 11
Paragraaf 3.2: Het ontwikkelen van sociale relaties ......................................................................................................... 13
Paragraaf 3.3: Functies van sociale relaties in de klas....................................................................................................... 13
Paragraaf 3.4: Invloed van de leerkracht op het leefdomein............................................................................................. 14
Paragraaf 3.5: Machtsmiddelen en machtsbronnen ......................................................................................................... 14
Paragraaf 3.6: Stijlen van leidinggeven ............................................................................................................................. 15
Hoofdstuk IV: De klas als leerdomein ............................................................................................................................................. 17
Paragraaf 4.1: Aanwezigheid van anderen ........................................................................................................................ 17
Paragraaf 4.2: Groepslidmaatschap en leerprestaties ....................................................................................................... 18
Paragraaf 4.3: Schools zelfbeeld en leren ......................................................................................................................... 19
Paragraaf 4.4: Feedback van de leraar ............................................................................................................................. 19
Paragraaf 4.5: Verwachtingen van de leraar ..................................................................................................................... 20
Hoofdstuk V: Effectief lesgeven in het leerdomein ......................................................................................................................... 21
Paragraaf 5.1: Rijping ....................................................................................................................................................... 21
Paragraaf 5.2: Leermethoden ........................................................................................................................................... 21
Paragraaf 5.3: Motiveren ................................................................................................................................................. 22
Paragraaf 5.4: Samenwerkend leren ................................................................................................................................ 22
Hoofdstuk VI: Werkhoudingen en werkhoudingsproblemen .......................................................................................................... 23
Paragraaf 6.1: Wat is een werkhoudingsprobleem ........................................................................................................... 23
Paragraaf 6.2: Het analyseren van een werkhouding ........................................................................................................ 23
Paragraaf 6.3: Het interpreteren van een werkhouding .................................................................................................... 24
Paragraaf 6.54: Begeleiding van werkhoudingsproblemen ............................................................................................... 24
Hoofdstuk VII: Pesten .................................................................................................................................................................... 26
Paragraaf 7.1: Wat is agressie? ........................................................................................................................................ 26
Paragraaf 7.2: Wat is pesten? .......................................................................................................................................... 27
Paragraaf 7.3: De oorzaken en gevolgen van pesten......................................................................................................... 28
Paragraaf 7.4: Signaleren van pesten ............................................................................................................................... 28
, Samenvatting: Schoolpsychologie
Janine Cornelissen
3
Paragraaf 7.5: Pesten aanpakken ..................................................................................................................................... 29
Hoofdstuk VIII: Internaliserende/externaliserende problematiek .................................................................................................. 31
Paragraaf 8.1: Het verschil tussen externaliserende en internaliserende problematiek .................................................... 31
Paragraaf 8.2: AD(H)D als externaliserende problematiek ................................................................................................ 31
Paragraaf 8.2: ODD als externaliserende problematiek .................................................................................................... 31
