Thema 9
Inhoud
Inhoud 2
PGO 6
,Probleem 1 Goed les geven in de onderbouw, hoe gaat dat eigenlijk? 7
1. Hoe ontwikkelt het jonge kind (4–8 jaar)? 8
2. Hoe leert het jonge kind? 8
3. Pedagogische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind 9
4. Didactische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind 9
Probleem 2: Kom we gaan spelen 10
1. Visies op spel van Vygotsky, Dewey en Piaget 10
2. Begeleiden van spel door de leerkracht 11
a. Hoe en wanneer kun je als leerkracht spel begeleiden bij jonge kinderen?
12
b. Richtlijnen voor spelbegeleiding 12
c. Wanneer begeleid je spel? 13
d. Wel of niet begeleiden? 13
3. Vormen van spel 14
a. Categorieën en vormen van spel 14
b. Ontwikkeling van rollenspel 15
c. Begeleiden van spel 15
d. Ontwikkeling van samenspel 16
Bronnen 16
Probleem 3: Lesgeven in een superdiverse klas deel 1 17
1. Wat is superdiversiteit (3 criteria) en wat zijn de uitdagingen voor leerkrachten
m.b.t. het lesgeven op een school in een achterstandscontext? 18
2. Wat is teacher efficacy en waarom is dit belangrijk voor leerkrachten? 19
3. Wat is laaggeletterdheid en waarom is dit een uitdaging voor leerkrachten? 19
4. Hoe ga je in de klas om met armoede? 20
Bronnenlijst 21
Probleem 4: Lesgeven in een superdiverse klas (deel 2) 23
1. Hoe geef je les in een superdiverse klas? 24
a. Cultureel responsief lesgeven (CRT) 24
b. Funds of Knowledge 25
c. Multicultureel Onderwijs (MCO) 25
d. Praktische tips voor een multiculturele klas 25
2. Hoe differentieer je in een superdiverse klas? 26
a. Meervoudige differentiatie in superdiversiteit 26
b. De multidimensionale klas 26
c. Praktische toepassing in de kleutergroep 26
d. Modellen voor lesgeven in superdiverse groepen 27
- Het model van Severiens 27
e. Kansengelijkheid en het gelijkheidsideaal 27
3. Wat is burgerschapsvorming en hoe geef je dit in de klas? 28
4. Leerkrachtverwachtingen en hun invloed op ontwikkeling 29
a. Wat kan de leerkracht doen om lage verwachtingen te voorkomen? 29
Bronnenlijst 30
Probleem 5 Hulpbronnen van het jonge kind 31
1. Wat houdt het hulpbronnenmodel in en welke hulpbronnen zijn er? 32
2
, a. Voorbeelden van hulpbronnen: 32
b. Verklaringen van achterstanden vanuit het hulpbronnenperspectief: 33
c. Acht verklaringen waarom kinderen achterstanden kunnen hebben vanuit
hulpbronnenperspectief: 33
d. Rol van de leerkracht volgens het hulpbronnenmodel: 33
2. Wat houdt het ecologisch model van Bronfenbrenner in voor het jonge kind? 34
a. Bronfenbrenner onderscheidt vijf niveaus: 34
b. Hoe ga je hier als leerkracht mee om? 35
3. Wat houdt mediawijsheid in bij het jonge kind? 35
a. Mediawijsheid en de ontwikkeling van het jonge kind 36
b. De rol van de leerkracht 36
Probleem 6 – Overgangen jonge kind 37
1. Overgangen: van thuis naar groep 1 en van groep 2 naar groep 3 37
a. Overgang van voorschool naar basisschool 37
b. Kenmerken van het voortgangsgesprek met ouders 37
c. Zittenblijven: voor- en nadelen 38
