Samenvatting Staats- en Bestuursrecht I
RS0522-252622S – Schakelzone OU
In deze samenvatting komen alle vereiste leereenheden aanbod, de stof komt uit:
- Kennisclips Brightspace
- R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat
(druk 3)
- M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat
- Alle leerdoelen worden ook benoemd.
Inhoudsopgave
Leereenheid 1: Staatsrecht en de rechtsstaat................................................................2
Stof: M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat. H2, par. 2.3
t/m 2.3.4, H3, par. 3.2 t/m 3.2.3 en 3.3 t/m 3.6, H5, par. 5.1 t/m 5.4.4........................2
Leereenheid 2: Het Nederlandse parlementair stelsel..................................................14
Stof: M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat. H9, par. 9.3,
H10, par. 10.1 t/m 10.3 en 10.5 t/m 10.6 + reader tekst 10: De controlerende taak
van de Staten-Generaal............................................................................................ 15
Leereenheid 3: Inleiding bestuursrecht.........................................................................28
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H1,
H2, H7, par. 7.1-7.3 en ‘over rechtspolitieke vloedgolven, maatwerk en verbouwingen
aan de Algemene wet bestuursrecht’........................................................................28
Leereenheid 4: Bestuursorgaan, belanghebbende en bestuursbevoegdheden.............36
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H3,
par. 3.1-3.3, H4, H11, par. 11.1-11.2.........................................................................37
Leereenheid 5: Handelingen van bestuursorganen: algemeen.....................................47
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H5,
par. 5.1 en 5.2........................................................................................................... 48
Leereenheid 6: Soorten en Awb-besluiten....................................................................55
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H5,
par. 5.3 en 5.4, H13, par. 13.4...................................................................................55
Leereenheid 7: Normering van het bestuurshandelen..................................................62
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H3,
par. 3.4, H5, par. 5.4.2 en 5.4.3., H8..........................................................................64
Leereenheid 8: Normen voor het verkeer tussen burgers en overheid.........................73
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H7,
H8, par. 8.1, 8.2, 8.3.1, 8.3.2 en 8.3.3.......................................................................75
Leereenheid 9: Algemene regels voor de uitoefening van besluitbevoegdheid (deel 2)
en algemene regels voor bijzondere besluiten..............................................................86
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H7,
par 7.5.6, H8, par. 8.3.4 t/m 8.3.7.............................................................................87
Leereenheid 10: Overheid en privaatrecht...................................................................93
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H10,
H15, par. 15.1............................................................................................................ 95
1
,Leereenheid 1: Staatsrecht en de rechtsstaat
Leerdoelen:
1. De voornaamste kenmerken van de klassiek-liberale rechtsstaat kunt
benoemen;
2. Kunt uitleggen hoe de betekenis van het begrip recht veranderde in de
achttiende eeuw;
3. Kunt uitleggen wat de betekenis van de constitutie is voor de rechtsstaat;
4. Kunt beschrijven hoe het model van de trias politica van Montesquieu in de
loop van de negentiende eeuw veranderde.
Stof: M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat. H2, par. 2.3
t/m 2.3.4, H3, par. 3.2 t/m 3.2.3 en 3.3 t/m 3.6, H5, par. 5.1 t/m 5.4.4
Kennisclip 1: Het onderwerp van het staatsrecht:
Het Staatsrecht wordt geschaald onder het Publiekrecht (rechtsbetrekkingen
tussen de overheid en burgers, ook wel verticaal). Het Staatsrecht onderscheidt
zich in het Publiekrecht doordat het betrekking heeft op besluiten van de hoogste
staatsorganen + organisatorische structuur van deze organen.
Het Bestuursrecht wordt vaak in samenhang met het Staatsrecht beschouwd
omdat eveneens betrekking heeft op besluiten van overheidsorganisaties die
burgers eenzijdig kunnen binden. Overheidsbesluiten kunnen zeer verschillend
zijn.
- Staat: Algemeen bindend voorschrift (wet in formele zin of
regeringsbesluit) op een onbepaald aantal gevallen van toepassing.
- Bestuur: Terwijl een beschikking van een bestuursorgaan slechts
betrekking heeft op één specifiek geval.
o Heeft betrekking op besluiten van bestuursorganen die zich op
specifieke terreinen tot burgers richten.
o Organisatorische structuur van deze organen.
Bovendien is het aantal besluiten dat zich tot specifieke burgers of op een
specifiek beleidsterrein richt, flink toegenomen.