Paragraaf 8.3: Externaliserende problematiek aanpakken ................................................................................................ 32
Paragraaf 8.4: Faalangst als internaliserende problematiek.............................................................................................. 32
Paragraaf 8.5: Depressie als internaliserende problematiek ............................................................................................. 33
Paragraaf 8.6: Internaliserende problematiek aanpakken................................................................................................. 33
Hoofdstuk IX: Leerstoornissen en intelligentie ............................................................................................................................... 35
Paragraaf 9.1: Dyslexie .................................................................................................................................................... 35
Paragraaf 9.2: Dyscalculie ................................................................................................................................................ 35
Paragraaf 9.3: Intelligentie(niveaus) ................................................................................................................................ 36
Paragraaf 9.4: Hoogbegaafdheid ...................................................................................................................................... 36
Paragraaf 9.5: Verrijken, hoe moet dat? ........................................................................................................................... 37
, Samenvatting: Schoolpsychologie
Janine Cornelissen
4
HOOFDSTUK I: ONDERWIJS VAN VROEGER TOT NU IN NEDERLAND
In de reader en in de en tijdens de hoorcolleges worden er drie invalshoeken behandeld die allemaal invloed hebben gehad op de
schoolsituatie in Nederland. De manier van lesgeven en zelfs het materiaal wat hiervoor gebruikt wordt is veranderd in de loop der
jaren. De invalshoeken die besproken zullen worden in dit hoofdstuk zijn de volgende:
1. Schoolorganisatie en – wetgeving: hierin zal dieper worden ingegaan op de geschiedenis en wetgevingen
2. Speciaal onderwijs in Nederland: er wordt verteld over hoe speciaal onderwijs in Nederland steeds meer integreert
3. Schoolvernieuwers en bijzondere scholen: een aantal schoolvernieuwers en bijpassend onderwijs worden behandeld
4. Schoolpsychologie en beroepsontwikkeling: wat kan een toegepast psycholoog betekenen binnen het onderwijs
PARAGRAAF 1.1: SCHOOLORGANISATIE EN -WETGEVING
Er is de afgelopen jaren veel gebeurd en veranderd binnen het onderwijs. Zo zijn er bijvoorbeeld een aantal belangrijke politieke
besluiten genomen die ervoor zorgen dat het onderwijs vandaag de dag op deze manier in elkaar steekt. De vorige eeuw komt ter
sprake en daarbij wordt dieper ingegaan op de volgende wetgevingen:
1. De leerplichtwet (1900)
2. De wet op het bijzonder onderwijs (1920)
3. De Mammoetwet (1968)
4. Het vmbo (1999)
1. De leerplichtwet (1900)
Begin 1900 werd na een lange discussie toch eindelijk de leerplichtwet ingevoerd. De naam zegt het al: een wet die kinderen vanaf
hun 7e tot hun 13e leerplichtig maakt. Het wat mede bedoeld als maatregel om kinderarbeid tegen te gaan. Daar stond wel tegenover
dat ze een lange vakantie hadden, waar de kinderen op het platteland ingezet konden worden.
Tegenwoordig is het zo dat kinderen leerplichtig zijn van hun 5 e tot hun 16e jaar. Daarna is de leerplicht niet volledig afgelopen: er
geldt een partiële leerplicht. Dit houdt in dat de jongere een jaar lang minimaal twee dagen per week onderwijs volgt op een door de
minister aangewezen instellingen.
2. De wet op het bijzonder onderwijs (1920)
Vrijwel de hele negentiende eeuw werd gekenmerkt door de strijd voor vrijheid van onderwijs enerzijds en financiële gelijkstelling
anderzijds. In 1920 kon de strijdbijl worden begraven want sinds die tijd was er sprake van gelijkstelling van financiering. Iedereen
mocht op basis van levensbeschouwing of pedagogische visie een school oprichten. In de volgende paragraaf worden een aantal
bijzondere scholen in Nederland benoemd en toegelicht.
3. De Mammoetwet (1968)
In 1968 werd de Mammoetwet, ook wel Wet Voortgezet Onderwijs (VWO), ingevoerd. Deze wet werd ingevoerd MAVO
omdat men vond dat iedereen gelijke kansen moet krijgen, ongeacht uit welke sociale klasse je komt. Deze wet maakte
doorstroming dan ook mogelijk.
MBO
Na het lager onderwijs (de basisschool) kwamen kinderen in de zogenoemde brugklas: iedere leerling kreeg eenzelfde
basis waarna de leerling daarna moest kiezen voor een definitieve opleiding. De leerling kon dan bijvoorbeeld
HBO
doorstromen van de mavo naar de havo en van de havo naar het vwo of andersom. Hiernaast staan de mogelijke
doorstromingen schematisch weergeven.
MAVO HAVO VWO WO
WO
4. Het vmbo (1999)
Een recente ontwikkeling is dat het lager beroepsonderwijs, het speciaal voortgezet onderwijs en het meer algemeen vormen
onderwijs (mavo, lbo en svo) is samengevoegd en tegenwoordig het vmbo genoemd wordt. Dit staat voor Voorbereidend Middelbaar
Beroeps Onderwijs.