d. Kleuterbouwverlenging: wel of niet over naar groep 3 39
e. Najaarsleerlingen en SES 39
d. Sprongsgewijze ontwikkeling en diversiteit 39
2. Het vergroten van de taalvaardigheid van kleuters 40
a. Twee taalcodes en de uitgebreide taalcode 40
b. Uitbreiden van de woordenschat 40
c. Ontwikkeling van leesvaardigheid 40
d. Taalinterventies: VVE, schakelklassen en verlengde leertijd 40
3. Vergelijking: het Nederlandse onderwijssysteem en internationale systemen 41
a. Kenmerken van het Nederlandse systeem 41
b. Voor- en nadelen van het Nederlandse systeem 41
c. Vergelijking met internationale onderwijssystemen 41
Hoorcolleges 43
Samenwerken met ouders 44
Ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie 44
Positieve effecten 45
Voorbeeld situatie 45
Alle ouders zijn in staat om hun ouderbetrokkenheid in te vullen 46
Voorbeeld situatie 47
Rotterdamse praktijk 48
Elementen van betrokkenheid 48
Signaleren van laaggeletterdheid bij ouders: 48
Het bereiken van laaggeletterde ouders: 48
Aansluiten bij laaggeletterde ouders: 49
Belangrijke uitgangspunten: 49
Resultaat 49
Voorbeeld situatie 49
Resultaat 50
3
, Draagkracht en draaglast van ouders 50
Voorbeeld situatie 50
Resultaat 50
Balans tussen draagkracht en draaglast 50
Succesfactoren stimulering ouderbetrokkenheid 51
Voorbeeld situatie 51
Kijkwijzer voor gesprekken met ouders 52
Voorbeeld situatie 52
Bronnen 53
Ontwikkelingskansen vanuit neuropsychologie 54
Ontwikkeling van het brein 54
Executieve functies 54
Ontwikkeling per leeftijd 54
Neuronen 55
Communicatie 55
Begin hersenen 56
Blooming en Pruning 56
Invloeden op de ontwikkeling van het brein 56
Stress 57
Kort stress 57
Langdurige stress 58
Wat kan jij doen als leerkracht na verminderde ontwikkeling 58
Kleuters 58
Consequenties 59
Zeven tips 59
Overgangen 60
Levensfasen volgens Feldman (2020) 60
Kenmerken van het jonge kind (Brouwers, 2019) 60
Ontwikkeling van het jonge kind (2–6 jaar) 60
Peutergroepen en Voorschoolse Educatie (VVE) 61
Rotterdamse A-kwaliteit (Gemeente Rotterdam, 2022) 61
Overgang van peuterspeelzaal naar groep 1 61
Ontwikkeling in beeld 61
Van kleuter naar schoolkind 62
Gevolgen van een succesvolle overgang 62
Concrete tips voor een doorlopende ontwikkeling 62
Literatuur 62
Workshops 63
Kennismakingsgesprek 64
Opbouw gesprek: 64
Structuur gesprek: 64
Voorbeeldcasus: 64
Voortgangsgesprek 65
Opbouw gesprek: 65
4
, Structuur gesprek: 65
Voorbeeldcasus: 65
Lastige gesprekken 66
Opbouw gesprek: 66
Voorbeeldcasus: 66
5
,PGO
6
,Probleem 1 Goed les geven in de onderbouw, hoe gaat dat
eigenlijk?
1. Hoe ontwikkelt het jonge kind (4-8 jaar) zich?
- Cognitieve ontwikkeling (Piaget: assimilatie/accommodatie/adaptatie en
sensomotorische fase/pre-operationele fase en Vygotsky: scaffolding, zone van de
naaste ontwikkeling)
- Sociaal-emotionele ontwikkeling (vriendschappen, theory of mind)
- Morele ontwikkeling (stadia van Kohlberg)
2. Hoe leert het jonge kind (4-8 jaar)?
- Visies op leren (Fröbel, Montessori, EGO, OGO, Programmagericht).
