Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
Groeidocument pedagogisch en didactisch handelen
Opdrachtbeschrijving
Het ontwikkelen van vakmanschap in het onderwijs is grotendeels gericht op het versterken van je onderwijskundig redeneren, ook wel didactisch -
pedagogisch redeneren genoemd: het redeneren over Waarom je op Welk moment Wat doet en Hoe je dit doet om het leren van leerlingen te bevorderen.
Dit redeneren heb je nodig bij het voorbereiden van lessen, tijdens het uitvoeren van lessen en bij het evalueren van lessen. Hoe meer kennis over leren je
opbouwt en hoe meer ervaring je opdoet in de praktijk, hoe beter onderbouwd en verfijnt je redenatieproces wordt en hoe groter de kans dat jouw
handelingen leiden tot leren bij de leerlingen. Het onderbouwen van je handelen doe je op basis van je kennis van de theorie, kennis van de context, kennis
van de vakinhoud en kennis van leerlingen.
Tijdens de module Onderwijspedagogiek A1 bouw je kennis op over hoe mensen leren. Tegelijk bouw je in andere modules kennis op over vakdidactiek en
doe je ervaring op in de praktijk. Deze kennis en ervaringen zijn de gezamenlijke input die je gebruikt om je onderwijskundig redeneren steeds verder te
verfijnen. De ontwikkeling in je onderwijskundig redeneren maak je zichtbaar in dit groeidocument. Dit groeidocument geeft aan het eind van de module
een beeld van jouw groei als docent in het voorbereiden en uitvoeren, oftewel het ontwerpen, van onderwijs. Het groeidocument omvat in ieder geval de
kennis die je opbouwt in de module Leren en Lesgeven, maar je mag uiteraard ook andere relevante kennis en ervaringen die je tijdens de opleiding leert
toevoegen. In de praktijk baseer je je handelen ook op alle kennis en inzichten die je hebt.
De precieze vorm die je kiest om je groei aan te tonen staat vrij. Wij geven in dit document een manier aan die je zou kunnen volgen. Overleg met je docent
als je een eigen vorm kiest om er zeker van te zijn dat het aan de doelen voldoet. Belangrijk is dat het document je groei in didactisch -pedagogisch
redeneren zichtbaar maakt. Het groeidocument bestaat uit drie delen:
1. Tabel voor weergeven groei in pedagogisch-didactisch redeneren;
2. Evaluatie mini-lessen;
3. Lijst met kenmerken en uitgangspunten voor goed lesgeven;
1 | Tabel voor weergeven groei in pedagogisch-didactisch redeneren
Gedurende de module krijg je veel informatie over hoe mensen leren. Door deze informatie diepgaand te verwerken zet je deze informatie om tot kennis in
je lange termijn geheugen. Dit groeidocument helpt je bij de verwerking van deze informatie tot kennis. Tijdens de module ga de tabel hieronder steeds
verder aanvullen en informatie die je erin al in hebt staan aanscherpen, verfijnen of her-organiseren. Op basis van nieuwe informatie ga je kijken hoe je jouw
kennis (kennisschema’s en mentale modellen) kan aanscherpen. Je kunt na elke les het document waarin je werkt onder een nieuw versienummer opslaan,
zodat je je eigen ontwikkeling terug kan zien. Het aanvullen van het document volgt een niet-logische opbouw van de bouwstenen, maar loopt kriskras door
elkaar.
1
,Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
INZICHTEN UIT DE WETENSCHAP
INZICHT 1 Het werkgeheugen heeft een beperkte capaciteit.
INZICHT 2 De expert denkt anders dan de beginner.
INZICHT 3 Generieke vaardigheden aanleren: het doel is niet altijd het middel.
INZICHT 4 Leren is niet helemaal hetzelfde als presteren.
INZICHT 5 Wat de meest effectieve leraren doen is … gewoon goed les geven.