Hoewel ze dus kunnen overlappen, behoren de besluiten van de hoogste
staatsorganen in ieder geval tot het Staatrechts. Ook strafrecht raakt soms het
Staatsrecht.
Staatsrecht als constitutioneel recht: wordt duidelijker uitgedrukt dat het
Staatsrecht in positief rechtelijke zin de basis vormt voor al het andere recht.
- Op grond van het staatsrecht zijn het wetboek van Strafrecht, het BW, en
bestuur wetten tot stand gekomen.
o Internationale recht en EU recht zijn tot het nationale Staatsrecht te
herleiden.
- Uit dit constitutieve karakter van het Staatsrecht volgt de mogelijkheid om
wetten/verdragen te wijzigen, in te trekken of op te zeggen.
Bronnen Staatsrecht:
- Grondwet, hier in staan bepalingen betreffende:
o Algemene bepaling
o Grondrechten (H1)
o Regering
o Staten-Generaal
2
, o Wetgeving en bestuur
o Advies colleges
o Rechterlijke macht
o Decentralisatie (verhoudingen tussen het rijk, de provincies en de
gemeente).
o Herziening (wijziging grondwet)
- Gewoonte
o Parlementaire vertrouwensregel
- Jurisprudentie
- Internationale verdragen
- Statuut voor het Koninkrijk
Kennisclip 2: Eisen van de rechtsstaat:
Begrip rechtsstaat:
- Voorkom van willekeur en machtsmisbruik van de overheid.
- Begrenzing van de overheidsmacht.
- Aanknopingspunten om de overheid aan te spreken bij machtsmisbruik of
verkeerd uitoefenen.
Vier kernelementen:
1. Het legaliteitsbeginsel:
o Overheidsoptreden moet altijd te herleiden zijn tot een concrete regel
die daartoe een bevoegdheid verleend.
o Twee dimensies: grondslag voor overheidsoptreden, begrenzing van
overheidsoptreden. Zo is voor de overheid duidelijk wanneer zijn
wel/niet mag handelen en voor de burger voorspelbaar wat zij van de
overheid mag verwachten.
2. Machtenscheiding: gaat om een organisatorisch principe dat wordt
uitgewerkt in het recht dat er op gericht is om te voorkomen, dat geen van
de drie staatsmachten (wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende), de
andere machten overvleugeld.
o In NL is de zuivere leer van de machtenscheiding nooit gerealiseerd.
Zo moeten de regering en Staten-Generaal (uitvoerende en
wetgevende) samenwerken om wetten tot stand te brengen. En is
de regering, om te kunnen blijven functioneren, afhankelijk van het
parlement. Om te voorkomen dat ze elkaar gaan overheersen
hebben we de checks and balances.
o Checks and balances: bevoegdheden die wederzijdse controle en
tegenmacht mogelijk maakt.
o Rechtsprekende macht heeft ook een controle middel: als regels of
besluiten in strijd zijn met wetten of verdragen kan de rechter deze
onverbindend verklaren.
o De toetsing van wetten en verdragen aan de grondwet is volgens
art. 120 Gw uitgesloten. Grondwettelijke toetsing is in NL een
voorrecht van de democratisch gelegitimeerde wetgever.
3. Grondrechten: fundamentele rechtsnormen die burgers persoonlijke
vrijheid en een menswaardig bestaan moeten garanderen.
o Staat mag zich niet mengen, tenzij zware redenen om hier van af te
wijken.
o Klassieke grondrechten: beperking macht overheid.
o Sociale grondrechten: verplichting tot inspanning van de overheid.
Politieke organen moeten hier invulling aan geven.
Sociale grondrechten zijn niet voor de rechter afdwingbaar.
3
, 4. Rechterlijke controle: onpartijdige en onafhankelijke rechtspraak:
o Rechters hebben een vast salaris en worden voor het leven
benoemd.
o Rechter dient niet aangesproken te worden, dan moet de wetgeving
of het beleid worden gewijzigd (bijzondere wijzigingsprocedure,
verschansing, art. 137 Gw).
De vier bovengenoemde voorwaarden zijn noodzakelijk om een staat goed te
laten functioneren. Wanneer één van deze elementen wegvalt of ernstig wordt
aangetast, komt de rechtstaat in het geding. Omdat alle vier de elementen in de
grondwet zijn vastgelegd en de grondwet alleen met een speciale procedure kan
worden gewijzigd, zal dit niet snel gebeuren.
