7 Farmacotherapie: Stemmingsstabilisatoren, antipsychotica en
benzodiazepinen - Voorbereiding/theorie
vrijdag 12 december 2025 15:00
➢ Boek: Toegepaste geneesmiddelenleer
Hoofdstuk 5 Psychofarmaca en middelen bij aandoeningen van het zenuwstelsel
5.1 Antidepressiva
5.1.1 Depressie: langdurige (minimaal twee weken) sombere stemming en/of verlies aan plezier)
- Anhedonie: onvermogen om plezier te ervaren), minimaal 2 weken en meerdere symptomen.
- Jaarlijks krijgen 285.000 volwassenen voor het eerst een depressie.
- 18,7% van de Nederlandse volwassenen (tot 65 jaar) heeft ooit een depressie gehad.
- Komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.
- Meest voorkomende leeftijd: 25-45 jaar, minder bij kinderen en ouderen.
- Ernstige depressies komen vaker voor boven de 40 jaar.
- Diagnostische criteria:
• Huidige aandoening of symptoom van een andere stoornis (bijvoorbeeld psychiatrisch).
• Hoofdkenmerken: sombere stemming en/of verlies van interesse/plezier.
• Aanvullende symptomen: slaapstoornissen, veranderde eetlust/gewicht, vermoeidheid.
- Melancholische depressie:
• Patiënt voelt zich ’s ochtends het slechtst, 's avonds iets beter.
• Slaapt snel in, maar zeer vroeg wakker.
• Zeer intens: angst, wanhoop en diepe somberheid.
- Mogelijke biologische oorzaak:
• Verstoring mogelijk tussen monoaminen (groep neurotransmitters die stemming
beïnvloeden, o.a. serotonine en noradrenaline) en acetylcholine (neurotransmitter
betrokken bij geheugen, aandacht en zenuwprikkels).
• Er is mogelijk een functioneel tekort aan monoaminen.
• Serotonine staat bekend als “stemming-regulerende stof”.
• SSRI’s (selectieve serotonineheropnameremmers): medicijngroep die de heropname
van serotonine in de synaps (ruimte tussen zenuwcellen) remt zodat er meer
serotonine beschikbaar blijft.
- Natuurlijk herstel en effectiviteit:
• Ongeveer 80% herstelt spontaan binnen één jaar zonder behandeling.
• Antidepressiva hebben een werkzaamheid van 50-55%.
• Het placebo-effect bedraagt 30–35%, vooral bij mildere depressies.
• Het effect is voelbaar na twee tot vier weken, bijwerkingen kunnen al binnen enkele
uren optreden.
• Als er na zes weken bij juiste dosering geen effect is, wordt doorgaans gestopt of een
ander middel gekozen.
- Indicaties voor antidepressiva:
• Depressieve stoornis en angststoornis.
• Neuropathische pijn (vooral bij diabetes mellitus).
• Eetstoornis zoals boulimia nervosa (eetbuien gevolgd door compensatiegedrag zoals
braken).
• Verslavingszorg zoals stoppen met roken met bupropion of nortriptyline.
• Enuresis nocturna (onvrijwillig bedplassen ’s nachts) bij kinderen ouder dan 6 jaar, met
onder andere met amitriptyline en imipramine.
• Premenstrueel syndroom (PMS) (psychische en lichamelijke klachten in de weken voor
de menstruatie); SSRI’s kunnen helpen.
• Bij ejaculatio praecox (te snelle zaadlozing) kan paroxetine gebruikt worden.
• Impulsregulatiestoornissen (moeite met beheersen van plotselinge drang of gedrag),
zoals pathologisch gokken (verslavingsvorm waarbij controle over gokgedrag
ontbreekt). SSRI’s kunnen helpen en mogelijk suïcidepogingen verminderen.