TWAALF BOUWSTENEN VOOR EFFECTIEVE DIDACTIEK
1. Activeer relevante voorkennis
2. Geef duidelijke, gestructureerde en uitdagende instructie
3. Gebruik voorbeelden
4. Combineer woord en beeld
5. Laat leerstof actief verwerken
6. Zoek manieren om te achterhalen of de hele klas het begrepen heeft
7. Ondersteun bij moeilijke opdrachten
8. Spreid oefening met leerstof in de tijd
9. Zorg voor afwisseling in oefentypes
10. Gebruik toetsing als leer- en oefenstrategie
11. Geef feedback die leerlingen aan het denken zet
12. Leer je leerlingen effectief leren
2
,Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
Inzicht 1: het Zorg ervoor dat
werkgeheugen tijdens een uitleg er
heeft een niet veel andere, niet
beperkte relevante elementen
capaciteit aan bod komen.
Te veel nieuwe dingen
aan leerlingen
meegeven zorgt
ervoor dat gegeven
moment het leren
1. Onze ervaringen uit de omgeving komen in ons sensorisch
stopt. Maak effectief
geheugen. Dit kan de informatie maar heel kort vasthouden en
gebruik van de
selecteert de meest relevante informatie die we zullen verwerken in
cognitieve belasting.
ons werkgeheugen.
Door het ophalen van
2. Het werkgeheugen is de plaats waar het denken en het bewustzijn
voorkennis is het
plaatsvindt. Dat geheugen is redelijk beperkt. Ga er van uit dat we
makkelijker om
maar twee tot zes nieuwe elementen kunnen verwerken in ons
nieuwe elementen te
werkgeheugen en houden die minder dan dertig seconden vast als we
leren, omdat je ze kan
er niets mee doen. Ons werkgeheugen ontvangt de sensorische
koppelen aan een
prikkels en informatie uit het langetermijngeheugen. Hoe meer
bestaand
informatie er in het langetermijngeheugen is, hoe gemakkelijker voor
kennisschema.
ons werkgeheugen om er nieuwe informatie aan te verbinden.
het aanbieden van
3. Het langetermijngeheugen is onze opslagtank met onbeperkte
nieuwe leerstof in
capaciteit en duur. Het bestaat uit een verzameling van
gestructureerde,
kennisschema’s; structuren die kleine kennisdeeltjes met elkaar
beheersbare delen
verbinden en betekenis creëren. Kennisschema’s worden in de loop
het leren van
van de tijd opgebouwd door nieuwe stukjes informatie aan te haken
voorbeelden
aan al bestaande kennisschema's. Wat permanent is opgeslagen in het
Het combineren van
langetermijngeheugen, functioneert als een middel om de beperking
woord en beeld
van ons werkgeheugen te overwinnen.
Het ondersteunen bij
Intrinsieke belasting wordt bepaald door de complexiteit van het te
moeilijke opdrachten
leren onderwerp zelf. De complexiteit wordt bepaald door het aantal
en de samenhang van de elementen dat geleerd moeten worden; hoe
meer nieuwe elementen en hoe meer interactie daartussen hoe
complexer. Hoe meer informatie een leerling al in het
3
, Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
langetermijngeheugen heeft over sommige onderdelen, hoe minder
complex het totale plaatje wordt. Een ruimere voorkennis van de
leerlingen kan er voor zorgen dat de intrinsieke belasting van nieuwe
leerstof verlaagd wordt.
Extrinsieke belasting is alle belasting die niet met de inhoud van de
leerstof te maken heeft, bijvoorbeeld de instructie waarmee de
leerstof wordt gepresenteerd. Minder effectieve didactiek kan voor die
ongewenste – irrelevante – extrinsieke belasting zorgen en het leren
belemmeren. Zo kan een filmpje met te veel onnodige en zelfs
afleidende achtergrondgeluiden een grote extrinsieke belasting
opleveren. Voor een lijstje van minder effectieve soorten didactiek
verwijzen we graag naar 'Op de schouders van reuzen', een gratis
boek van Paul A. Kirschner, Luce Claessens en Steven
Raaymakers.
