Cyclus 1.1.1 Gezondheid en mondgezondheid
Leerdoelen: De student…
● beschrijft de rol van public health op het gebied van de mondzorg en mondgezondheid.
● beschrijft de verschillende visies op gezondheid en ziekte en benoemt de belangrijkste
onderlinge verschillen.
● benoemt de belangrijkste algemene determinanten van gezondheid en ziekte. (7vragen.)
● beschrijft de rollen en verantwoordelijkheden van de mondzorgprofessional ten aanzien
van preventie en de maatschappij. (6vr.)
● beschrijft de basale begrippen uit de epidemiologie en onderzoeksmethodologie.
● past beschrijvende statistische maten toe, passend bij het meetniveau van de
variabelen. (8vr.)
● verklaart het ontstaan, het verloop en de consequenties van de ziekte cariës.
● verklaart de rol van preventie in de behandeling van cariës in relatie tot een gezonde
levensstijl.
● verklaart de chemische begrippen die een rol spelen bij het cariësproces in relatie tot
cariësontwikkeling en cariëspreventie. (19vr.)
Preventieve mondzorg
Bekijk alle figuren in het boek nog wel even. Die staan niet in de samenvatting.
Hoofdstuk 1 Preventie
1.1 functie van de mond
De spijsvertering begint al in de mond. Voedsel wordt verkleind en met speeksel vermengd,
waar speeksel enzymen en bacteriën in zitten. Aandoeningen aan slijmvliezen, afwijkingen in
tand- en kaakstand, ziekten als cariës, parodontitis en mondkanker en gebrek aan speeksel
kunnen inname en vertering van voedsel belemmeren.
Afwijkingen aan spraak en uiterlijk kunnen sociale problemen veroorzaken.
Kinderen met een slechte mondgezondheid hebben pijn → hoog schoolverzuim / pesten
vanwege adem. Het vroegtijdig verlies van melkelementen zorgt voor afwijkend eetgedrag,
waardoor de spijsvertering zich (negatief) aanpast.
Hoe eerder men een volledige prothese neemt, hoe moeilijker het is om deze op oude leeftijd
nog goed te kunnen passen en maken.
1.2 Gezondheid
WHO 1948: ‘Gezondheid is een toestand van een volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal
welbevinden en niet slechts de afwezigheid van ziekte of lichamelijk gebrek.’
→ elke patiënt zou levenslang behandeld moeten worden om dit na te streven
uitspraak WHO 1948 is onrealistisch, niet alleen voor een individu, je bent nooit gezond,
maar ook voor de zorgplanning (te weinig personeel), public-health beleid en zorgkosten
Nu: ‘Gezondheid is het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren in het licht
van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven.’ (Huber et al,. 2011)
→ Potentie om gezond te zijn én te blijven, zelfs bij ziekte. Zelfredzaamheid en veerkracht.
,→ Preventieve zorg
1.2.1 Positieve gezondheid
Voor dit nieuwe concept van gezondheid is ‘positieve gezondheid’ gehanteerd,
bestaande uit zes dimensies om je gezondheid af te lezen: lichamelijke functies, mentale
functies en beleving, spirituele/existentiële dimensie, kwaliteit van leven, sociaal
maatschappelijke participatie, dagelijks functioneren (spinnenweb)
Het spinnenweb is geen meetinstrument van gezondheid, maar een middel om over gezondheid
in gesprek te gaan.
1.3 Mondgezondheid
FDI 2016: ‘Mondgezondheid is veelzijdig en omvat het vermogen om te spreken, glimlachen,
ruiken, proeven, aanraken, kauwen, slikken en een reeks emoties over te brengen via
gezichtsuitdrukkingen met vertrouwen en zonder pijn, ongemak en ziekte van het craniofaciale
complex (hoofd, gezicht, mondholte).’
- Fundamenteel onderdeel gezondheid, fysiek en mentaal welbevinden, beïnvloed door
waarden en attitudes van individuen en groepen uit de samenleving, een continuüm
- Reflectie van fysiologische, sociale en psychologische eigenschappen die essentieel zijn
voor de kwaliteit van leven.
