Sociologische vraagstukken 6 planetaire sociologie – verplichte literatuur + college
aantekeningen
Week 1
Verplichte literatuur
Sensing and making sense of climate change in a Western European urban setting – Van Oorschot &
Van Balen (2024)
Dit artikel onderzoekt hoe inwoners van Rotterdam klimaatverandering lichamelijk ervaren en
betekenis geven aan deze ervaringen in hun dagelijks leven. De auteurs laten zien dat
klimaatverandering – ondanks het vaak abstracte karakter – concreet voelbaar is in het lichaam en in
specifieke plekken en routine van het alledaagse leven.
Hoe mensen klimaatverandering voelen
Deelnemers uit diverse groepen (onder andere ouderen, migranten, studenten, tuinders, mensen in
kwetsbare huisvesting) benoemen vooral:
- Extreme hitte in woningen met veel licht of slechte isolatie
- Hevige regen en storm (gekapitaliseerd weer) die leidt tot overstromingen en schade
- Veranderingen in seizoenen, zoals bomen die eerder uitlopen of vogels die minder te horen
zijn
- Het gevoel dat ‘normaal’ weer steeds minder normaal wordt.
Het huis speelt een dubbele rol: het biedt bescherming, maar werkt bij hitte of vocht ook al
versterker van extremen, vooral in slecht onderhouden of sociale woningbouw.
Onzekerheden over wat men voelt – ‘uncertain epistemologies’
Veel mensen twijfelen of hun ervaring wel echt klimaatverandering is.
De auteurs onderscheiden twee manieren waarop mensen hun twijfels uitdrukken:
1. Register van objectiviteit mensen vertrouwen meer op cijfers, grafieken of
nieuwsberichten dan op hun eigen zintuigen. Ze vragen zich af: is dit klimaat of gewoon het
weer?
2. Register van projectie klimaatverandering wordt verplaatst:
o Ruimtelijke: echte klimaatverandering gebeurt elders
o Tijdelijk: het gaat vooral de volgende generaties raken
Deze projecties creëren afstand tot de eigen leefwereld.
Praktische ‘climate care practices’
Mensen passen hun dagelijkse gedrag aan om zichzelf en hun gezin te beschermen tegen hitte of
extreme regen:
- Gordijnen dicht, natte lakens, schaduwdoeken
- ’s Avonds doorspoelen en ventileren
- Andere routes door de stad kiezen
- Kinderen in bad doen tegen oververhitting
- Uitwijken naar parken als koele plekken
Deze tactieken zijn niet alleen functioneel; ze maken klimaatverandering tastbaar in het leven van
mensen en leiden soms tot bredere reflecties op consumptie, zorg, duurzaamheid en
verantwoordelijkheid.
Theoretische en politieke implicaties
Het artikel pleit ervoor om klimaatverandering niet enkel te benadrukken als:
- Een cognitief, statistisch vraagstuk
- Een probleem dat elders plaatsvindt
Maar als een lichamelijk ervaren, sociaal ongelijk verdeeld fenomeen, dat al hier en nu vorm heeft.
,De auteurs roepen op tot:
- Beleid dat rekening houdt met ongelijkheid, zoals investeren in goed geïsoleerde sociale
huurwoningen
- Meer groene en publieke schaduwrijke plekken in steden zonder gentrificatie-effecten
- Onderzoeksmethoden die meer aandacht besteden aan zintuigelijke ervaring (etnografie,
transect walks, seizoensgebonden studies).
Kernboodschap
Klimaatverandering wordt in Rotterdam lichamelijk, zintuigelijk en ongelijk ervaren. Mensen
proberen deze veranderingen te begrijpen via hun lichaam, herinneringen en dagelijkse routines,
maar voelen daarbij vaak onzekerheid. Tegelijk ontwikkelen zij allerlei vormen van ‘climatic care’,
waarmee ze hun leven proberen aan te passen aan een veranderend klimaat.
Crutzen & Stoermer (2000), the anthropocene
Paul Crutzen en Eugene Stoermer introduceerde in dit artikel het begrip ‘anthropoceen’ als een
nieuwe geologische tijdsperiode. Hun centrale idee: de mens is uitgegroeid tot een geologische
kracht die het functioneren van de aarde zodanig beïnvloedt dat de huidige periode niet langer
adequaat wordt beschreven door de term holoceen.