- Twee soorten:
• Tricylische antidepressiva (TCA): groep oudere antidepressiva die de heropname van
Farmacotherapie AGZ Pagina 1
,• Tricylische antidepressiva (TCA): groep oudere antidepressiva die de heropname van
serotonine en noradrenaline (neurotransmitters) in de presynaptische
zenuwuiteinden (deel van zenuwcel dat signaal afgeeft) remmen, waardoor er meer
neurotransmitter beschikbaar blijft aan de postsynaptische receptoren (ontvangend
deel van andere zenuwcel).
○ Worden ook Serotonin Norepinephrine Re-uptake Inhibitors (SNRI’s) genoemd,
omdat sommige middelen vooral de heropname van noradrenaline remmen,
zoals maprotiline en nortriptyline.
○ Duloxetine: is een modern antidepressivum dat dezelfde werking heeft als TCA’s.
○ Clomipramine: werkt vooral op serotonine en is daarmee selectief serotonerg.
• Niet-triclyclische antidepressiva: bestaat uit verschillende groepen:
○ SRI’s: serotonineheropnameremmers.
○ SSRI's: selectieve serotonineheropnameremmers.
○ MAO-remmers: monoamineoxidase-remmers. Remmen het enzym dat
monoaminen afbreekt.
○ Overige middelen met andere werkingsmechanismen.
Farmacotherapie AGZ Pagina 2
,- Werkingsmechanismen:
1 TCA’s en SRI’s remmen de heropname van serotonine en/of noradrenaline vanuit de
synapsspleet (ruimte tussen zenuwcellen).
2 Trazodon en mirtazapine blokkeren postsynaptisch de 5-HT2 en 5-HT2c-receptor
(typen serotonine-receptoren), wat leidt tot stimulatie van de 5-HT1A-receptor.
3 Serotonine activeert via 5-HT2c-receptoren GABA-neuronen (remmende zenuwcellen).
Deze remmen normaal de noradrenaline- en dopaminecircuits (betrokken bij
motivatie, alertheid en beloning). Door blokkade van 5-HT2c valt deze remming weg.
4 Bupropion remt de heropname van noradrenaline en dopamine en wordt daarom
NDRI (noradrenaline dopamine re-uptake inhibitor) genoemd.
5 Agomelatine is een melatonine-agonist (werkt zoals melatonine, hormoon voor slaap-
waakritme) en een serotonine-5HT2c-antagonist (blokkeert deze receptor). Hierdoor
stijgt in de frontaalkwab (hersenfrontaal gebied) de hoeveelheid noradrenaline en
dopamine.
6 MAO-remmers remmen het enzym monoamine-oxidase, waardoor monoaminen
minder snel worden afgebroken en dus langer actief blijven.
- Factoren die de keuze beïnvloeden:
• Comorbide psychische stoornissen: tegelijk aanwezige psychische aandoeningen,
bijvoorbeeld SSRI bij angststoornis, obsessief-compulsieve stoornis (OCS,
dwanggedrag) of boulimia nervosa (eetstoornis met herhaalde eetbuien).
• Somatische contra-indicaties: lichamelijke aandoeningen die gebruik beperken,
bijvoorbeeld recent hartinfarct bij TCA.
• Mogelijke interacties, zoals combinatie van SSRI en NSAID’s verhoogt kans op
maagbloedingen; combinatie van TCA en SSRI verhoogt kans op serotoninesyndroom
(overactivatie van serotonine in zenuwen).
• Wens van de patiënt.
• Ervaring van de behandelaar met een bepaald antidepressivum.
- Risico's en bijwerkingen:
• Manie: extreem opgewekte stemming, kan optreden, vooral bij eerdere (hypo)
manische episodes. Behandeling: stoppen met antidepressivum en starten van lithium
Farmacotherapie AGZ Pagina 3
, manische episodes. Behandeling: stoppen met antidepressivum en starten van lithium
(stemmingsstabilisator).