- Wordt beïnvloed door veranderende ervaringen, percepties en verwachtingen en
mogelijkheden om zich aan te passen aan omstandigheden.
Mondgezondheid staat in relatie met de algehele gezondheid en dus ook met honderden
aandoeningen. Men vraagt vaak te laat om hulp bij symptomen en staat vaak minder open voor
preventie.
1.4 Preventie
= actie / serie maatregelen om gezondheid te bevorderen en beschermen. En ziekten en
complicaties van ziekten te voorkomen of zo vroeg mogelijk te ontdekken.
Het accent in de gezondheidszorg is de laatste dertig jaar in de maatschappij verschoven van
‘zorg en ziekte’ naar ‘gedrag en gezondheid’. Dit past bij de participatiemaatschappij
(zelfredzaamheid) in plaats van genezen van ziekten en afwezigheid hiervan.
Belangrijk hierbij is het aanleren van een gezonde leefstijl. Het bevordert zelfzorg en maakt je
bewust van risicofactoren van gezondheid.
Preventie kan in de zorg, maar ook op school, in de wijk en op de werkplek.
1.4.1 Doelstelling van de preventieve mondzorg
De mondzorg is nu nog erg gericht op curatie, het behandelen, en minder op preventie,
het voorkómen van afwijkingen of verergering hiervan. Redenen hiervoor zijn gebrekkige
financiering van preventie en gebrek aan bewijs voor deze interventies of maatregelen.
1.5 Indelingen van preventie
1.5.1 Fasen van een ziekte
Primaire preventie: ziekte voorkomen door het wegnemen van de oorzaak bij de gezonde
populatie. Bijvoorbeeld 2x per dag poetsen met fluoride. Primaire preventie geldt voor de hele
levensloop, en nog beter, al vanaf de kinderwens van de ouders.
, Secundaire preventie: ziekte in een vroeg stadium opsporen bij mensen die ziek zijn
maar dit nog niet weten, mensen met een verhoogd risico op de ziekte of mensen met een
genetische aanleg. Denk aan bevolkingsonderzoek of in de mondzorg extra fluoride toedienen
bij eerste tekenen van cariës. (dit is ook weer primaire preventie voor de rest van het gebit
zonder cariës)
Tertiaire preventie: voor mensen met een ziekte om complicaties en verergering te
voorkomen en om tekorten in gezondheidstoestand en/of zelfredzaamheid op te heffen of te
compenseren. Tertiaire preventie lijkt op curatie, maar bij curatie behandel je een ziekte, terwijl
je bij de preventie de schadelijke gevolgen probeert te beperken. In de mondzorg is veel curatie
ook tertiaire preventie.
1.5.2 Indeling preventie naar type doelgroep
Deze indeling wordt vaak gebruikt door beleidsmakers, die zich richten op een specifieke
doelgroep.
Universele preventie: richt zich op behoud van gezondheid van de gezonde bevolking (primaire
preventie). Richt zich op de risicofactoren (determinanten) van collectieve ziekten.
Selectieve preventie: voorkomen van ziekten bij een collectieve groep met een of meer
risicofactoren voor een bepaalde ziekte. Bijvoorbeeld een voorlichting aan jongeren over hoe
slecht frisdrank voor mondgezondheid is. Het richt zich op een aanwezig risico van een ziekte
om te voorkomen dat er gezondheidsproblemen ontstaan.
Geïndiceerde preventie: gericht op beginnende klachten van een individu om
verergering van de aandoening te voorkomen. Bijvoorbeeld iemand een hogere dosis fluoride in
tandpasta te geven.
Zorggerelateerde preventie: tertiaire preventie, gevolgen van ziekten beperkt houden,
om te voorkomen dat het leidt tot complicaties of beperkingen.
Er kan altijd een onderscheid gemaakt worden tussen individuele of collectieve preventie.
