Hoofdstuk 2
2.1: de prehistorie: tijd van jagen en verzamelen
De Prehistorie is de periode voordat er geschreven werd over of door volken. Een letterlijke vertaling
van prehistorie is voorgeschiedenis, omdat in die tijd nog geen geschreven documenten bestaan. De
Prehistorie eindigde rond 3000 voor Chr.. De prehistorie loopt grofweg van de steentijd tot aan het
moment dat het schrift wordt uitgevonden. Dat betekent overigens ook dat de prehistorie op
verschillende tijdstippen eindigt op verschillende plaatsen ter wereld.
Over het gebied waar later ons land (Nederland) is ontstaan, hebben de Romeinen het eerst
geschreven. Daarmee kwam er voor dat gebied een einde aan de prehistorie.
In de Prehistorie verspreidden de mensen zich in kleine groepen, hierdoor kreeg elke groep een eigen
geschiedenis en cultuur. Maar ze hadden ook een overeenkomst: alle groepen leefden van het
verzamelen van vruchten en planten en van de jacht van de visvangst. De meeste groepen waren
nomadisch en trokken steeds na een korte periode naar een nieuwe plaats. Zij trokken verder als er in
de omgeving geen voedsel meer te vinden was .Men leefden in grotten of in eenvoudige tenten.
Hoe de mensen beslissingen maakten weten we niet. We weten wel dat de sociale verschillen niet
groot waren. Als er leiders waren, dan waren die niet belangrijker dan de andere leden uit de groep
van jagers en verzamelaars. De groepen waren klein, dus er was geen ingewikkelde organisatie nodig
om de groep te besturen, maar hoe de groepen bestuurd werden is niet bekend.
Er was wel een duidelijke taakverdeling. De mannen hielden zich bezig met de jacht. Ze jaagden op
herten, kleine zoogdieren en vogels en vingen vis. De vrouwen verzamelden eetbare paddenstoelen,
bessen en knollen. Daarnaast zorgden zij nog voor de kinderen. De jagers en verzamelaars hadden
veel kennis van de natuur. Ze moesten weten waar het meeste voedsel te vinden was en vooral wat
eetbaar was. Door de rondtrekkende levensstijl kwamen de eerste groepen mensen elkaar regelmatig
tegen. De groepen begonnen spullen met elkaar te ruilen. Dit noemen we ruilhandel.
Om beter te kunnen jagen en verzamelen, maakten de eerste mensen werktuigen. Van vuursteen
maakten ze messen, pijlpunten en krabbers. Deze werktuigen maakten het werk makkelijker. Niets
werd verspild van een dier of een plant. Van botten en geweien werden knopen en naalden gemaakt.
Van plantenresten kleding, manden of touw. Om hun kennis over te dragen beschilderden de jagers
en verzamelaars grotten (bron 2). Deze grottekeningen moesten de volgende generatie de kennis van
het jagen en verzamelen bijbrengen. Ook werden ‘s avonds bij het kampvuur, verhalen over vroeger
verteld. Met deze twee methoden werd de geschiedenis van de nomaden doorgegeven. Toch had
niet alles wat zij maakten een praktisch doel. Er zijn bewijzen gevonden dat de eerste mens van
versieren hield. Zo zijn er schelpen teruggevonden die waarschijnlijk gebruikt zijn als make-updoosje.
Jager-verzamelaars schreven niets op. Het is dus lastig om er achter te komen wat ze precies dachten,
vonden en geloofden. Archeologen hebben wel vermoedens door de sporen te bestuderen die deze
nomaden achterlieten. Maar of deze vermoedens ook kloppen, dat weten we niet! Misschien
geloofden jager-verzamelaars uit de prehistorie wel in het leven na de dood. Want de overlevenden
begroeven hun doden soms met voorwerpen zoals schelpjes, werktuigen, kralen of resten van dieren.
Dit worden grafgiften genoemd.