- Leertheorieën (behaviorisme, cognitivisme en sociaal-constructivisme)
3. Wat zijn pedagogische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind?
- Definitie pedagogiek
- Pedagogische houding (echtheid, waardering/aanvaarding/vertrouwen, empathisch
begrijpen)
- Tegemoetkomen aan basisbehoeften (relatie, competentie, autonomie)
- Pedagogische kwaliteiten (sensitiviteit, responsiviteit, actief luisteren)
4. Wat zijn didactische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind?
- Definitie didactiek
- Doelbewust didactisch handelen (expliciet of impliciet handelen,
geïntegreerd/holistisch handelen, doelgericht handelen, zone van de naaste
ontwikkeling, observeren, dagritme/dagprogramma).
- Stimuleren van de ontwikkeling van het jonge kind (concrete ervaringen opdoen,
betrokken bezig kunnen zijn, betekenisvolle activiteiten, spel, ontwikkelingsgebieden
komen in samenhang aan bod)
- Didactische houding van de leerkracht bij het jonge kind (nieuwsgierig zijn en
verwondering tonen, cognitieve empathie, kunnen wachten, flexibiliteit)
7
, 1. Hoe ontwikkelt het jonge kind (4–8 jaar)?
De ontwikkeling van het jonge kind verloopt in samenhang tussen cognitieve, sociaal-
emotionele en morele groei. Volgens Piaget (in Feldman, 2020) bevindt het kind van vier tot
acht jaar zich in de pre-operationele fase, waarin denken nog sterk gebonden is aan
concrete ervaringen. Kinderen leren door actief te handelen: zij passen nieuwe ervaringen in
bestaande schema’s (assimilatie) of passen hun schema’s aan nieuwe ervaringen aan
(accommodatie). Dit proces van adaptatie leidt tot steeds beter begrip van de werkelijkheid.
Vygotsky benadrukt dat leren altijd sociaal en cultureel ingebed is. Binnen de zone van de
naaste ontwikkeling (ZNO) leren kinderen het meest: zij kunnen een taak uitvoeren met hulp
van een meer ervaren ander, bijvoorbeeld de leerkracht. Deze biedt scaffolding — tijdelijke
steun die afneemt naarmate het kind zelfstandiger wordt.
De sociaal-emotionele ontwikkeling krijgt in deze periode steeds meer betekenis. Kinderen
ontwikkelen een theory of mind: ze leren dat anderen gevoelens, wensen en gedachten
hebben die verschillen van die van henzelf. Daardoor ontstaan vriendschappen en wordt
samenwerking belangrijker (Feldman, 2020). Ook de morele ontwikkeling maakt een sprong.
Kohlberg beschrijft dat jonge kinderen zich meestal in het pre-conventionele stadium
bevinden: ze zien goed en kwaad vooral in termen van straf en beloning. Door gesprekken,
voorbeeldgedrag en sociale ervaringen leren zij geleidelijk rekening houden met intenties en
regels.
2. Hoe leert het jonge kind?
Jonge kinderen leren vooral door te doen, te spelen en te ontdekken. Hun leren is
betekenisvol wanneer het aansluit bij hun belevingswereld (Brouwers, 2019). Verschillende
pedagogische stromingen benadrukken daarbij andere aspecten.
Fröbel ziet spel als het belangrijkste middel om te leren: via spel ontwikkelt het kind zijn
verstand, gevoel en motoriek.
Montessori gaat uit van de natuurlijke drang van kinderen om te leren; de leerkracht schept
een voorbereide omgeving waarin kinderen zelfstandig aan de slag kunnen.
Het ErvaringsGericht Onderwijs (EGO) legt de nadruk op betrokkenheid, welbevinden en
autonomie; de leerkracht stemt activiteiten af op wat kinderen bezighoudt.
Het OntwikkelingsGericht Onderwijs (OGO) richt zich op betekenisvolle, culturele activiteiten
waarin kinderen samen leren en reflecteren.
Het Programmagericht onderwijs werkt meer vanuit vaste methoden en leerdoelen, met
nadruk op systematische instructie.