1.5.3 Indeling preventie naar type maatregel
- Ziektepreventie: periodieke controle, vaccinaties en preventieve medicatie
- Gezondheidsbevordering: gezonde leefstijl en sociale en fysieke omgeving bevorderen
- Gezondheidsbescherming: kwalitatief drinkwater, verkeersveiligheid
1.5.4 Indeling preventie naar methode van uitvoering
1. Inrichting van de fysieke en sociale omgeving (rookvrije schoolpleinen)
2. Regelgeving en handhaving, zoals wetten en vergunningen (suikertax)
3. Voorlichting en educatie aan groepen, lesprogramma’s en campagnes
4. Signalering en individueel advies, zoals preventieconsult of landelijke
screeningsprogramma’s (periodieke mondcontrole)
5. Ondersteuning, bijvoorbeeld groepscursussen, beweegprogramma’s
1.5.5 Downstream-, midstream- en upstream-preventie
Een biomedische benadering gericht op een individu, op micro-systeemniveau is een voorbeeld
van downstream-interventie. Dit zijn individuele voorlichtingen of klinische preventie.
, Upstream-interventies gaan over landelijk of regionaal beleid, macro-systeemniveau. Een groot
deel van de populatie wordt zo bereikt. Een upstream-benadering is gericht op onderliggende
risicofactoren van (mond)gezondheid en sociaal-economische ongelijkheid.
Midstream-interventies, meso-systeemniveau, zijn lokaal gericht, denk aan een gemeenschap
(school, wijk etc), maar pakken de onderliggende oorzaak niet aan.
In individuele downstream-aanpak wordt geen aandacht besteed aan sociaal maatschappelijke
factoren en de omgeving, terwijl dit veel invloed kan hebben op een ziekte. Een ongezonde
leefstijl is dus niet altijd een individuele keuze.
1.6 Een integrale benadering in preventie
De wereldgezondheidsorganisatie heeft het concept Common Risk Factor Approach (CRFA)
opgesteld. Dit om de risicofactoren die horen bij een ongezonde leefstijl aan te pakken.
Gedragsverandering hangt namelijk niet alleen af van iemands motivatie en capaciteit om
gedrag te veranderen, maar ook van fysieke en sociale omgeving. Daarom moet er bij
preventiemaatregelen een integrale aanpak nagestreefd worden, dus bij gedrag van personen,
maar ook fysieke en sociale omgeving.
Bekijk figuur 1.6, hierin is te zien hoe gezondheidsbescherming, ziektepreventie en
gezondheidsbevordering te maken hebben met preventieve interventies bij een individu of zijn
omgeving.
Voorbeelden van succesvolle interventies in de fysieke omgeving:
Meer speeltuinen → bevordert buitenspelen → percentage overgewicht kinderen daalt
Ook kijken naar de prioriteit van andere problemen:
Rokende vrouw met weinig inkomen → chronische stress en angsten → paradontale
behandeling heeft geen prioriteit
Figuur 1.7: regenboogmodel van Dahlgren en Whitehead. Hierin zijn risicofactoren van
gezondheid vastgelegd in verschillende lagen. Factoren die vaststaan (leeftijd) en
invloedsgebieden worden onderscheiden, waardoor je vragen kan stellen over gezondheid,
haalbaarheid voor verandering en de aanvullende actie die nodig is om gekoppelde factoren in
andere lagen te veranderen.
1.7 Rol van wetgeving voor preventie
In Nederland zijn 5 wetten waarin preventie een rol speelt:
Wettelijke taken voor gemeenten op het gebied van preventie volksgezondheid:
1. De Wet publieke gezondheid (WPG): regelt het lokale gezondheidsbeleid,
jeugdgezondheidszorg, ouderenzorg, infectieziektebestrijding en
gezondheidsbevordering.
2. De Jeugdwet (JW): voor jeugdhulp en bekostiging van kinderbeschermingsmaatregelen.
Hiermee kan vroegtijdige inzet van hulp en zorg voorkomen worden.
3. De Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO, 2015): bevorderen van
maatschappelijke participatie. Actief kijken naar preventie en vroegsignalering, om
zwaardere vormen van ondersteuning later uit de weg te gaan.