2.2: Landbouw en landbouwsamenlevingen ontstaan
Rond 7000 voor Chr. ontdekte men in Mesopotamië (Irak) hoe je oogst kon zaaien. Tussen 7000 vC en
3000 voor Chr. vond de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw plaats. Het leven werd
toen sedentair (vaste verblijf- of standplaats). Akkerbouw en veeteelt werden bedreven langs enkele
1
, grote rivieren, doordat de grond daar er vruchtbaar was. Dit heten rivierdal culturen. Er ontstonden
zo langzaam dorpen. De oogsten leverde zo veel op dat niet iedereen meer in de landbouw hoefde te
werken. Vooral in grote dorpen ging men andere beroepen uitoefenen, zo ontstonden er ambachten.
Toen de samenleving complexer werd ontstonden er nieuwe beroepen en moest er meer worden
geregeld (bestuur).
Niet iedereen in de samenleving profiteerde in dezelfde mate van de veranderingen, gelaagde
samenlevingen waren het resultaat. Sommige mensen kregen meer aanzien, macht en/of bezit dan
andere mensen. Iedereen komt door geboorte in een laag terecht. De koning en de priesters hadden
de meeste macht dit wordt afgeleid uit opgravingen van paleizen en tempels.
De overstap van het jagen en verzamelen naar de landbouw was een langzaam proces, dat duizenden
jaren duurde. Maar die overstap had zulke grote gevolgen dat gesproken wordt van
de landbouwrevolutie. Deze revolutie, ook wel de Neolithische Revolutie genoemd, begon in de
Vruchtbare Halvemaan. Dat is een gebied wat zich uitstrekt van het Nijldal tot aan Irak. Dit gebied
was erg vruchtbaar. Hierdoor konden allemaal granen, zoals gerst en tarwe, in het wild groeien. Deze
granen werden door de nomaden in het gebied verzameld. Er was zoveel eten te vinden, dat voor
veel nomaden het niet meer nodig was om rond te trekken.
Door de kennis die de jagers en verzamelaars hadden opgedaan over de planten, werden
verschillende zaden geplant en bewaard die eetbaar en voedzaam waren. In het begin waren de
planten die geoogst werden een aanvulling op het verzamelde en gejaagde voedsel. Maar langzaam
begonnen deze agrarische producten en daarmee de landbouw het belangrijkste middel van
bestaan te worden. Er werd dus lange tijd zowel gejaagd en verzameld naast de landbouw. De
landbouwers gingen ook runderen, geiten en schapen die in het wild liepen, temmen. Zo ontstond na
de akkerbouw ook de veeteelt. Hierdoor waren deze mensen niet meer afhankelijk van datgene wat
ze vonden, maar brachten het land in cultuur. De wilde natuur werd daardoor steeds vaker vervangen
door landbouwgronden.
Het verschil tussen nomaden en boeren
De boeren die van de landbouw en de veeteelt gingen bestaan, woonden in een
landbouwsamenleving. Deze verschilde erg van het nomadische bestaan van de jager-verzamelaars.
Drie veranderingen waren het grootst:
Boeren trokken niet rond, maar woonden in dorpen bij hun akkers. Zij werkten hele dagen op
het land en verzorgden het vee. Eerst werden deze dieren nog gehouden voor de melk,
huiden en het vlees; later zouden ze ook gebruikt worden om akkers om te ploegen (bron 8).
Ten tweede bouwden de boeren ook geen eenvoudige hutten meer. In plaats van
onderkomens te bouwen die snel weer konden worden opgepakt om meegenomen te
worden naar een nieuwe plek, bouwden de boeren stevige boerderijen. Deze nieuwe
woningen van hout, klei en steen werden soms vele generaties gebruikt.
Ten derde probeerden de eerste boeren zoveel mogelijk landbouwopbrengst te creëren.
Daarom zochten zij constant naar manieren om deze opbrengst te verhogen. Die zoektocht
leidde tot veel nieuwe uitvindingen. In het Midden-Oosten werd het wiel en de ploeg
uitgevonden. Beiden werden gebruikt om akkers te bewerken. In Egypte en Mesopotamië
werd de irrigatielandbouw uitgevonden. En ook hoe je klei kon bakken. Zo konden de boeren
potten van aardewerk maken waarin ze hun voorraden konden bewaren.