• Suïcidaliteit kan in het begin van de behandeling toenemen door agitatie
(rusteloosheid), verminderde remming of toename van angst, vooral bij paniekstoornis.
• Bij suïcidaliteit worden vaak SSRI’s voorgeschreven omdat de letale dosis (maatstaaf
voor de toxiteit van een stof) hoger ligt.
• Risico op hyponatriëmie. Risico voor sufheid, verwardheid, misselijkheid, spierkrampen
is verhoogd bij TCA en SSRI’s.
• Risico op fracturen neemt toe bij gebruik van SSRI’s en TCA’s, vooral bij patiënten
ouder dan 50 jaar.
• Gewichtstoename kan voorkomen bij gebruik van TCA of SSRI. Mogelijke oorzaken:
afgenomen eetlust tijdens depressie normaliseert, TCA beïnvloedt smaak en
basaalmetabolisme (rustenergieverbruik), SSRI stimuleert eetlust en voorkeur voor
koolhydraatrijk voedsel. Bij 3-5 kg gewichtstoename in drie maanden: maatregelen
zoals diëtist, meer beweging of ander antidepressivum overwegen.
- Specifieke situaties:
• Bij psychotische depressie of schizofrenie kunnen antidepressiva wanen verergeren;
behandeling bestaat uit toevoeging van een antipsychoticum (medicatie tegen
psychotische symptomen).
• Onderhoudsbehandeling kan overwogen worden bij patiënten met twee tot drie
eerdere depressie-episoden; duur één tot meerdere jaren met dezelfde effectieve
dosis.
- Onvoldoende effect van behandeling:
• Volgens Nederlandse Richtlijnen:
1 Overstappen naar een ander farmacologisch profiel en het eerste middel
afbouwen.
2 Toevoegen van lithium.
3 Gebruik van MAO-remmer als volgende stap.
4 Elektroconvulsietherapie (ECT) als laatste optie (kortdurende elektrische prikkels
in hersenen voor ernstige depressie).
• Belangrijkste reden voor onvoldoende effect: inadequate therapietrouw, bijvoorbeeld
dat de patiënt niet alle stappen van het behandelprotocol volgt.
5.1.2 Tricyclische antidepressiva (TCA) en aanverwante verbindingen
- Werking: voorkomen dat monoaminen (neurotransmitters zoals serotonine en
noradrenaline) die door een neuron zijn afgegeven, opnieuw door dat neuron worden
opgenomen (heropname).
• Door deze heropnameremming stijgt de concentratie van monoaminen in de hersenen.
• De meeste TCA’s worden na opname in de lever door het cytochroom-P450-systeem
(enzymensysteem dat geneesmiddelen afbreekt) omgezet.
• Hierdoor kunnen alcohol en anticholinerge medicijnen (middelen die het
parasympatisch zenuwstelsel remmen) een versterkt effect hebben.
• Effect van de medicatie kan 3-6 weken op zich laten wachten.
- Dosering en gebruik:
• Aanvangsdosering is laag en wordt langzaam verhoogd om bijwerkingen te voorkomen
of te minimaliseren.
• Uiteindelijke dosis wordt individueel bepaald; bij ouderen wordt met een lagere dosis
gestart.
• Als de medicatie niet effectief is, kan worden overgestapt op een SSRI (selectieve
serotonineheropnameremmer).
• Bij ernstige depressie (bij ziekenhuisopname) blijken TCA’s effectiever dan SSRI’s.
• Bij respons op het middel wordt de medicatie minimaal zes maanden voortgezet met
volledige dagdosis.
• Bij blijvende remissie wordt het langzaam uitgeslopen, pas stoppen als er geen grote
sociale veranderingen (zoals verhuizing) verwacht worden.
• Bij recidief wordt de medicatie opnieuw opgebouwd tot oorspronkelijke dagdosis.