Inzicht 2: de Evolutionair primair leren: door onze genetische en evolutionaire De leraar heeft rijke
expert denkt erfenis kunnen we leren spreken, wandelen, kijken en spelen. Dit gaat cognitieve schema’s
anders dan de spelenderwijs vanzelf. om nieuwe leerstof
beginner Evolutionair secondair leren: Om te leren schrijven, berekeningen te meteen aan te
maken en teksten te vertalen hebben we die natuurlijke aanleg niet, koppelen. Een
daarvoor hebben wij onderwijs. We moeten die cultuur overdracht een beginner kan nieuwe
plaats geven van nature gebeurt het namelijk zelden spontaan. Om die leerstof vaak niet aan
evolutionair secundaire kennis op een gedegen manier te verwerven, bestaande kennis
is een expert noodzakelijk. De leraar als vakexpert beschikt over een koppelen, waardoor
grondige kennis, over veel gedetailleerdere en complexere de opslag veel
kennisschema’s in het brein. Beginnende leerlingen hebben die kennis moeilijker is. Houd
nog niet. Ze hebben in hun hoofd nog geen cognitieve schema’s hier dus rekening
opgebouwd. mee als je nieuwe
Informatie staat in een boek. Kennis is al verwerkte informatie. Er is leerstof aanbiedt.
betekenis aan de informatie gegeven in je hoofd. Zonder Om die hedendaagse
achtergrondkennis kun je informatie niet op waarde schatten. Is een vaardigheden te
vaardigheid dan geen kennis? Kennis gaat over veel meer dan rijtjes kunnen trainen bij
betekenis loze gegevens in een hoofd stampen. Je kan twee soorten onze leerlingen moet
kennis onderscheiden volgens John R. Anderson de leraar beschikken
Declaratieve kennis is de kennis van feiten en concepten. Feiten zijn over zowel vakkennis,
basiselementen uit een kennisdomein die paraat dienen te zijn, zoals vakdidactische kennis
4
Groeidocument pedagogisch en didactisch handelen
Opdrachtbeschrijving
Het ontwikkelen van vakmanschap in het onderwijs is grotendeels gericht op het versterken van je onderwijskundig redeneren, ook wel didactisch -
pedagogisch redeneren genoemd: het redeneren over Waarom je op Welk moment Wat doet en Hoe je dit doet om het leren van leerlingen te bevorderen.
Dit redeneren heb je nodig bij het voorbereiden van lessen, tijdens het uitvoeren van lessen en bij het evalueren van lessen. Hoe meer kennis over leren je
opbouwt en hoe meer ervaring je opdoet in de praktijk, hoe beter onderbouwd en verfijnt je redenatieproces wordt en hoe groter de kans dat jouw
handelingen leiden tot leren bij de leerlingen. Het onderbouwen van je handelen doe je op basis van je kennis van de theorie, kennis van de context, kennis
van de vakinhoud en kennis van leerlingen.
Tijdens de module Onderwijspedagogiek A1 bouw je kennis op over hoe mensen leren. Tegelijk bouw je in andere modules kennis op over vakdidactiek en
doe je ervaring op in de praktijk. Deze kennis en ervaringen zijn de gezamenlijke input die je gebruikt om je onderwijskundig redeneren steeds verder te
verfijnen. De ontwikkeling in je onderwijskundig redeneren maak je zichtbaar in dit groeidocument. Dit groeidocument geeft aan het eind van de module
een beeld van jouw groei als docent in het voorbereiden en uitvoeren, oftewel het ontwerpen, van onderwijs. Het groeidocument omvat in ieder geval de
kennis die je opbouwt in de module Leren en Lesgeven, maar je mag uiteraard ook andere relevante kennis en ervaringen die je tijdens de opleiding leert
toevoegen. In de praktijk baseer je je handelen ook op alle kennis en inzichten die je hebt.