2
2.1: de prehistorie: tijd van jagen en verzamelen
De Prehistorie is de periode voordat er geschreven werd over of door volken. Een letterlijke vertaling
van prehistorie is voorgeschiedenis, omdat in die tijd nog geen geschreven documenten bestaan. De
Prehistorie eindigde rond 3000 voor Chr.. De prehistorie loopt grofweg van de steentijd tot aan het
moment dat het schrift wordt uitgevonden. Dat betekent overigens ook dat de prehistorie op
verschillende tijdstippen eindigt op verschillende plaatsen ter wereld.
Over het gebied waar later ons land (Nederland) is ontstaan, hebben de Romeinen het eerst
geschreven. Daarmee kwam er voor dat gebied een einde aan de prehistorie.
In de Prehistorie verspreidden de mensen zich in kleine groepen, hierdoor kreeg elke groep een eigen
geschiedenis en cultuur. Maar ze hadden ook een overeenkomst: alle groepen leefden van het
verzamelen van vruchten en planten en van de jacht van de visvangst. De meeste groepen waren
nomadisch en trokken steeds na een korte periode naar een nieuwe plaats. Zij trokken verder als er in
de omgeving geen voedsel meer te vinden was .Men leefden in grotten of in eenvoudige tenten.
Hoe de mensen beslissingen maakten weten we niet. We weten wel dat de sociale verschillen niet
groot waren. Als er leiders waren, dan waren die niet belangrijker dan de andere leden uit de groep
van jagers en verzamelaars. De groepen waren klein, dus er was geen ingewikkelde organisatie nodig
om de groep te besturen, maar hoe de groepen bestuurd werden is niet bekend.
Er was wel een duidelijke taakverdeling. De mannen hielden zich bezig met de jacht. Ze jaagden op
herten, kleine zoogdieren en vogels en vingen vis. De vrouwen verzamelden eetbare paddenstoelen,
bessen en knollen. Daarnaast zorgden zij nog voor de kinderen. De jagers en verzamelaars hadden
veel kennis van de natuur. Ze moesten weten waar het meeste voedsel te vinden was en vooral wat
eetbaar was. Door de rondtrekkende levensstijl kwamen de eerste groepen mensen elkaar regelmatig
tegen. De groepen begonnen spullen met elkaar te ruilen. Dit noemen we ruilhandel.
Om beter te kunnen jagen en verzamelen, maakten de eerste mensen werktuigen. Van vuursteen
maakten ze messen, pijlpunten en krabbers. Deze werktuigen maakten het werk makkelijker. Niets
werd verspild van een dier of een plant. Van botten en geweien werden knopen en naalden gemaakt.
Van plantenresten kleding, manden of touw. Om hun kennis over te dragen beschilderden de jagers
en verzamelaars grotten (bron 2). Deze grottekeningen moesten de volgende generatie de kennis van
het jagen en verzamelen bijbrengen. Ook werden ‘s avonds bij het kampvuur, verhalen over vroeger
verteld. Met deze twee methoden werd de geschiedenis van de nomaden doorgegeven. Toch had
niet alles wat zij maakten een praktisch doel. Er zijn bewijzen gevonden dat de eerste mens van
versieren hield. Zo zijn er schelpen teruggevonden die waarschijnlijk gebruikt zijn als make-updoosje.
Jager-verzamelaars schreven niets op. Het is dus lastig om er achter te komen wat ze precies dachten,
vonden en geloofden. Archeologen hebben wel vermoedens door de sporen te bestuderen die deze
nomaden achterlieten. Maar of deze vermoedens ook kloppen, dat weten we niet! Misschien
geloofden jager-verzamelaars uit de prehistorie wel in het leven na de dood. Want de overlevenden
begroeven hun doden soms met voorwerpen zoals schelpjes, werktuigen, kralen of resten van dieren.
Dit worden grafgiften genoemd.