Boek:
De klassiek-liberale rechtsstaat is een manier van denken over de staat die
vooral in de 17e, 18e en 19e eeuw werd ontwikkeld. Het uitgangspunt is
individuele vrijheid: mensen horen in principe vrij te zijn, en de staat mag die
vrijheid alleen beperken als dat strikt noodzakelijk is én volgens duidelijke regels.
Daarom zijn vier principes belangrijk:
1. Legaliteitsbeginsel
2. Machtsverdeling (trias politica)
3. Grondrechten
4. Rechterlijke controle
Deze vier samen vormen het fundament van de klassieke rechtsstaat.
1. Het legaliteitsbeginsel: geen overheidsmacht zonder wet
Kernidee: De overheid mag jouw vrijheid alleen beperken als daar een
duidelijke, vooraf vastgelegde wettelijke basis voor is.
In de middeleeuwen en vroegmoderne tijd was dat anders:
- In een theocratie had de vorst alle macht “van God”, en was zelf niet
gebonden aan regels.
- In het feodale stelsel hadden groepen privileges, maar individuen
nauwelijks vrijheid.
De klassiek-liberale rechtsstaat keert dat om:
- Vrijheid is de regel.
- Beperking van vrijheid is uitzondering en moet precies in de wet
staan.
Dat betekent:
- Ongeschreven regels zijn te vaag → te veel ruimte voor willekeur.
- De staat heeft een wettelijke bevoegdheid nodig voor elk ingrijpen.
Waarom is dat niet genoeg? Theoretisch kan een dictator ook zeggen: “Alles
wat de leider beveelt is wet.” Daarom moet het legaliteitsbeginsel altijd worden
gecombineerd met andere rechtsstatelijke waarborgen zoals
machtenscheiding, grondrechten en rechterlijke controle.
2. Machtsverdeling (trias politica): macht mag niet geconcentreerd zijn
Kernidee: Omdat mensen (ook bestuurders!) geneigd zijn hun eigen belang te
volgen, moet macht verdeeld worden. Waarom is dit nodig?
Ook de overheid wordt bemand door individuen. Als één persoon of één orgaan
tegelijk wetten maakt, uitvoert en beoordeelt, kan dat makkelijk misgaan.
Daarom bedacht o.a. Locke en later Montesquieu dat er drie machten moeten
zijn:
1. Wetgevende macht → maakt wetten
4
RS0522-252622S – Schakelzone OU
In deze samenvatting komen alle vereiste leereenheden aanbod, de stof komt uit:
- Kennisclips Brightspace
- R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat
(druk 3)
- M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat
- Alle leerdoelen worden ook benoemd.
Inhoudsopgave
Leereenheid 1: Staatsrecht en de rechtsstaat................................................................2
Stof: M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat. H2, par. 2.3
t/m 2.3.4, H3, par. 3.2 t/m 3.2.3 en 3.3 t/m 3.6, H5, par. 5.1 t/m 5.4.4........................2
Leereenheid 2: Het Nederlandse parlementair stelsel..................................................14
Stof: M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat. H9, par. 9.3,
H10, par. 10.1 t/m 10.3 en 10.5 t/m 10.6 + reader tekst 10: De controlerende taak
van de Staten-Generaal............................................................................................ 15
Leereenheid 3: Inleiding bestuursrecht.........................................................................28
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H1,
H2, H7, par. 7.1-7.3 en ‘over rechtspolitieke vloedgolven, maatwerk en verbouwingen
aan de Algemene wet bestuursrecht’........................................................................28
Leereenheid 4: Bestuursorgaan, belanghebbende en bestuursbevoegdheden.............36
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H3,
par. 3.1-3.3, H4, H11, par. 11.1-11.2.........................................................................37
Leereenheid 5: Handelingen van bestuursorganen: algemeen.....................................47
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H5,
par. 5.1 en 5.2........................................................................................................... 48
Leereenheid 6: Soorten en Awb-besluiten....................................................................55
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H5,
par. 5.3 en 5.4, H13, par. 13.4...................................................................................55
Leereenheid 7: Normering van het bestuurshandelen..................................................62
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H3,
par. 3.4, H5, par. 5.4.2 en 5.4.3., H8..........................................................................64
Leereenheid 8: Normen voor het verkeer tussen burgers en overheid.........................73
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H7,
H8, par. 8.1, 8.2, 8.3.1, 8.3.2 en 8.3.3.......................................................................75
Leereenheid 9: Algemene regels voor de uitoefening van besluitbevoegdheid (deel 2)
en algemene regels voor bijzondere besluiten..............................................................86
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H7,
par 7.5.6, H8, par. 8.3.4 t/m 8.3.7.............................................................................87
Leereenheid 10: Overheid en privaatrecht...................................................................93
Stof: R.J.N. Schlössels & S.E. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat 1. H10,
H15, par. 15.1............................................................................................................ 95
1
,Leereenheid 1: Staatsrecht en de rechtsstaat
Leerdoelen:
1. De voornaamste kenmerken van de klassiek-liberale rechtsstaat kunt
benoemen;
2. Kunt uitleggen hoe de betekenis van het begrip recht veranderde in de
achttiende eeuw;
3. Kunt uitleggen wat de betekenis van de constitutie is voor de rechtsstaat;
4. Kunt beschrijven hoe het model van de trias politica van Montesquieu in de
loop van de negentiende eeuw veranderde.