De precieze vorm die je kiest om je groei aan te tonen staat vrij. Wij geven in dit document een manier aan die je zou kunnen volgen. Overleg met je docent
als je een eigen vorm kiest om er zeker van te zijn dat het aan de doelen voldoet. Belangrijk is dat het document je groei in didactisch -pedagogisch
redeneren zichtbaar maakt. Het groeidocument bestaat uit drie delen:
1. Tabel voor weergeven groei in pedagogisch-didactisch redeneren;
2. Evaluatie mini-lessen;
3. Lijst met kenmerken en uitgangspunten voor goed lesgeven;
1 | Tabel voor weergeven groei in pedagogisch-didactisch redeneren
Gedurende de module krijg je veel informatie over hoe mensen leren. Door deze informatie diepgaand te verwerken zet je deze informatie om tot kennis in
je lange termijn geheugen. Dit groeidocument helpt je bij de verwerking van deze informatie tot kennis. Tijdens de module ga de tabel hieronder steeds
verder aanvullen en informatie die je erin al in hebt staan aanscherpen, verfijnen of her-organiseren. Op basis van nieuwe informatie ga je kijken hoe je jouw
kennis (kennisschema’s en mentale modellen) kan aanscherpen. Je kunt na elke les het document waarin je werkt onder een nieuw versienummer opslaan,
zodat je je eigen ontwikkeling terug kan zien. Het aanvullen van het document volgt een niet-logische opbouw van de bouwstenen, maar loopt kriskras door
elkaar.
1
,Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
INZICHTEN UIT DE WETENSCHAP
INZICHT 1 Het werkgeheugen heeft een beperkte capaciteit.
INZICHT 2 De expert denkt anders dan de beginner.
INZICHT 3 Generieke vaardigheden aanleren: het doel is niet altijd het middel.
INZICHT 4 Leren is niet helemaal hetzelfde als presteren.
INZICHT 5 Wat de meest effectieve leraren doen is … gewoon goed les geven.
TWAALF BOUWSTENEN VOOR EFFECTIEVE DIDACTIEK
1. Activeer relevante voorkennis
2. Geef duidelijke, gestructureerde en uitdagende instructie
3. Gebruik voorbeelden
4. Combineer woord en beeld
5. Laat leerstof actief verwerken
6. Zoek manieren om te achterhalen of de hele klas het begrepen heeft
7. Ondersteun bij moeilijke opdrachten
8. Spreid oefening met leerstof in de tijd
9. Zorg voor afwisseling in oefentypes
10. Gebruik toetsing als leer- en oefenstrategie
11. Geef feedback die leerlingen aan het denken zet
12. Leer je leerlingen effectief leren
2
,Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
Inzicht 1: het Zorg ervoor dat
werkgeheugen tijdens een uitleg er
heeft een niet veel andere, niet
beperkte relevante elementen
capaciteit aan bod komen.
Te veel nieuwe dingen
aan leerlingen
meegeven zorgt
ervoor dat gegeven
moment het leren
1. Onze ervaringen uit de omgeving komen in ons sensorisch
stopt. Maak effectief
geheugen. Dit kan de informatie maar heel kort vasthouden en
gebruik van de
selecteert de meest relevante informatie die we zullen verwerken in
cognitieve belasting.
ons werkgeheugen.
Door het ophalen van
2. Het werkgeheugen is de plaats waar het denken en het bewustzijn
voorkennis is het
plaatsvindt. Dat geheugen is redelijk beperkt. Ga er van uit dat we
makkelijker om
maar twee tot zes nieuwe elementen kunnen verwerken in ons
nieuwe elementen te
werkgeheugen en houden die minder dan dertig seconden vast als we
leren, omdat je ze kan
er niets mee doen. Ons werkgeheugen ontvangt de sensorische
koppelen aan een
prikkels en informatie uit het langetermijngeheugen. Hoe meer
bestaand
informatie er in het langetermijngeheugen is, hoe gemakkelijker voor
kennisschema.
ons werkgeheugen om er nieuwe informatie aan te verbinden.