Maatschappij en Recht
Samenvatting
Schoolpsychologie
Titel Praktische psychologie voor leren en onderwijzen Titel Schoolpsychologie
Auteurs Gert Alblas, Arjan Endeman & Roel Heinstra Samenstelling Michiel Oudega
Druk 2e druk (2011) Collegejaar 2014-2015
Uitgever Noordhoff Uitgevers Uitgever Hogeschool van Amsterdam
ISBN 978-90-01-7947-7 Pro-nummer 00132/797/108301/15/0807
Student Janine Cornelissen
Studie Toegepaste Psychologie VT (2014-2015)
School Hogeschool van Amsterdam
, Samenvatting: Schoolpsychologie
Janine Cornelissen
2
INHOUDSOPGAVE
Hoofdstuk I: Onderwijs van vroeger tot nu in Nederland ................................................................................................................. 4
Paragraaf 1.1: Schoolorganisatie en -wetgeving ................................................................................................................. 4
Paragraaf 1.2: Speciaal onderwijs in Nederland .................................................................................................................. 5
Paragraaf 1.3: Schoolvernieuwers en bijzondere scholen ................................................................................................... 6
Paragraaf 1.4: Schoolpsychologie en beroepsontwikkeling ................................................................................................. 8
Hoofdstuk II: De school .................................................................................................................................................................... 9
Paragraaf 2.1: Zwakke en sterke scholen in Amsterdam ..................................................................................................... 9
Paragraaf 2.2: Manieren van aanpak .................................................................................................................................. 9
Paragraaf 2.3: Aanmelding voortgezet onderwijs ............................................................................................................. 10
Hoofdstuk III: De klas als leefdomein ............................................................................................................................................. 11
Paragraaf 3.1: De ontwikkeling van het zelfbeeld en zelfwaardering ................................................................................ 11
Paragraaf 3.2: Het ontwikkelen van sociale relaties ......................................................................................................... 13
Paragraaf 3.3: Functies van sociale relaties in de klas....................................................................................................... 13
Paragraaf 3.4: Invloed van de leerkracht op het leefdomein............................................................................................. 14
Paragraaf 3.5: Machtsmiddelen en machtsbronnen ......................................................................................................... 14
Paragraaf 3.6: Stijlen van leidinggeven ............................................................................................................................. 15
Hoofdstuk IV: De klas als leerdomein ............................................................................................................................................. 17
Paragraaf 4.1: Aanwezigheid van anderen ........................................................................................................................ 17
Paragraaf 4.2: Groepslidmaatschap en leerprestaties ....................................................................................................... 18
Paragraaf 4.3: Schools zelfbeeld en leren ......................................................................................................................... 19
Paragraaf 4.4: Feedback van de leraar ............................................................................................................................. 19
Paragraaf 4.5: Verwachtingen van de leraar ..................................................................................................................... 20
Hoofdstuk V: Effectief lesgeven in het leerdomein ......................................................................................................................... 21
Paragraaf 5.1: Rijping ....................................................................................................................................................... 21
Paragraaf 5.2: Leermethoden ........................................................................................................................................... 21
Paragraaf 5.3: Motiveren ................................................................................................................................................. 22
Paragraaf 5.4: Samenwerkend leren ................................................................................................................................ 22
Hoofdstuk VI: Werkhoudingen en werkhoudingsproblemen .......................................................................................................... 23
Paragraaf 6.1: Wat is een werkhoudingsprobleem ........................................................................................................... 23
Paragraaf 6.2: Het analyseren van een werkhouding ........................................................................................................ 23
Paragraaf 6.3: Het interpreteren van een werkhouding .................................................................................................... 24
Paragraaf 6.54: Begeleiding van werkhoudingsproblemen ............................................................................................... 24
Hoofdstuk VII: Pesten .................................................................................................................................................................... 26
Paragraaf 7.1: Wat is agressie? ........................................................................................................................................ 26
Paragraaf 7.2: Wat is pesten? .......................................................................................................................................... 27