De mens als dominante kracht op aarde
Crutzen en Stoermer stellen dat menselijke activiteiten sinds de industriële revolutie zulke grote
gevolgen hebben gehad dat zij vergelijkbaar zijn met natuurlijke geologische processen. Voorbeelden
daarvan zijn:
- Sterke toename van CO2 en andere broeikasgassen
- Ontbossing en landgebruikverandering
- Groei van wereldbevolking en industrialisering
- Grootschalige landbouw en visserij
- Verstoring van stikstof- en fosforkringlopen
Voorstel: een nieuw tijdvak – het Anthropoceen
Volgens de auteurs is het Holoceen (de stabiele periode van ongeveer 10.000 jaar sinds de laatste
ijstijd) voorbij.
Het Anthropoceen zou zijn begonnen ronde het einde van de 18 e eeuw, toen de industriële revolutie
en grootschalige verbranding van fossiele brandstoffen op gang kwamen – zichtbaar in stijgende
CO2-niveaus in ijskernen.
Bewijzen voor menselijke invloed
Ze verwijzen naar talrijke trends die aantonen dat menselijke activiteit is versneld:
- Sterke populatiegroei sinds 1950
- Snelle toename van energiegebruik
- Groei van transport, industrialisatie en mondiale handel
- Vervuiling van lucht, water en bodem
- Massale biodiversiteitsverlies
Deze ontwikkelingen samen creëren een duidelijk signaal in de geologische en ecologische archieven.
Oproep tot actie
Crutzen en Stoermer pleiten ervoor dat wetenschappers, beleidsmakers en de internationale
gemeenschap:
- De ernst van menselijke invloed op de aarde erkennen
- Maatregelen nemen om verdere schade te beperken
- Duurzaam beheer van de planeet ontwikkelen
,Ze benadrukken dat de mens verantwoordelijk is voor een nieuw geologisch tijdperk en dus ook
verantwoordelijkheid moet nemen voor het beheer ervan.
Kernboodschap
Het tijdperk waarin we leven moet worden gezien als het ‘Anthropoceen’: een periode waarin
menselijke activiteiten de dominante invloed zijn op het klimaatsysteem, ecosystemen en
geologische processen.
College 1 aantekeningen
Pas in de laatste 10 jaar is er echt aandacht voor planetaire sociologie.
Klimaatverandering = een sociologisch probleem
Ceen = tijdperk
Anthropo = mens
Wat is klimaatverandering?
Klimaatverandering betekent dat het klimaat op aarde langzaam maar zeker opwarmt doordat er
meer broeikasgassen in de atmosfeer komen. Normaal gesprokken houdt de atmosfeer een deel van
de warmte vast, maar door extra CO2 methaan en andere gassen blijft er steeds meer warmte
hangen. De zonnestralen komen de aarde binnen, maar de warmte kan minder goed terug de ruimte
in, waardoor de aarde opwarmt en we te maken krijgen met veranderingen zoals hevigere stormen,
droogte, hittegolven en een stijgende zeespiegel.
Dus wat is klimaatverandering eigenlijk?
- Hitte kan door broeikasgassen niet meer of slecht afgekaatst worden
- Enorme toename in co2
- Geen lineair proces, punten zorgen voor versnelling
Tipping point zijn zelfversterkende effecten
drempelmomenten in het klimaatsysteem waarbij
een kleine extra verandering een onomkeerbare en
vaak snelle omslag veroorzaakt.
Voorbeelden zijn het smelten van grote ijskappen,
het afsterven van het Amazonewoud of het
instorten van oceaanstromingen.
- Een kleine verandering duwt het systeem
over een grens
o Bijvoorbeeld: een ijskap smelt iets
sneller door hogere temperaturen
- Die verandering veroorzaakt nieuwe
processen die de opwarming versterken
o Als ijs smelt, komt er donker water vrij dat meer zonlicht absorbeert dan wit ijs
dus warmt het nog sneller op waardoor nog meer ijs smelt
- De versterkende lus blijft doorgaan, ook als de oorspronkelijke oorzaak (zoals CO2-uitstoot)
niet verder toeneemt.
o Het systeem ‘duwt zichzelf verder’ in dezelfde richting
Methaangas 20x sterker dan CO2 is een krachtig broeikasgas dat veel sterker opwarmt van CO2,
maar minder lang in de atmosfeer blijft.
, Klimaatverandering is:
- Heel abstract en ver weg, en heel concreet en dichtbij ‘globaal’ maar ook lokaal
- Historisch veroorzaakt en een probleem voor het nu en de toekomst
- Emotioneel gechargeerd, politiek betwist, en onderwerp van wetenschappelijke
kennisproductie.
