Voorbehouden Handelingen & Medicatie Toedienen - Basiskennis Zorg 2026 Stuvia
Voorbehouden Handelingen & Medicatie Toedienen -
Basiskennis Zorg 2026
Deze samenvatting behandelt de basiskennis rondom voorbehouden en risicovolle
handelingen in de zorg, met de nadruk op medicatie toedienen en de
bekwaamheidsverklaring. De stof is gebaseerd op de Wet BIG (Beroepen in de Individuele
Gezondheidszorg) en de richtlijnen van V&VN en Rijksoverheid over bevoegdheid en
bekwaamheid. Dit document bevat uitleg over wet- en regelgeving, het
bekwaamheidstraject, uitgewerkte praktijkcasussen en oefenvragen met antwoorden.
Overzicht
Wettelijk kader: Wet BIG (Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg)
Kernbegrip: bevoegd en bekwaam moeten beide aanwezig zijn om een voorbehouden
handeling uit te voeren
Bekwaamheidsverklaring: bewijs dat iemand theoretisch en praktisch geschoold is
Uitvoeringsverzoek: opdracht van een zelfstandig bevoegde (arts/verpleegkundig
specialist) aan een uitvoerende
Voorbeelden voorbehouden handelingen: injecteren, medicatie via sonde/infuus
toedienen, katheteriseren, wondverzorging bij bepaalde wonden
Doelgroep: verzorgenden, helpenden, zorgmedewerkers die risicovolle en
voorbehouden handelingen (mogen) uitvoeren
1. Wettelijk kader: de Wet BIG
De Wet BIG regelt wie welke voorbehouden handelingen zelfstandig of in opdracht mag
uitvoeren, met als doel de kwaliteit van zorg en de patiëntveiligheid te waarborgen.
• Voorbehouden handelingen zijn medische handelingen die vanwege het risico op de
gezondheid van de patiënt alleen door bevoegde zorgverleners mogen worden
uitgevoerd
• Zelfstandig bevoegden (bijvoorbeeld artsen, tandartsen, verloskundigen,
verpleegkundig specialisten) mogen voorbehouden handelingen zelfstandig indiceren
en uitvoeren
• Andere zorgverleners (zoals verpleegkundigen en in specifieke gevallen
verzorgenden) mogen voorbehouden handelingen alleen uitvoeren in opdracht van
een zelfstandig bevoegde, via een uitvoeringsverzoek
• Voorbeelden van voorbehouden handelingen: injecties geven, catheteriseren,
wondverzorging bij specifieke wonden, sonde inbrengen, medicatie via infuus
toedienen
• Risicovolle handelingen zijn niet wettelijk voorbehouden maar dragen wel
gezondheidsrisico's en vereisen daarom ook bekwaamheid, bijvoorbeeld medicijnen
via de mond toedienen bij complexe medicatie
2. Bevoegd en bekwaam
Om een voorbehouden of risicovolle handeling uit te mogen voeren moet een
zorgmedewerker zowel bevoegd als bekwaam zijn.
Pagina 1 van 10
, Voorbehouden Handelingen & Medicatie Toedienen - Basiskennis Zorg 2026 Stuvia
Bevoegdheid
• Bevoegdheid ontstaat door een wettelijke basis (BIG-registratie) of door een
uitvoeringsverzoek van een zelfstandig bevoegde zorgverlener
• Zonder geldige opdracht (uitvoeringsverzoek) mag een handeling niet worden
uitgevoerd, ook niet als iemand er bekwaam in is
Bekwaamheid
• Bekwaamheid houdt in dat iemand over voldoende kennis, inzicht, vaardigheid en
ervaring beschikt om de handeling verantwoord uit te voeren
• Bekwaamheid wordt aangetoond met een bekwaamheidsverklaring, afgegeven na
scholing en (praktijk)toetsing
• Bekwaamheid is niet permanent: bij langere periode van niet uitvoeren of bij twijfel
moet herregistratie of bijscholing plaatsvinden
• Een zorgmedewerker moet zelf inschatten en aangeven wanneer hij/zij zich niet
(meer) bekwaam voelt, ook al is er een geldige verklaring
3. De bekwaamheidsverklaring
De bekwaamheidsverklaring is een document waarmee wordt vastgelegd dat een
zorgmedewerker theoretisch en praktisch is opgeleid om een specifieke voorbehouden of
risicovolle handeling zelfstandig uit te voeren.