Stof: M.C. Burkens e.a, Beginselen van de democratische rechtsstaat. H2, par. 2.3
t/m 2.3.4, H3, par. 3.2 t/m 3.2.3 en 3.3 t/m 3.6, H5, par. 5.1 t/m 5.4.4
Kennisclip 1: Het onderwerp van het staatsrecht:
Het Staatsrecht wordt geschaald onder het Publiekrecht (rechtsbetrekkingen
tussen de overheid en burgers, ook wel verticaal). Het Staatsrecht onderscheidt
zich in het Publiekrecht doordat het betrekking heeft op besluiten van de hoogste
staatsorganen + organisatorische structuur van deze organen.
Het Bestuursrecht wordt vaak in samenhang met het Staatsrecht beschouwd
omdat eveneens betrekking heeft op besluiten van overheidsorganisaties die
burgers eenzijdig kunnen binden. Overheidsbesluiten kunnen zeer verschillend
zijn.
- Staat: Algemeen bindend voorschrift (wet in formele zin of
regeringsbesluit) op een onbepaald aantal gevallen van toepassing.
- Bestuur: Terwijl een beschikking van een bestuursorgaan slechts
betrekking heeft op één specifiek geval.
o Heeft betrekking op besluiten van bestuursorganen die zich op
specifieke terreinen tot burgers richten.
o Organisatorische structuur van deze organen.
Bovendien is het aantal besluiten dat zich tot specifieke burgers of op een
specifiek beleidsterrein richt, flink toegenomen.
Hoewel ze dus kunnen overlappen, behoren de besluiten van de hoogste
staatsorganen in ieder geval tot het Staatrechts. Ook strafrecht raakt soms het
Staatsrecht.
Staatsrecht als constitutioneel recht: wordt duidelijker uitgedrukt dat het
Staatsrecht in positief rechtelijke zin de basis vormt voor al het andere recht.
- Op grond van het staatsrecht zijn het wetboek van Strafrecht, het BW, en
bestuur wetten tot stand gekomen.
o Internationale recht en EU recht zijn tot het nationale Staatsrecht te
herleiden.
- Uit dit constitutieve karakter van het Staatsrecht volgt de mogelijkheid om
wetten/verdragen te wijzigen, in te trekken of op te zeggen.
Bronnen Staatsrecht:
- Grondwet, hier in staan bepalingen betreffende:
o Algemene bepaling
o Grondrechten (H1)
o Regering
o Staten-Generaal
2
, o Wetgeving en bestuur
o Advies colleges
o Rechterlijke macht
o Decentralisatie (verhoudingen tussen het rijk, de provincies en de
gemeente).
o Herziening (wijziging grondwet)
- Gewoonte
o Parlementaire vertrouwensregel
- Jurisprudentie
- Internationale verdragen
- Statuut voor het Koninkrijk
Kennisclip 2: Eisen van de rechtsstaat:
Begrip rechtsstaat:
- Voorkom van willekeur en machtsmisbruik van de overheid.
- Begrenzing van de overheidsmacht.
- Aanknopingspunten om de overheid aan te spreken bij machtsmisbruik of
verkeerd uitoefenen.
Vier kernelementen:
1. Het legaliteitsbeginsel:
o Overheidsoptreden moet altijd te herleiden zijn tot een concrete regel
die daartoe een bevoegdheid verleend.
o Twee dimensies: grondslag voor overheidsoptreden, begrenzing van
overheidsoptreden. Zo is voor de overheid duidelijk wanneer zijn
wel/niet mag handelen en voor de burger voorspelbaar wat zij van de
overheid mag verwachten.
2. Machtenscheiding: gaat om een organisatorisch principe dat wordt
uitgewerkt in het recht dat er op gericht is om te voorkomen, dat geen van
de drie staatsmachten (wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende), de
andere machten overvleugeld.
o In NL is de zuivere leer van de machtenscheiding nooit gerealiseerd.