Je kunt sociologisch nadenken over klimaatverandering door niet alleen te kijken naar de
natuurwetenschappelijke oorzaken, maar vooral naar menselijk gedrag, macht, ongelijkheid en
sociale structuren. Sociologie onderzoekt hoe samenlevingen klimaatverandering veroorzaken,
ervaren en aanpakken.
- Klimaatverandering als maatschappelijk probleem
- Ongelijkheid in oorzaak en gevolg
- Hoe mensen klimaatverandering ervaren
- Sociale normen en gedrag
- De rol van instituties en beleid
- Gemeenschappen en collectieve actie
Probleem van globale ongelijkheden
- Klimaatsterfte vooral in het globale zuiden (relatie tot globale maxcentra, vroeger
onderontwikkelde landen) dit zijn landen die geen baat hebben gehad bij een vroege
industrialisatie)
- ‘Our islands are on the frontlines of a climate catastrophe we did not cause’ Gaston Browne,
president van Antigua en Barbuda.
Vertrekpunt bij twee aannames:
- Klimaatverandering bestaat
- En het is door mensen gecreëerd
- 96-99% wetenschappelijke consensus hoe meer je weet hoe zekerder je bent over
klimaatverandering
- Economisch geologen betwisten dit, bestuderen waarde van aardlagen worden ondersteund
door fossiele bedrijven vraagtekens bij autonomie.
Economisch geologen zijn voornamelijk de drie procent wetenschappers die het niet eens zijn met
deze aannames. Economisch geologen richten zich op waar aardgassen, oliën liggen en wat de
waarde is van deze gassen en oliën. Deze economische geologen werken bij bedrijven. Ze ontkennen
nu vooral dat het door de mens gecreëerd wordt.
College 2 aantekeningen
Anthropoceen
De antropoceen-these is het idee dat we in een tijdperk
zijn beland waarin de mensheid en haar handelen een
(f)actor worden in de loop van de geologische en
klimatologische geschiedenis van de aarde.
(f)actor de mensheid is een actor, en een factor de
mensheid heeft een causale invloed op het klimaat.
In de geologische lagen van de aarde laat de mensheid nu
sporen achter die voor het eerst in de geschiedenis zichtbaar
en blijvend zijn.
aantekeningen
Week 1
Verplichte literatuur
Sensing and making sense of climate change in a Western European urban setting – Van Oorschot &
Van Balen (2024)
Dit artikel onderzoekt hoe inwoners van Rotterdam klimaatverandering lichamelijk ervaren en
betekenis geven aan deze ervaringen in hun dagelijks leven. De auteurs laten zien dat
klimaatverandering – ondanks het vaak abstracte karakter – concreet voelbaar is in het lichaam en in
specifieke plekken en routine van het alledaagse leven.
Hoe mensen klimaatverandering voelen
Deelnemers uit diverse groepen (onder andere ouderen, migranten, studenten, tuinders, mensen in
kwetsbare huisvesting) benoemen vooral:
- Extreme hitte in woningen met veel licht of slechte isolatie
- Hevige regen en storm (gekapitaliseerd weer) die leidt tot overstromingen en schade
- Veranderingen in seizoenen, zoals bomen die eerder uitlopen of vogels die minder te horen
zijn
- Het gevoel dat ‘normaal’ weer steeds minder normaal wordt.
Het huis speelt een dubbele rol: het biedt bescherming, maar werkt bij hitte of vocht ook al
versterker van extremen, vooral in slecht onderhouden of sociale woningbouw.
Onzekerheden over wat men voelt – ‘uncertain epistemologies’
Veel mensen twijfelen of hun ervaring wel echt klimaatverandering is.
De auteurs onderscheiden twee manieren waarop mensen hun twijfels uitdrukken:
1. Register van objectiviteit mensen vertrouwen meer op cijfers, grafieken of
nieuwsberichten dan op hun eigen zintuigen. Ze vragen zich af: is dit klimaat of gewoon het
weer?
2. Register van projectie klimaatverandering wordt verplaatst:
o Ruimtelijke: echte klimaatverandering gebeurt elders
o Tijdelijk: het gaat vooral de volgende generaties raken
Deze projecties creëren afstand tot de eigen leefwereld.