• Wordt afgegeven door een daartoe bevoegde instantie of leidinggevende/opleider
binnen de zorgorganisatie
• Is handelingsspecifiek: een bekwaamheidsverklaring geldt voor één specifieke
handeling (bijvoorbeeld subcutaan injecteren), niet in het algemeen
• Helpt de opdrachtgever (bijvoorbeeld de arts) om in te schatten of de uitvoerende
bekwaam genoeg is voor de opdracht
• Moet periodiek herzien worden, vaak jaarlijks, via bij- en nascholing en
praktijktoetsing
4. Medicatie toedienen
Medicatie toedienen is een veelvoorkomende risicovolle en soms voorbehouden handeling
in de zorg. Veilig medicatie toedienen vereist kennis van de vijf (of tien) rechten van
medicatieveiligheid.
Basisregels bij medicatie toedienen
• De juiste patiënt: controleer altijd de identiteit van de patiënt vóór toediening
• Het juiste medicijn: vergelijk het medicijn met het voorschrift/de toedienlijst
• De juiste dosis: controleer de hoeveelheid nauwkeurig, met name bij vloeibare
medicatie en insuline
• Het juiste tijdstip: houd rekening met de voorgeschreven tijden en intervallen tussen
doses
• De juiste toedieningswijze: oraal, subcutaan, intramusculair, via sonde, rectaal, etc.
• Registratie: iedere toediening moet direct en correct worden geregistreerd in het
(digitale) toedieningsdossier
• Dubbele controle: bij hoog-risicomedicatie (zoals insuline, opioïden, chemotherapie)
is een tweede controle door een collega vaak verplicht
Pagina 2 van 10
Voorbehouden Handelingen & Medicatie Toedienen -
Basiskennis Zorg 2026
Deze samenvatting behandelt de basiskennis rondom voorbehouden en risicovolle
handelingen in de zorg, met de nadruk op medicatie toedienen en de
bekwaamheidsverklaring. De stof is gebaseerd op de Wet BIG (Beroepen in de Individuele
Gezondheidszorg) en de richtlijnen van V&VN en Rijksoverheid over bevoegdheid en
bekwaamheid. Dit document bevat uitleg over wet- en regelgeving, het
bekwaamheidstraject, uitgewerkte praktijkcasussen en oefenvragen met antwoorden.
Overzicht
Wettelijk kader: Wet BIG (Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg)
Kernbegrip: bevoegd en bekwaam moeten beide aanwezig zijn om een voorbehouden
handeling uit te voeren
Bekwaamheidsverklaring: bewijs dat iemand theoretisch en praktisch geschoold is
Uitvoeringsverzoek: opdracht van een zelfstandig bevoegde (arts/verpleegkundig
specialist) aan een uitvoerende
Voorbeelden voorbehouden handelingen: injecteren, medicatie via sonde/infuus
toedienen, katheteriseren, wondverzorging bij bepaalde wonden
Doelgroep: verzorgenden, helpenden, zorgmedewerkers die risicovolle en
voorbehouden handelingen (mogen) uitvoeren
1. Wettelijk kader: de Wet BIG
De Wet BIG regelt wie welke voorbehouden handelingen zelfstandig of in opdracht mag
uitvoeren, met als doel de kwaliteit van zorg en de patiëntveiligheid te waarborgen.