8
Inhoud
Inhoud 2
PGO 6
,Probleem 1 Goed les geven in de onderbouw, hoe gaat dat eigenlijk? 7
1. Hoe ontwikkelt het jonge kind (4–8 jaar)? 8
2. Hoe leert het jonge kind? 8
3. Pedagogische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind 9
4. Didactische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind 9
Probleem 2: Kom we gaan spelen 10
1. Visies op spel van Vygotsky, Dewey en Piaget 10
2. Begeleiden van spel door de leerkracht 11
a. Hoe en wanneer kun je als leerkracht spel begeleiden bij jonge kinderen?
12
b. Richtlijnen voor spelbegeleiding 12
c. Wanneer begeleid je spel? 13
d. Wel of niet begeleiden? 13
3. Vormen van spel 14
a. Categorieën en vormen van spel 14
b. Ontwikkeling van rollenspel 15
c. Begeleiden van spel 15
d. Ontwikkeling van samenspel 16
Bronnen 16
Probleem 3: Lesgeven in een superdiverse klas deel 1 17
1. Wat is superdiversiteit (3 criteria) en wat zijn de uitdagingen voor leerkrachten
m.b.t. het lesgeven op een school in een achterstandscontext? 18
2. Wat is teacher efficacy en waarom is dit belangrijk voor leerkrachten? 19
3. Wat is laaggeletterdheid en waarom is dit een uitdaging voor leerkrachten? 19
4. Hoe ga je in de klas om met armoede? 20
Bronnenlijst 21
Probleem 4: Lesgeven in een superdiverse klas (deel 2) 23
1. Hoe geef je les in een superdiverse klas? 24
a. Cultureel responsief lesgeven (CRT) 24
b. Funds of Knowledge 25
c. Multicultureel Onderwijs (MCO) 25
d. Praktische tips voor een multiculturele klas 25
2. Hoe differentieer je in een superdiverse klas? 26
a. Meervoudige differentiatie in superdiversiteit 26
b. De multidimensionale klas 26
c. Praktische toepassing in de kleutergroep 26
d. Modellen voor lesgeven in superdiverse groepen 27
- Het model van Severiens 27
e. Kansengelijkheid en het gelijkheidsideaal 27
3. Wat is burgerschapsvorming en hoe geef je dit in de klas? 28
4. Leerkrachtverwachtingen en hun invloed op ontwikkeling 29
a. Wat kan de leerkracht doen om lage verwachtingen te voorkomen? 29
Bronnenlijst 30
Probleem 5 Hulpbronnen van het jonge kind 31
1. Wat houdt het hulpbronnenmodel in en welke hulpbronnen zijn er? 32
2
, a. Voorbeelden van hulpbronnen: 32
b. Verklaringen van achterstanden vanuit het hulpbronnenperspectief: 33
c. Acht verklaringen waarom kinderen achterstanden kunnen hebben vanuit
hulpbronnenperspectief: 33
d. Rol van de leerkracht volgens het hulpbronnenmodel: 33
2. Wat houdt het ecologisch model van Bronfenbrenner in voor het jonge kind? 34
a. Bronfenbrenner onderscheidt vijf niveaus: 34
b. Hoe ga je hier als leerkracht mee om? 35
3. Wat houdt mediawijsheid in bij het jonge kind? 35
a. Mediawijsheid en de ontwikkeling van het jonge kind 36
b. De rol van de leerkracht 36
Probleem 6 – Overgangen jonge kind 37
1. Overgangen: van thuis naar groep 1 en van groep 2 naar groep 3 37
a. Overgang van voorschool naar basisschool 37
b. Kenmerken van het voortgangsgesprek met ouders 37
c. Zittenblijven: voor- en nadelen 38