2.2: Landbouw en landbouwsamenlevingen ontstaan
Rond 7000 voor Chr. ontdekte men in Mesopotamië (Irak) hoe je oogst kon zaaien. Tussen 7000 vC en
3000 voor Chr. vond de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw plaats. Het leven werd
toen sedentair (vaste verblijf- of standplaats). Akkerbouw en veeteelt werden bedreven langs enkele
1
, grote rivieren, doordat de grond daar er vruchtbaar was. Dit heten rivierdal culturen. Er ontstonden
zo langzaam dorpen. De oogsten leverde zo veel op dat niet iedereen meer in de landbouw hoefde te
werken. Vooral in grote dorpen ging men andere beroepen uitoefenen, zo ontstonden er ambachten.
Toen de samenleving complexer werd ontstonden er nieuwe beroepen en moest er meer worden
geregeld (bestuur).
Niet iedereen in de samenleving profiteerde in dezelfde mate van de veranderingen, gelaagde
samenlevingen waren het resultaat. Sommige mensen kregen meer aanzien, macht en/of bezit dan
andere mensen. Iedereen komt door geboorte in een laag terecht. De koning en de priesters hadden
de meeste macht dit wordt afgeleid uit opgravingen van paleizen en tempels.
De overstap van het jagen en verzamelen naar de landbouw was een langzaam proces, dat duizenden
jaren duurde. Maar die overstap had zulke grote gevolgen dat gesproken wordt van
de landbouwrevolutie. Deze revolutie, ook wel de Neolithische Revolutie genoemd, begon in de
Vruchtbare Halvemaan. Dat is een gebied wat zich uitstrekt van het Nijldal tot aan Irak. Dit gebied
was erg vruchtbaar. Hierdoor konden allemaal granen, zoals gerst en tarwe, in het wild groeien. Deze
granen werden door de nomaden in het gebied verzameld. Er was zoveel eten te vinden, dat voor
veel nomaden het niet meer nodig was om rond te trekken.
Door de kennis die de jagers en verzamelaars hadden opgedaan over de planten, werden
verschillende zaden geplant en bewaard die eetbaar en voedzaam waren. In het begin waren de
planten die geoogst werden een aanvulling op het verzamelde en gejaagde voedsel. Maar langzaam
begonnen deze agrarische producten en daarmee de landbouw het belangrijkste middel van
bestaan te worden. Er werd dus lange tijd zowel gejaagd en verzameld naast de landbouw. De
landbouwers gingen ook runderen, geiten en schapen die in het wild liepen, temmen. Zo ontstond na
de akkerbouw ook de veeteelt. Hierdoor waren deze mensen niet meer afhankelijk van datgene wat
ze vonden, maar brachten het land in cultuur. De wilde natuur werd daardoor steeds vaker vervangen
door landbouwgronden.
Het verschil tussen nomaden en boeren
De boeren die van de landbouw en de veeteelt gingen bestaan, woonden in een
landbouwsamenleving. Deze verschilde erg van het nomadische bestaan van de jager-verzamelaars.
Drie veranderingen waren het grootst:
Boeren trokken niet rond, maar woonden in dorpen bij hun akkers. Zij werkten hele dagen op
het land en verzorgden het vee. Eerst werden deze dieren nog gehouden voor de melk,
huiden en het vlees; later zouden ze ook gebruikt worden om akkers om te ploegen (bron 8).
Ten tweede bouwden de boeren ook geen eenvoudige hutten meer. In plaats van
onderkomens te bouwen die snel weer konden worden opgepakt om meegenomen te
worden naar een nieuwe plek, bouwden de boeren stevige boerderijen. Deze nieuwe
woningen van hout, klei en steen werden soms vele generaties gebruikt.
Ten derde probeerden de eerste boeren zoveel mogelijk landbouwopbrengst te creëren.
Daarom zochten zij constant naar manieren om deze opbrengst te verhogen. Die zoektocht
leidde tot veel nieuwe uitvindingen. In het Midden-Oosten werd het wiel en de ploeg
uitgevonden. Beiden werden gebruikt om akkers te bewerken. In Egypte en Mesopotamië
werd de irrigatielandbouw uitgevonden. En ook hoe je klei kon bakken. Zo konden de boeren
potten van aardewerk maken waarin ze hun voorraden konden bewaren.
2