• Voorbehouden handelingen zijn medische handelingen die vanwege het risico op de
gezondheid van de patiënt alleen door bevoegde zorgverleners mogen worden
uitgevoerd
• Zelfstandig bevoegden (bijvoorbeeld artsen, tandartsen, verloskundigen,
verpleegkundig specialisten) mogen voorbehouden handelingen zelfstandig indiceren
en uitvoeren
• Andere zorgverleners (zoals verpleegkundigen en in specifieke gevallen
verzorgenden) mogen voorbehouden handelingen alleen uitvoeren in opdracht van
een zelfstandig bevoegde, via een uitvoeringsverzoek
• Voorbeelden van voorbehouden handelingen: injecties geven, catheteriseren,
wondverzorging bij specifieke wonden, sonde inbrengen, medicatie via infuus
toedienen
• Risicovolle handelingen zijn niet wettelijk voorbehouden maar dragen wel
gezondheidsrisico's en vereisen daarom ook bekwaamheid, bijvoorbeeld medicijnen
via de mond toedienen bij complexe medicatie
2. Bevoegd en bekwaam
Om een voorbehouden of risicovolle handeling uit te mogen voeren moet een
zorgmedewerker zowel bevoegd als bekwaam zijn.
Pagina 1 van 10
, Voorbehouden Handelingen & Medicatie Toedienen - Basiskennis Zorg 2026 Stuvia
Bevoegdheid
• Bevoegdheid ontstaat door een wettelijke basis (BIG-registratie) of door een
uitvoeringsverzoek van een zelfstandig bevoegde zorgverlener
• Zonder geldige opdracht (uitvoeringsverzoek) mag een handeling niet worden
uitgevoerd, ook niet als iemand er bekwaam in is
Bekwaamheid
• Bekwaamheid houdt in dat iemand over voldoende kennis, inzicht, vaardigheid en
ervaring beschikt om de handeling verantwoord uit te voeren
• Bekwaamheid wordt aangetoond met een bekwaamheidsverklaring, afgegeven na
scholing en (praktijk)toetsing
• Bekwaamheid is niet permanent: bij langere periode van niet uitvoeren of bij twijfel
moet herregistratie of bijscholing plaatsvinden
• Een zorgmedewerker moet zelf inschatten en aangeven wanneer hij/zij zich niet
(meer) bekwaam voelt, ook al is er een geldige verklaring
3. De bekwaamheidsverklaring
De bekwaamheidsverklaring is een document waarmee wordt vastgelegd dat een
zorgmedewerker theoretisch en praktisch is opgeleid om een specifieke voorbehouden of
risicovolle handeling zelfstandig uit te voeren.
• Wordt afgegeven door een daartoe bevoegde instantie of leidinggevende/opleider
binnen de zorgorganisatie
• Is handelingsspecifiek: een bekwaamheidsverklaring geldt voor één specifieke
handeling (bijvoorbeeld subcutaan injecteren), niet in het algemeen
• Helpt de opdrachtgever (bijvoorbeeld de arts) om in te schatten of de uitvoerende
bekwaam genoeg is voor de opdracht
• Moet periodiek herzien worden, vaak jaarlijks, via bij- en nascholing en
praktijktoetsing
4. Medicatie toedienen
Medicatie toedienen is een veelvoorkomende risicovolle en soms voorbehouden handeling
in de zorg. Veilig medicatie toedienen vereist kennis van de vijf (of tien) rechten van
medicatieveiligheid.
Basisregels bij medicatie toedienen
• De juiste patiënt: controleer altijd de identiteit van de patiënt vóór toediening
• Het juiste medicijn: vergelijk het medicijn met het voorschrift/de toedienlijst
• De juiste dosis: controleer de hoeveelheid nauwkeurig, met name bij vloeibare
medicatie en insuline
• Het juiste tijdstip: houd rekening met de voorgeschreven tijden en intervallen tussen
doses
• De juiste toedieningswijze: oraal, subcutaan, intramusculair, via sonde, rectaal, etc.
• Registratie: iedere toediening moet direct en correct worden geregistreerd in het
(digitale) toedieningsdossier
• Dubbele controle: bij hoog-risicomedicatie (zoals insuline, opioïden, chemotherapie)
is een tweede controle door een collega vaak verplicht
Pagina 2 van 10