d. Kleuterbouwverlenging: wel of niet over naar groep 3 39
e. Najaarsleerlingen en SES 39
d. Sprongsgewijze ontwikkeling en diversiteit 39
2. Het vergroten van de taalvaardigheid van kleuters 40
a. Twee taalcodes en de uitgebreide taalcode 40
b. Uitbreiden van de woordenschat 40
c. Ontwikkeling van leesvaardigheid 40
d. Taalinterventies: VVE, schakelklassen en verlengde leertijd 40
3. Vergelijking: het Nederlandse onderwijssysteem en internationale systemen 41
a. Kenmerken van het Nederlandse systeem 41
b. Voor- en nadelen van het Nederlandse systeem 41
c. Vergelijking met internationale onderwijssystemen 41
Hoorcolleges 43
Samenwerken met ouders 44
Ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie 44
Positieve effecten 45
Voorbeeld situatie 45
Alle ouders zijn in staat om hun ouderbetrokkenheid in te vullen 46
Voorbeeld situatie 47
Rotterdamse praktijk 48
Elementen van betrokkenheid 48
Signaleren van laaggeletterdheid bij ouders: 48
Het bereiken van laaggeletterde ouders: 48
Aansluiten bij laaggeletterde ouders: 49
Belangrijke uitgangspunten: 49
Resultaat 49
Voorbeeld situatie 49
Resultaat 50
3
, Draagkracht en draaglast van ouders 50
Voorbeeld situatie 50
Resultaat 50
Balans tussen draagkracht en draaglast 50
Succesfactoren stimulering ouderbetrokkenheid 51
Voorbeeld situatie 51
Kijkwijzer voor gesprekken met ouders 52
Voorbeeld situatie 52
Bronnen 53
Ontwikkelingskansen vanuit neuropsychologie 54
Ontwikkeling van het brein 54
Executieve functies 54
Ontwikkeling per leeftijd 54
Neuronen 55
Communicatie 55
Begin hersenen 56
Blooming en Pruning 56
Invloeden op de ontwikkeling van het brein 56
Stress 57
Kort stress 57
Langdurige stress 58
Wat kan jij doen als leerkracht na verminderde ontwikkeling 58
Kleuters 58
Consequenties 59
Zeven tips 59
Overgangen 60
Levensfasen volgens Feldman (2020) 60
Kenmerken van het jonge kind (Brouwers, 2019) 60
Ontwikkeling van het jonge kind (2–6 jaar) 60
Peutergroepen en Voorschoolse Educatie (VVE) 61
Rotterdamse A-kwaliteit (Gemeente Rotterdam, 2022) 61
Overgang van peuterspeelzaal naar groep 1 61
Ontwikkeling in beeld 61
Van kleuter naar schoolkind 62
Gevolgen van een succesvolle overgang 62
Concrete tips voor een doorlopende ontwikkeling 62
Literatuur 62
Workshops 63
Kennismakingsgesprek 64
Opbouw gesprek: 64
Structuur gesprek: 64
Voorbeeldcasus: 64
Voortgangsgesprek 65
Opbouw gesprek: 65
4
, Structuur gesprek: 65
Voorbeeldcasus: 65
Lastige gesprekken 66
Opbouw gesprek: 66
Voorbeeldcasus: 66
5
,PGO
6
,Probleem 1 Goed les geven in de onderbouw, hoe gaat dat
eigenlijk?
1. Hoe ontwikkelt het jonge kind (4-8 jaar) zich?
- Cognitieve ontwikkeling (Piaget: assimilatie/accommodatie/adaptatie en
sensomotorische fase/pre-operationele fase en Vygotsky: scaffolding, zone van de
naaste ontwikkeling)
- Sociaal-emotionele ontwikkeling (vriendschappen, theory of mind)
- Morele ontwikkeling (stadia van Kohlberg)
2. Hoe leert het jonge kind (4-8 jaar)?
- Visies op leren (Fröbel, Montessori, EGO, OGO, Programmagericht).