- Bijwerkingen:
• Anticholinerge effecten kunnen veroorzaken: droge mond, duizeligheid, obstipatie,
Farmacotherapie AGZ Pagina 4
benzodiazepinen - Voorbereiding/theorie
vrijdag 12 december 2025 15:00
➢ Boek: Toegepaste geneesmiddelenleer
Hoofdstuk 5 Psychofarmaca en middelen bij aandoeningen van het zenuwstelsel
5.1 Antidepressiva
5.1.1 Depressie: langdurige (minimaal twee weken) sombere stemming en/of verlies aan plezier)
- Anhedonie: onvermogen om plezier te ervaren), minimaal 2 weken en meerdere symptomen.
- Jaarlijks krijgen 285.000 volwassenen voor het eerst een depressie.
- 18,7% van de Nederlandse volwassenen (tot 65 jaar) heeft ooit een depressie gehad.
- Komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.
- Meest voorkomende leeftijd: 25-45 jaar, minder bij kinderen en ouderen.
- Ernstige depressies komen vaker voor boven de 40 jaar.
- Diagnostische criteria:
• Huidige aandoening of symptoom van een andere stoornis (bijvoorbeeld psychiatrisch).
• Hoofdkenmerken: sombere stemming en/of verlies van interesse/plezier.
• Aanvullende symptomen: slaapstoornissen, veranderde eetlust/gewicht, vermoeidheid.
- Melancholische depressie:
• Patiënt voelt zich ’s ochtends het slechtst, 's avonds iets beter.
• Slaapt snel in, maar zeer vroeg wakker.
• Zeer intens: angst, wanhoop en diepe somberheid.
- Mogelijke biologische oorzaak:
• Verstoring mogelijk tussen monoaminen (groep neurotransmitters die stemming
beïnvloeden, o.a. serotonine en noradrenaline) en acetylcholine (neurotransmitter
betrokken bij geheugen, aandacht en zenuwprikkels).
• Er is mogelijk een functioneel tekort aan monoaminen.
• Serotonine staat bekend als “stemming-regulerende stof”.
• SSRI’s (selectieve serotonineheropnameremmers): medicijngroep die de heropname
van serotonine in de synaps (ruimte tussen zenuwcellen) remt zodat er meer
serotonine beschikbaar blijft.
- Natuurlijk herstel en effectiviteit:
• Ongeveer 80% herstelt spontaan binnen één jaar zonder behandeling.
• Antidepressiva hebben een werkzaamheid van 50-55%.
• Het placebo-effect bedraagt 30–35%, vooral bij mildere depressies.
• Het effect is voelbaar na twee tot vier weken, bijwerkingen kunnen al binnen enkele
uren optreden.
• Als er na zes weken bij juiste dosering geen effect is, wordt doorgaans gestopt of een
ander middel gekozen.
- Indicaties voor antidepressiva:
• Depressieve stoornis en angststoornis.
• Neuropathische pijn (vooral bij diabetes mellitus).
• Eetstoornis zoals boulimia nervosa (eetbuien gevolgd door compensatiegedrag zoals
braken).
• Verslavingszorg zoals stoppen met roken met bupropion of nortriptyline.
• Enuresis nocturna (onvrijwillig bedplassen ’s nachts) bij kinderen ouder dan 6 jaar, met
onder andere met amitriptyline en imipramine.
• Premenstrueel syndroom (PMS) (psychische en lichamelijke klachten in de weken voor
de menstruatie); SSRI’s kunnen helpen.
• Bij ejaculatio praecox (te snelle zaadlozing) kan paroxetine gebruikt worden.
• Impulsregulatiestoornissen (moeite met beheersen van plotselinge drang of gedrag),
zoals pathologisch gokken (verslavingsvorm waarbij controle over gokgedrag
ontbreekt). SSRI’s kunnen helpen en mogelijk suïcidepogingen verminderen.