Praktische ‘climate care practices’
Mensen passen hun dagelijkse gedrag aan om zichzelf en hun gezin te beschermen tegen hitte of
extreme regen:
- Gordijnen dicht, natte lakens, schaduwdoeken
- ’s Avonds doorspoelen en ventileren
- Andere routes door de stad kiezen
- Kinderen in bad doen tegen oververhitting
- Uitwijken naar parken als koele plekken
Deze tactieken zijn niet alleen functioneel; ze maken klimaatverandering tastbaar in het leven van
mensen en leiden soms tot bredere reflecties op consumptie, zorg, duurzaamheid en
verantwoordelijkheid.
Theoretische en politieke implicaties
Het artikel pleit ervoor om klimaatverandering niet enkel te benadrukken als:
- Een cognitief, statistisch vraagstuk
- Een probleem dat elders plaatsvindt
Maar als een lichamelijk ervaren, sociaal ongelijk verdeeld fenomeen, dat al hier en nu vorm heeft.
,De auteurs roepen op tot:
- Beleid dat rekening houdt met ongelijkheid, zoals investeren in goed geïsoleerde sociale
huurwoningen
- Meer groene en publieke schaduwrijke plekken in steden zonder gentrificatie-effecten
- Onderzoeksmethoden die meer aandacht besteden aan zintuigelijke ervaring (etnografie,
transect walks, seizoensgebonden studies).
Kernboodschap
Klimaatverandering wordt in Rotterdam lichamelijk, zintuigelijk en ongelijk ervaren. Mensen
proberen deze veranderingen te begrijpen via hun lichaam, herinneringen en dagelijkse routines,
maar voelen daarbij vaak onzekerheid. Tegelijk ontwikkelen zij allerlei vormen van ‘climatic care’,
waarmee ze hun leven proberen aan te passen aan een veranderend klimaat.
Crutzen & Stoermer (2000), the anthropocene
Paul Crutzen en Eugene Stoermer introduceerde in dit artikel het begrip ‘anthropoceen’ als een
nieuwe geologische tijdsperiode. Hun centrale idee: de mens is uitgegroeid tot een geologische
kracht die het functioneren van de aarde zodanig beïnvloedt dat de huidige periode niet langer
adequaat wordt beschreven door de term holoceen.
De mens als dominante kracht op aarde
Crutzen en Stoermer stellen dat menselijke activiteiten sinds de industriële revolutie zulke grote
gevolgen hebben gehad dat zij vergelijkbaar zijn met natuurlijke geologische processen. Voorbeelden
daarvan zijn:
- Sterke toename van CO2 en andere broeikasgassen
- Ontbossing en landgebruikverandering
- Groei van wereldbevolking en industrialisering
- Grootschalige landbouw en visserij
- Verstoring van stikstof- en fosforkringlopen
Voorstel: een nieuw tijdvak – het Anthropoceen
Volgens de auteurs is het Holoceen (de stabiele periode van ongeveer 10.000 jaar sinds de laatste
ijstijd) voorbij.
Het Anthropoceen zou zijn begonnen ronde het einde van de 18 e eeuw, toen de industriële revolutie
en grootschalige verbranding van fossiele brandstoffen op gang kwamen – zichtbaar in stijgende
CO2-niveaus in ijskernen.
Bewijzen voor menselijke invloed
Ze verwijzen naar talrijke trends die aantonen dat menselijke activiteit is versneld:
- Sterke populatiegroei sinds 1950
- Snelle toename van energiegebruik
- Groei van transport, industrialisatie en mondiale handel
- Vervuiling van lucht, water en bodem
- Massale biodiversiteitsverlies
Deze ontwikkelingen samen creëren een duidelijk signaal in de geologische en ecologische archieven.
Oproep tot actie
Crutzen en Stoermer pleiten ervoor dat wetenschappers, beleidsmakers en de internationale
gemeenschap:
- De ernst van menselijke invloed op de aarde erkennen
- Maatregelen nemen om verdere schade te beperken
- Duurzaam beheer van de planeet ontwikkelen
,Ze benadrukken dat de mens verantwoordelijk is voor een nieuw geologisch tijdperk en dus ook
verantwoordelijkheid moet nemen voor het beheer ervan.
Kernboodschap
Het tijdperk waarin we leven moet worden gezien als het ‘Anthropoceen’: een periode waarin
menselijke activiteiten de dominante invloed zijn op het klimaatsysteem, ecosystemen en
geologische processen.
College 1 aantekeningen
Pas in de laatste 10 jaar is er echt aandacht voor planetaire sociologie.
Klimaatverandering = een sociologisch probleem
Ceen = tijdperk
Anthropo = mens
Wat is klimaatverandering?