- Leertheorieën (behaviorisme, cognitivisme en sociaal-constructivisme)
3. Wat zijn pedagogische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind?
- Definitie pedagogiek
- Pedagogische houding (echtheid, waardering/aanvaarding/vertrouwen, empathisch
begrijpen)
- Tegemoetkomen aan basisbehoeften (relatie, competentie, autonomie)
- Pedagogische kwaliteiten (sensitiviteit, responsiviteit, actief luisteren)
4. Wat zijn didactische uitgangspunten voor het lesgeven aan het jonge kind?
- Definitie didactiek
- Doelbewust didactisch handelen (expliciet of impliciet handelen,
geïntegreerd/holistisch handelen, doelgericht handelen, zone van de naaste
ontwikkeling, observeren, dagritme/dagprogramma).
- Stimuleren van de ontwikkeling van het jonge kind (concrete ervaringen opdoen,
betrokken bezig kunnen zijn, betekenisvolle activiteiten, spel, ontwikkelingsgebieden
komen in samenhang aan bod)
- Didactische houding van de leerkracht bij het jonge kind (nieuwsgierig zijn en
verwondering tonen, cognitieve empathie, kunnen wachten, flexibiliteit)
7
, 1. Hoe ontwikkelt het jonge kind (4–8 jaar)?
De ontwikkeling van het jonge kind verloopt in samenhang tussen cognitieve, sociaal-
emotionele en morele groei. Volgens Piaget (in Feldman, 2020) bevindt het kind van vier tot
acht jaar zich in de pre-operationele fase, waarin denken nog sterk gebonden is aan
concrete ervaringen. Kinderen leren door actief te handelen: zij passen nieuwe ervaringen in
bestaande schema’s (assimilatie) of passen hun schema’s aan nieuwe ervaringen aan
(accommodatie). Dit proces van adaptatie leidt tot steeds beter begrip van de werkelijkheid.
Vygotsky benadrukt dat leren altijd sociaal en cultureel ingebed is. Binnen de zone van de
naaste ontwikkeling (ZNO) leren kinderen het meest: zij kunnen een taak uitvoeren met hulp
van een meer ervaren ander, bijvoorbeeld de leerkracht. Deze biedt scaffolding — tijdelijke
steun die afneemt naarmate het kind zelfstandiger wordt.
De sociaal-emotionele ontwikkeling krijgt in deze periode steeds meer betekenis. Kinderen
ontwikkelen een theory of mind: ze leren dat anderen gevoelens, wensen en gedachten
hebben die verschillen van die van henzelf. Daardoor ontstaan vriendschappen en wordt
samenwerking belangrijker (Feldman, 2020). Ook de morele ontwikkeling maakt een sprong.
Kohlberg beschrijft dat jonge kinderen zich meestal in het pre-conventionele stadium
bevinden: ze zien goed en kwaad vooral in termen van straf en beloning. Door gesprekken,
voorbeeldgedrag en sociale ervaringen leren zij geleidelijk rekening houden met intenties en
regels.
2. Hoe leert het jonge kind?
Jonge kinderen leren vooral door te doen, te spelen en te ontdekken. Hun leren is
betekenisvol wanneer het aansluit bij hun belevingswereld (Brouwers, 2019). Verschillende
pedagogische stromingen benadrukken daarbij andere aspecten.
Fröbel ziet spel als het belangrijkste middel om te leren: via spel ontwikkelt het kind zijn
verstand, gevoel en motoriek.
Montessori gaat uit van de natuurlijke drang van kinderen om te leren; de leerkracht schept
een voorbereide omgeving waarin kinderen zelfstandig aan de slag kunnen.
Het ErvaringsGericht Onderwijs (EGO) legt de nadruk op betrokkenheid, welbevinden en
autonomie; de leerkracht stemt activiteiten af op wat kinderen bezighoudt.
Het OntwikkelingsGericht Onderwijs (OGO) richt zich op betekenisvolle, culturele activiteiten
waarin kinderen samen leren en reflecteren.
Het Programmagericht onderwijs werkt meer vanuit vaste methoden en leerdoelen, met
nadruk op systematische instructie.
8