Paragraaf 7.3: De oorzaken en gevolgen van pesten......................................................................................................... 28
Paragraaf 7.4: Signaleren van pesten ............................................................................................................................... 28
, Samenvatting: Schoolpsychologie
Janine Cornelissen
3
Paragraaf 7.5: Pesten aanpakken ..................................................................................................................................... 29
Hoofdstuk VIII: Internaliserende/externaliserende problematiek .................................................................................................. 31
Paragraaf 8.1: Het verschil tussen externaliserende en internaliserende problematiek .................................................... 31
Paragraaf 8.2: AD(H)D als externaliserende problematiek ................................................................................................ 31
Paragraaf 8.2: ODD als externaliserende problematiek .................................................................................................... 31
Paragraaf 8.3: Externaliserende problematiek aanpakken ................................................................................................ 32
Paragraaf 8.4: Faalangst als internaliserende problematiek.............................................................................................. 32
Paragraaf 8.5: Depressie als internaliserende problematiek ............................................................................................. 33
Paragraaf 8.6: Internaliserende problematiek aanpakken................................................................................................. 33
Hoofdstuk IX: Leerstoornissen en intelligentie ............................................................................................................................... 35
Paragraaf 9.1: Dyslexie .................................................................................................................................................... 35
Paragraaf 9.2: Dyscalculie ................................................................................................................................................ 35
Paragraaf 9.3: Intelligentie(niveaus) ................................................................................................................................ 36
Paragraaf 9.4: Hoogbegaafdheid ...................................................................................................................................... 36
Paragraaf 9.5: Verrijken, hoe moet dat? ........................................................................................................................... 37
, Samenvatting: Schoolpsychologie
Janine Cornelissen
4
HOOFDSTUK I: ONDERWIJS VAN VROEGER TOT NU IN NEDERLAND
In de reader en in de en tijdens de hoorcolleges worden er drie invalshoeken behandeld die allemaal invloed hebben gehad op de
schoolsituatie in Nederland. De manier van lesgeven en zelfs het materiaal wat hiervoor gebruikt wordt is veranderd in de loop der
jaren. De invalshoeken die besproken zullen worden in dit hoofdstuk zijn de volgende:
1. Schoolorganisatie en – wetgeving: hierin zal dieper worden ingegaan op de geschiedenis en wetgevingen
2. Speciaal onderwijs in Nederland: er wordt verteld over hoe speciaal onderwijs in Nederland steeds meer integreert
3. Schoolvernieuwers en bijzondere scholen: een aantal schoolvernieuwers en bijpassend onderwijs worden behandeld
4. Schoolpsychologie en beroepsontwikkeling: wat kan een toegepast psycholoog betekenen binnen het onderwijs
PARAGRAAF 1.1: SCHOOLORGANISATIE EN -WETGEVING
Er is de afgelopen jaren veel gebeurd en veranderd binnen het onderwijs. Zo zijn er bijvoorbeeld een aantal belangrijke politieke
besluiten genomen die ervoor zorgen dat het onderwijs vandaag de dag op deze manier in elkaar steekt. De vorige eeuw komt ter
sprake en daarbij wordt dieper ingegaan op de volgende wetgevingen:
1. De leerplichtwet (1900)
2. De wet op het bijzonder onderwijs (1920)
3. De Mammoetwet (1968)
4. Het vmbo (1999)
1. De leerplichtwet (1900)
Begin 1900 werd na een lange discussie toch eindelijk de leerplichtwet ingevoerd. De naam zegt het al: een wet die kinderen vanaf
hun 7e tot hun 13e leerplichtig maakt. Het wat mede bedoeld als maatregel om kinderarbeid tegen te gaan. Daar stond wel tegenover
dat ze een lange vakantie hadden, waar de kinderen op het platteland ingezet konden worden.
Tegenwoordig is het zo dat kinderen leerplichtig zijn van hun 5 e tot hun 16e jaar. Daarna is de leerplicht niet volledig afgelopen: er
geldt een partiële leerplicht. Dit houdt in dat de jongere een jaar lang minimaal twee dagen per week onderwijs volgt op een door de
minister aangewezen instellingen.
2. De wet op het bijzonder onderwijs (1920)
Vrijwel de hele negentiende eeuw werd gekenmerkt door de strijd voor vrijheid van onderwijs enerzijds en financiële gelijkstelling
anderzijds. In 1920 kon de strijdbijl worden begraven want sinds die tijd was er sprake van gelijkstelling van financiering. Iedereen
mocht op basis van levensbeschouwing of pedagogische visie een school oprichten. In de volgende paragraaf worden een aantal
bijzondere scholen in Nederland benoemd en toegelicht.
3. De Mammoetwet (1968)
In 1968 werd de Mammoetwet, ook wel Wet Voortgezet Onderwijs (VWO), ingevoerd. Deze wet werd ingevoerd MAVO
omdat men vond dat iedereen gelijke kansen moet krijgen, ongeacht uit welke sociale klasse je komt. Deze wet maakte
doorstroming dan ook mogelijk.
MBO
Na het lager onderwijs (de basisschool) kwamen kinderen in de zogenoemde brugklas: iedere leerling kreeg eenzelfde
basis waarna de leerling daarna moest kiezen voor een definitieve opleiding. De leerling kon dan bijvoorbeeld
HBO
doorstromen van de mavo naar de havo en van de havo naar het vwo of andersom. Hiernaast staan de mogelijke
doorstromingen schematisch weergeven.
MAVO HAVO VWO WO
WO
4. Het vmbo (1999)
Een recente ontwikkeling is dat het lager beroepsonderwijs, het speciaal voortgezet onderwijs en het meer algemeen vormen
onderwijs (mavo, lbo en svo) is samengevoegd en tegenwoordig het vmbo genoemd wordt. Dit staat voor Voorbereidend Middelbaar
Beroeps Onderwijs.