Zo moeten de regering en Staten-Generaal (uitvoerende en
wetgevende) samenwerken om wetten tot stand te brengen. En is
de regering, om te kunnen blijven functioneren, afhankelijk van het
parlement. Om te voorkomen dat ze elkaar gaan overheersen
hebben we de checks and balances.
o Checks and balances: bevoegdheden die wederzijdse controle en
tegenmacht mogelijk maakt.
o Rechtsprekende macht heeft ook een controle middel: als regels of
besluiten in strijd zijn met wetten of verdragen kan de rechter deze
onverbindend verklaren.
o De toetsing van wetten en verdragen aan de grondwet is volgens
art. 120 Gw uitgesloten. Grondwettelijke toetsing is in NL een
voorrecht van de democratisch gelegitimeerde wetgever.
3. Grondrechten: fundamentele rechtsnormen die burgers persoonlijke
vrijheid en een menswaardig bestaan moeten garanderen.
o Staat mag zich niet mengen, tenzij zware redenen om hier van af te
wijken.
o Klassieke grondrechten: beperking macht overheid.
o Sociale grondrechten: verplichting tot inspanning van de overheid.
Politieke organen moeten hier invulling aan geven.
Sociale grondrechten zijn niet voor de rechter afdwingbaar.
3
, 4. Rechterlijke controle: onpartijdige en onafhankelijke rechtspraak:
o Rechters hebben een vast salaris en worden voor het leven
benoemd.
o Rechter dient niet aangesproken te worden, dan moet de wetgeving
of het beleid worden gewijzigd (bijzondere wijzigingsprocedure,
verschansing, art. 137 Gw).
De vier bovengenoemde voorwaarden zijn noodzakelijk om een staat goed te
laten functioneren. Wanneer één van deze elementen wegvalt of ernstig wordt
aangetast, komt de rechtstaat in het geding. Omdat alle vier de elementen in de
grondwet zijn vastgelegd en de grondwet alleen met een speciale procedure kan
worden gewijzigd, zal dit niet snel gebeuren.
Boek:
De klassiek-liberale rechtsstaat is een manier van denken over de staat die
vooral in de 17e, 18e en 19e eeuw werd ontwikkeld. Het uitgangspunt is
individuele vrijheid: mensen horen in principe vrij te zijn, en de staat mag die
vrijheid alleen beperken als dat strikt noodzakelijk is én volgens duidelijke regels.
Daarom zijn vier principes belangrijk:
1. Legaliteitsbeginsel
2. Machtsverdeling (trias politica)
3. Grondrechten
4. Rechterlijke controle
Deze vier samen vormen het fundament van de klassieke rechtsstaat.
1. Het legaliteitsbeginsel: geen overheidsmacht zonder wet
Kernidee: De overheid mag jouw vrijheid alleen beperken als daar een
duidelijke, vooraf vastgelegde wettelijke basis voor is.
In de middeleeuwen en vroegmoderne tijd was dat anders:
- In een theocratie had de vorst alle macht “van God”, en was zelf niet
gebonden aan regels.
- In het feodale stelsel hadden groepen privileges, maar individuen
nauwelijks vrijheid.
De klassiek-liberale rechtsstaat keert dat om:
- Vrijheid is de regel.
- Beperking van vrijheid is uitzondering en moet precies in de wet
staan.
Dat betekent:
- Ongeschreven regels zijn te vaag → te veel ruimte voor willekeur.
- De staat heeft een wettelijke bevoegdheid nodig voor elk ingrijpen.
Waarom is dat niet genoeg? Theoretisch kan een dictator ook zeggen: “Alles
wat de leider beveelt is wet.” Daarom moet het legaliteitsbeginsel altijd worden
gecombineerd met andere rechtsstatelijke waarborgen zoals
machtenscheiding, grondrechten en rechterlijke controle.
2. Machtsverdeling (trias politica): macht mag niet geconcentreerd zijn
Kernidee: Omdat mensen (ook bestuurders!) geneigd zijn hun eigen belang te
volgen, moet macht verdeeld worden. Waarom is dit nodig?
Ook de overheid wordt bemand door individuen. Als één persoon of één orgaan
tegelijk wetten maakt, uitvoert en beoordeelt, kan dat makkelijk misgaan.
Daarom bedacht o.a. Locke en later Montesquieu dat er drie machten moeten
zijn:
1. Wetgevende macht → maakt wetten
4