- Twee soorten:
• Tricylische antidepressiva (TCA): groep oudere antidepressiva die de heropname van
Farmacotherapie AGZ Pagina 1
,• Tricylische antidepressiva (TCA): groep oudere antidepressiva die de heropname van
serotonine en noradrenaline (neurotransmitters) in de presynaptische
zenuwuiteinden (deel van zenuwcel dat signaal afgeeft) remmen, waardoor er meer
neurotransmitter beschikbaar blijft aan de postsynaptische receptoren (ontvangend
deel van andere zenuwcel).
○ Worden ook Serotonin Norepinephrine Re-uptake Inhibitors (SNRI’s) genoemd,
omdat sommige middelen vooral de heropname van noradrenaline remmen,
zoals maprotiline en nortriptyline.
○ Duloxetine: is een modern antidepressivum dat dezelfde werking heeft als TCA’s.
○ Clomipramine: werkt vooral op serotonine en is daarmee selectief serotonerg.
• Niet-triclyclische antidepressiva: bestaat uit verschillende groepen:
○ SRI’s: serotonineheropnameremmers.
○ SSRI's: selectieve serotonineheropnameremmers.
○ MAO-remmers: monoamineoxidase-remmers. Remmen het enzym dat
monoaminen afbreekt.
○ Overige middelen met andere werkingsmechanismen.
Farmacotherapie AGZ Pagina 2
,- Werkingsmechanismen:
1 TCA’s en SRI’s remmen de heropname van serotonine en/of noradrenaline vanuit de
synapsspleet (ruimte tussen zenuwcellen).
2 Trazodon en mirtazapine blokkeren postsynaptisch de 5-HT2 en 5-HT2c-receptor
(typen serotonine-receptoren), wat leidt tot stimulatie van de 5-HT1A-receptor.
3 Serotonine activeert via 5-HT2c-receptoren GABA-neuronen (remmende zenuwcellen).
Deze remmen normaal de noradrenaline- en dopaminecircuits (betrokken bij
motivatie, alertheid en beloning). Door blokkade van 5-HT2c valt deze remming weg.
4 Bupropion remt de heropname van noradrenaline en dopamine en wordt daarom
NDRI (noradrenaline dopamine re-uptake inhibitor) genoemd.
5 Agomelatine is een melatonine-agonist (werkt zoals melatonine, hormoon voor slaap-
waakritme) en een serotonine-5HT2c-antagonist (blokkeert deze receptor). Hierdoor
stijgt in de frontaalkwab (hersenfrontaal gebied) de hoeveelheid noradrenaline en
dopamine.
6 MAO-remmers remmen het enzym monoamine-oxidase, waardoor monoaminen
minder snel worden afgebroken en dus langer actief blijven.
- Factoren die de keuze beïnvloeden:
• Comorbide psychische stoornissen: tegelijk aanwezige psychische aandoeningen,
bijvoorbeeld SSRI bij angststoornis, obsessief-compulsieve stoornis (OCS,
dwanggedrag) of boulimia nervosa (eetstoornis met herhaalde eetbuien).
• Somatische contra-indicaties: lichamelijke aandoeningen die gebruik beperken,
bijvoorbeeld recent hartinfarct bij TCA.
• Mogelijke interacties, zoals combinatie van SSRI en NSAID’s verhoogt kans op
maagbloedingen; combinatie van TCA en SSRI verhoogt kans op serotoninesyndroom
(overactivatie van serotonine in zenuwen).
• Wens van de patiënt.
• Ervaring van de behandelaar met een bepaald antidepressivum.
- Risico's en bijwerkingen:
• Manie: extreem opgewekte stemming, kan optreden, vooral bij eerdere (hypo)
manische episodes. Behandeling: stoppen met antidepressivum en starten van lithium
Farmacotherapie AGZ Pagina 3
, manische episodes. Behandeling: stoppen met antidepressivum en starten van lithium
(stemmingsstabilisator).
• Suïcidaliteit kan in het begin van de behandeling toenemen door agitatie
(rusteloosheid), verminderde remming of toename van angst, vooral bij paniekstoornis.