Wetten die onder verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars en zorgkantoren vallen:
Leerdoelen: De student…
● beschrijft de rol van public health op het gebied van de mondzorg en mondgezondheid.
● beschrijft de verschillende visies op gezondheid en ziekte en benoemt de belangrijkste
onderlinge verschillen.
● benoemt de belangrijkste algemene determinanten van gezondheid en ziekte. (7vragen.)
● beschrijft de rollen en verantwoordelijkheden van de mondzorgprofessional ten aanzien
van preventie en de maatschappij. (6vr.)
● beschrijft de basale begrippen uit de epidemiologie en onderzoeksmethodologie.
● past beschrijvende statistische maten toe, passend bij het meetniveau van de
variabelen. (8vr.)
● verklaart het ontstaan, het verloop en de consequenties van de ziekte cariës.
● verklaart de rol van preventie in de behandeling van cariës in relatie tot een gezonde
levensstijl.
● verklaart de chemische begrippen die een rol spelen bij het cariësproces in relatie tot
cariësontwikkeling en cariëspreventie. (19vr.)
Preventieve mondzorg
Bekijk alle figuren in het boek nog wel even. Die staan niet in de samenvatting.
Hoofdstuk 1 Preventie
1.1 functie van de mond
De spijsvertering begint al in de mond. Voedsel wordt verkleind en met speeksel vermengd,
waar speeksel enzymen en bacteriën in zitten. Aandoeningen aan slijmvliezen, afwijkingen in
tand- en kaakstand, ziekten als cariës, parodontitis en mondkanker en gebrek aan speeksel
kunnen inname en vertering van voedsel belemmeren.
Afwijkingen aan spraak en uiterlijk kunnen sociale problemen veroorzaken.
Kinderen met een slechte mondgezondheid hebben pijn → hoog schoolverzuim / pesten
vanwege adem. Het vroegtijdig verlies van melkelementen zorgt voor afwijkend eetgedrag,
waardoor de spijsvertering zich (negatief) aanpast.
Hoe eerder men een volledige prothese neemt, hoe moeilijker het is om deze op oude leeftijd
nog goed te kunnen passen en maken.
1.2 Gezondheid
WHO 1948: ‘Gezondheid is een toestand van een volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal
welbevinden en niet slechts de afwezigheid van ziekte of lichamelijk gebrek.’
→ elke patiënt zou levenslang behandeld moeten worden om dit na te streven
uitspraak WHO 1948 is onrealistisch, niet alleen voor een individu, je bent nooit gezond,
maar ook voor de zorgplanning (te weinig personeel), public-health beleid en zorgkosten
Nu: ‘Gezondheid is het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren in het licht
van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven.’ (Huber et al,. 2011)
→ Potentie om gezond te zijn én te blijven, zelfs bij ziekte. Zelfredzaamheid en veerkracht.
,→ Preventieve zorg
1.2.1 Positieve gezondheid
Voor dit nieuwe concept van gezondheid is ‘positieve gezondheid’ gehanteerd,
bestaande uit zes dimensies om je gezondheid af te lezen: lichamelijke functies, mentale
functies en beleving, spirituele/existentiële dimensie, kwaliteit van leven, sociaal
maatschappelijke participatie, dagelijks functioneren (spinnenweb)
Het spinnenweb is geen meetinstrument van gezondheid, maar een middel om over gezondheid
in gesprek te gaan.
1.3 Mondgezondheid
FDI 2016: ‘Mondgezondheid is veelzijdig en omvat het vermogen om te spreken, glimlachen,
ruiken, proeven, aanraken, kauwen, slikken en een reeks emoties over te brengen via
gezichtsuitdrukkingen met vertrouwen en zonder pijn, ongemak en ziekte van het craniofaciale
complex (hoofd, gezicht, mondholte).’
- Fundamenteel onderdeel gezondheid, fysiek en mentaal welbevinden, beïnvloed door
waarden en attitudes van individuen en groepen uit de samenleving, een continuüm
- Reflectie van fysiologische, sociale en psychologische eigenschappen die essentieel zijn
voor de kwaliteit van leven.