het aanbieden van
3. Het langetermijngeheugen is onze opslagtank met onbeperkte
nieuwe leerstof in
capaciteit en duur. Het bestaat uit een verzameling van
gestructureerde,
kennisschema’s; structuren die kleine kennisdeeltjes met elkaar
beheersbare delen
verbinden en betekenis creëren. Kennisschema’s worden in de loop
het leren van
van de tijd opgebouwd door nieuwe stukjes informatie aan te haken
voorbeelden
aan al bestaande kennisschema's. Wat permanent is opgeslagen in het
Het combineren van
langetermijngeheugen, functioneert als een middel om de beperking
woord en beeld
van ons werkgeheugen te overwinnen.
Het ondersteunen bij
Intrinsieke belasting wordt bepaald door de complexiteit van het te
moeilijke opdrachten
leren onderwerp zelf. De complexiteit wordt bepaald door het aantal
en de samenhang van de elementen dat geleerd moeten worden; hoe
meer nieuwe elementen en hoe meer interactie daartussen hoe
complexer. Hoe meer informatie een leerling al in het
3
, Deeltijd opleiding | Onderwijspedagogiek A1 - 2025-2026
langetermijngeheugen heeft over sommige onderdelen, hoe minder
complex het totale plaatje wordt. Een ruimere voorkennis van de
leerlingen kan er voor zorgen dat de intrinsieke belasting van nieuwe
leerstof verlaagd wordt.
Extrinsieke belasting is alle belasting die niet met de inhoud van de
leerstof te maken heeft, bijvoorbeeld de instructie waarmee de
leerstof wordt gepresenteerd. Minder effectieve didactiek kan voor die
ongewenste – irrelevante – extrinsieke belasting zorgen en het leren
belemmeren. Zo kan een filmpje met te veel onnodige en zelfs
afleidende achtergrondgeluiden een grote extrinsieke belasting
opleveren. Voor een lijstje van minder effectieve soorten didactiek
verwijzen we graag naar 'Op de schouders van reuzen', een gratis
boek van Paul A. Kirschner, Luce Claessens en Steven
Raaymakers.
Inzicht 2: de Evolutionair primair leren: door onze genetische en evolutionaire De leraar heeft rijke
expert denkt erfenis kunnen we leren spreken, wandelen, kijken en spelen. Dit gaat cognitieve schema’s
anders dan de spelenderwijs vanzelf. om nieuwe leerstof
beginner Evolutionair secondair leren: Om te leren schrijven, berekeningen te meteen aan te
maken en teksten te vertalen hebben we die natuurlijke aanleg niet, koppelen. Een
daarvoor hebben wij onderwijs. We moeten die cultuur overdracht een beginner kan nieuwe
plaats geven van nature gebeurt het namelijk zelden spontaan. Om die leerstof vaak niet aan
evolutionair secundaire kennis op een gedegen manier te verwerven, bestaande kennis
is een expert noodzakelijk. De leraar als vakexpert beschikt over een koppelen, waardoor
grondige kennis, over veel gedetailleerdere en complexere de opslag veel
kennisschema’s in het brein. Beginnende leerlingen hebben die kennis moeilijker is. Houd
nog niet. Ze hebben in hun hoofd nog geen cognitieve schema’s hier dus rekening
opgebouwd. mee als je nieuwe
Informatie staat in een boek. Kennis is al verwerkte informatie. Er is leerstof aanbiedt.
betekenis aan de informatie gegeven in je hoofd. Zonder Om die hedendaagse
achtergrondkennis kun je informatie niet op waarde schatten. Is een vaardigheden te
vaardigheid dan geen kennis? Kennis gaat over veel meer dan rijtjes kunnen trainen bij
betekenis loze gegevens in een hoofd stampen. Je kan twee soorten onze leerlingen moet
kennis onderscheiden volgens John R. Anderson de leraar beschikken
Declaratieve kennis is de kennis van feiten en concepten. Feiten zijn over zowel vakkennis,
basiselementen uit een kennisdomein die paraat dienen te zijn, zoals vakdidactische kennis
4