Klimaatverandering betekent dat het klimaat op aarde langzaam maar zeker opwarmt doordat er
meer broeikasgassen in de atmosfeer komen. Normaal gesprokken houdt de atmosfeer een deel van
de warmte vast, maar door extra CO2 methaan en andere gassen blijft er steeds meer warmte
hangen. De zonnestralen komen de aarde binnen, maar de warmte kan minder goed terug de ruimte
in, waardoor de aarde opwarmt en we te maken krijgen met veranderingen zoals hevigere stormen,
droogte, hittegolven en een stijgende zeespiegel.
Dus wat is klimaatverandering eigenlijk?
- Hitte kan door broeikasgassen niet meer of slecht afgekaatst worden
- Enorme toename in co2
- Geen lineair proces, punten zorgen voor versnelling
Tipping point zijn zelfversterkende effecten
drempelmomenten in het klimaatsysteem waarbij
een kleine extra verandering een onomkeerbare en
vaak snelle omslag veroorzaakt.
Voorbeelden zijn het smelten van grote ijskappen,
het afsterven van het Amazonewoud of het
instorten van oceaanstromingen.
- Een kleine verandering duwt het systeem
over een grens
o Bijvoorbeeld: een ijskap smelt iets
sneller door hogere temperaturen
- Die verandering veroorzaakt nieuwe
processen die de opwarming versterken
o Als ijs smelt, komt er donker water vrij dat meer zonlicht absorbeert dan wit ijs
dus warmt het nog sneller op waardoor nog meer ijs smelt
- De versterkende lus blijft doorgaan, ook als de oorspronkelijke oorzaak (zoals CO2-uitstoot)
niet verder toeneemt.
o Het systeem ‘duwt zichzelf verder’ in dezelfde richting
Methaangas 20x sterker dan CO2 is een krachtig broeikasgas dat veel sterker opwarmt van CO2,
maar minder lang in de atmosfeer blijft.
, Klimaatverandering is:
- Heel abstract en ver weg, en heel concreet en dichtbij ‘globaal’ maar ook lokaal
- Historisch veroorzaakt en een probleem voor het nu en de toekomst
- Emotioneel gechargeerd, politiek betwist, en onderwerp van wetenschappelijke
kennisproductie.
Je kunt sociologisch nadenken over klimaatverandering door niet alleen te kijken naar de
natuurwetenschappelijke oorzaken, maar vooral naar menselijk gedrag, macht, ongelijkheid en
sociale structuren. Sociologie onderzoekt hoe samenlevingen klimaatverandering veroorzaken,
ervaren en aanpakken.
- Klimaatverandering als maatschappelijk probleem
- Ongelijkheid in oorzaak en gevolg
- Hoe mensen klimaatverandering ervaren
- Sociale normen en gedrag
- De rol van instituties en beleid
- Gemeenschappen en collectieve actie
Probleem van globale ongelijkheden
- Klimaatsterfte vooral in het globale zuiden (relatie tot globale maxcentra, vroeger
onderontwikkelde landen) dit zijn landen die geen baat hebben gehad bij een vroege
industrialisatie)
- ‘Our islands are on the frontlines of a climate catastrophe we did not cause’ Gaston Browne,
president van Antigua en Barbuda.
Vertrekpunt bij twee aannames:
- Klimaatverandering bestaat
- En het is door mensen gecreëerd
- 96-99% wetenschappelijke consensus hoe meer je weet hoe zekerder je bent over
klimaatverandering
- Economisch geologen betwisten dit, bestuderen waarde van aardlagen worden ondersteund
door fossiele bedrijven vraagtekens bij autonomie.
Economisch geologen zijn voornamelijk de drie procent wetenschappers die het niet eens zijn met
deze aannames. Economisch geologen richten zich op waar aardgassen, oliën liggen en wat de
waarde is van deze gassen en oliën. Deze economische geologen werken bij bedrijven. Ze ontkennen
nu vooral dat het door de mens gecreëerd wordt.
College 2 aantekeningen
Anthropoceen
De antropoceen-these is het idee dat we in een tijdperk
zijn beland waarin de mensheid en haar handelen een
(f)actor worden in de loop van de geologische en
klimatologische geschiedenis van de aarde.
(f)actor de mensheid is een actor, en een factor de
mensheid heeft een causale invloed op het klimaat.
In de geologische lagen van de aarde laat de mensheid nu
sporen achter die voor het eerst in de geschiedenis zichtbaar
en blijvend zijn.