- Wordt beïnvloed door veranderende ervaringen, percepties en verwachtingen en
mogelijkheden om zich aan te passen aan omstandigheden.
Mondgezondheid staat in relatie met de algehele gezondheid en dus ook met honderden
aandoeningen. Men vraagt vaak te laat om hulp bij symptomen en staat vaak minder open voor
preventie.
1.4 Preventie
= actie / serie maatregelen om gezondheid te bevorderen en beschermen. En ziekten en
complicaties van ziekten te voorkomen of zo vroeg mogelijk te ontdekken.
Het accent in de gezondheidszorg is de laatste dertig jaar in de maatschappij verschoven van
‘zorg en ziekte’ naar ‘gedrag en gezondheid’. Dit past bij de participatiemaatschappij
(zelfredzaamheid) in plaats van genezen van ziekten en afwezigheid hiervan.
Belangrijk hierbij is het aanleren van een gezonde leefstijl. Het bevordert zelfzorg en maakt je
bewust van risicofactoren van gezondheid.
Preventie kan in de zorg, maar ook op school, in de wijk en op de werkplek.
1.4.1 Doelstelling van de preventieve mondzorg
De mondzorg is nu nog erg gericht op curatie, het behandelen, en minder op preventie,
het voorkómen van afwijkingen of verergering hiervan. Redenen hiervoor zijn gebrekkige
financiering van preventie en gebrek aan bewijs voor deze interventies of maatregelen.
1.5 Indelingen van preventie
1.5.1 Fasen van een ziekte
Primaire preventie: ziekte voorkomen door het wegnemen van de oorzaak bij de gezonde
populatie. Bijvoorbeeld 2x per dag poetsen met fluoride. Primaire preventie geldt voor de hele
levensloop, en nog beter, al vanaf de kinderwens van de ouders.
, Secundaire preventie: ziekte in een vroeg stadium opsporen bij mensen die ziek zijn
maar dit nog niet weten, mensen met een verhoogd risico op de ziekte of mensen met een
genetische aanleg. Denk aan bevolkingsonderzoek of in de mondzorg extra fluoride toedienen
bij eerste tekenen van cariës. (dit is ook weer primaire preventie voor de rest van het gebit
zonder cariës)
Tertiaire preventie: voor mensen met een ziekte om complicaties en verergering te
voorkomen en om tekorten in gezondheidstoestand en/of zelfredzaamheid op te heffen of te
compenseren. Tertiaire preventie lijkt op curatie, maar bij curatie behandel je een ziekte, terwijl
je bij de preventie de schadelijke gevolgen probeert te beperken. In de mondzorg is veel curatie
ook tertiaire preventie.
1.5.2 Indeling preventie naar type doelgroep
Deze indeling wordt vaak gebruikt door beleidsmakers, die zich richten op een specifieke
doelgroep.
Universele preventie: richt zich op behoud van gezondheid van de gezonde bevolking (primaire
preventie). Richt zich op de risicofactoren (determinanten) van collectieve ziekten.
Selectieve preventie: voorkomen van ziekten bij een collectieve groep met een of meer
risicofactoren voor een bepaalde ziekte. Bijvoorbeeld een voorlichting aan jongeren over hoe
slecht frisdrank voor mondgezondheid is. Het richt zich op een aanwezig risico van een ziekte
om te voorkomen dat er gezondheidsproblemen ontstaan.
Geïndiceerde preventie: gericht op beginnende klachten van een individu om
verergering van de aandoening te voorkomen. Bijvoorbeeld iemand een hogere dosis fluoride in
tandpasta te geven.
Zorggerelateerde preventie: tertiaire preventie, gevolgen van ziekten beperkt houden,
om te voorkomen dat het leidt tot complicaties of beperkingen.
Er kan altijd een onderscheid gemaakt worden tussen individuele of collectieve preventie.