• Bij suïcidaliteit worden vaak SSRI’s voorgeschreven omdat de letale dosis (maatstaaf
voor de toxiteit van een stof) hoger ligt.
• Risico op hyponatriëmie. Risico voor sufheid, verwardheid, misselijkheid, spierkrampen
is verhoogd bij TCA en SSRI’s.
• Risico op fracturen neemt toe bij gebruik van SSRI’s en TCA’s, vooral bij patiënten
ouder dan 50 jaar.
• Gewichtstoename kan voorkomen bij gebruik van TCA of SSRI. Mogelijke oorzaken:
afgenomen eetlust tijdens depressie normaliseert, TCA beïnvloedt smaak en
basaalmetabolisme (rustenergieverbruik), SSRI stimuleert eetlust en voorkeur voor
koolhydraatrijk voedsel. Bij 3-5 kg gewichtstoename in drie maanden: maatregelen
zoals diëtist, meer beweging of ander antidepressivum overwegen.
- Specifieke situaties:
• Bij psychotische depressie of schizofrenie kunnen antidepressiva wanen verergeren;
behandeling bestaat uit toevoeging van een antipsychoticum (medicatie tegen
psychotische symptomen).
• Onderhoudsbehandeling kan overwogen worden bij patiënten met twee tot drie
eerdere depressie-episoden; duur één tot meerdere jaren met dezelfde effectieve
dosis.
- Onvoldoende effect van behandeling:
• Volgens Nederlandse Richtlijnen:
1 Overstappen naar een ander farmacologisch profiel en het eerste middel
afbouwen.
2 Toevoegen van lithium.
3 Gebruik van MAO-remmer als volgende stap.
4 Elektroconvulsietherapie (ECT) als laatste optie (kortdurende elektrische prikkels
in hersenen voor ernstige depressie).
• Belangrijkste reden voor onvoldoende effect: inadequate therapietrouw, bijvoorbeeld
dat de patiënt niet alle stappen van het behandelprotocol volgt.
5.1.2 Tricyclische antidepressiva (TCA) en aanverwante verbindingen
- Werking: voorkomen dat monoaminen (neurotransmitters zoals serotonine en
noradrenaline) die door een neuron zijn afgegeven, opnieuw door dat neuron worden
opgenomen (heropname).
• Door deze heropnameremming stijgt de concentratie van monoaminen in de hersenen.
• De meeste TCA’s worden na opname in de lever door het cytochroom-P450-systeem
(enzymensysteem dat geneesmiddelen afbreekt) omgezet.
• Hierdoor kunnen alcohol en anticholinerge medicijnen (middelen die het
parasympatisch zenuwstelsel remmen) een versterkt effect hebben.
• Effect van de medicatie kan 3-6 weken op zich laten wachten.
- Dosering en gebruik:
• Aanvangsdosering is laag en wordt langzaam verhoogd om bijwerkingen te voorkomen
of te minimaliseren.
• Uiteindelijke dosis wordt individueel bepaald; bij ouderen wordt met een lagere dosis
gestart.
• Als de medicatie niet effectief is, kan worden overgestapt op een SSRI (selectieve
serotonineheropnameremmer).
• Bij ernstige depressie (bij ziekenhuisopname) blijken TCA’s effectiever dan SSRI’s.
• Bij respons op het middel wordt de medicatie minimaal zes maanden voortgezet met
volledige dagdosis.
• Bij blijvende remissie wordt het langzaam uitgeslopen, pas stoppen als er geen grote
sociale veranderingen (zoals verhuizing) verwacht worden.
• Bij recidief wordt de medicatie opnieuw opgebouwd tot oorspronkelijke dagdosis.
- Bijwerkingen:
• Anticholinerge effecten kunnen veroorzaken: droge mond, duizeligheid, obstipatie,
Farmacotherapie AGZ Pagina 4