1.5.3 Indeling preventie naar type maatregel
- Ziektepreventie: periodieke controle, vaccinaties en preventieve medicatie
- Gezondheidsbevordering: gezonde leefstijl en sociale en fysieke omgeving bevorderen
- Gezondheidsbescherming: kwalitatief drinkwater, verkeersveiligheid
1.5.4 Indeling preventie naar methode van uitvoering
1. Inrichting van de fysieke en sociale omgeving (rookvrije schoolpleinen)
2. Regelgeving en handhaving, zoals wetten en vergunningen (suikertax)
3. Voorlichting en educatie aan groepen, lesprogramma’s en campagnes
4. Signalering en individueel advies, zoals preventieconsult of landelijke
screeningsprogramma’s (periodieke mondcontrole)
5. Ondersteuning, bijvoorbeeld groepscursussen, beweegprogramma’s
1.5.5 Downstream-, midstream- en upstream-preventie
Een biomedische benadering gericht op een individu, op micro-systeemniveau is een voorbeeld
van downstream-interventie. Dit zijn individuele voorlichtingen of klinische preventie.
, Upstream-interventies gaan over landelijk of regionaal beleid, macro-systeemniveau. Een groot
deel van de populatie wordt zo bereikt. Een upstream-benadering is gericht op onderliggende
risicofactoren van (mond)gezondheid en sociaal-economische ongelijkheid.
Midstream-interventies, meso-systeemniveau, zijn lokaal gericht, denk aan een gemeenschap
(school, wijk etc), maar pakken de onderliggende oorzaak niet aan.
In individuele downstream-aanpak wordt geen aandacht besteed aan sociaal maatschappelijke
factoren en de omgeving, terwijl dit veel invloed kan hebben op een ziekte. Een ongezonde
leefstijl is dus niet altijd een individuele keuze.
1.6 Een integrale benadering in preventie
De wereldgezondheidsorganisatie heeft het concept Common Risk Factor Approach (CRFA)
opgesteld. Dit om de risicofactoren die horen bij een ongezonde leefstijl aan te pakken.
Gedragsverandering hangt namelijk niet alleen af van iemands motivatie en capaciteit om
gedrag te veranderen, maar ook van fysieke en sociale omgeving. Daarom moet er bij
preventiemaatregelen een integrale aanpak nagestreefd worden, dus bij gedrag van personen,
maar ook fysieke en sociale omgeving.
Bekijk figuur 1.6, hierin is te zien hoe gezondheidsbescherming, ziektepreventie en
gezondheidsbevordering te maken hebben met preventieve interventies bij een individu of zijn
omgeving.
Voorbeelden van succesvolle interventies in de fysieke omgeving:
Meer speeltuinen → bevordert buitenspelen → percentage overgewicht kinderen daalt
Ook kijken naar de prioriteit van andere problemen:
Rokende vrouw met weinig inkomen → chronische stress en angsten → paradontale
behandeling heeft geen prioriteit
Figuur 1.7: regenboogmodel van Dahlgren en Whitehead. Hierin zijn risicofactoren van
gezondheid vastgelegd in verschillende lagen. Factoren die vaststaan (leeftijd) en
invloedsgebieden worden onderscheiden, waardoor je vragen kan stellen over gezondheid,
haalbaarheid voor verandering en de aanvullende actie die nodig is om gekoppelde factoren in
andere lagen te veranderen.
1.7 Rol van wetgeving voor preventie
In Nederland zijn 5 wetten waarin preventie een rol speelt:
Wettelijke taken voor gemeenten op het gebied van preventie volksgezondheid:
1. De Wet publieke gezondheid (WPG): regelt het lokale gezondheidsbeleid,
jeugdgezondheidszorg, ouderenzorg, infectieziektebestrijding en
gezondheidsbevordering.
2. De Jeugdwet (JW): voor jeugdhulp en bekostiging van kinderbeschermingsmaatregelen.
Hiermee kan vroegtijdige inzet van hulp en zorg voorkomen worden.
3. De Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO, 2015): bevorderen van
maatschappelijke participatie. Actief kijken naar preventie en vroegsignalering, om
zwaardere vormen van ondersteuning later uit de weg te gaan.
Wetten die onder verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars en zorgkantoren vallen:
