MATERIEEL STRAFRECHT
SAMENVATTING 2025/2026
,Inhoudsopgave
DEEL I: HET STRAFRECHT...............................................................................................................................................................................1
H1: Situering van het strafrecht..........................................................................................................................................................................1
H2: functies en achtergronden............................................................................................................................................................................4
H3: Bronnen van het strafrecht.........................................................................................................................................................................10
DEEL II: De strafwet............................................................................................................................................................................................12
H1: Legaliteitsbeginsel.....................................................................................................................................................................................12
H2: Toepassing van de strafwet in de tijd........................................................................................................................................................17
H3: Toepassing van de strafwet in de ruimte...................................................................................................................................................22
H4: interpretatie van de strafwet.......................................................................................................................................................................27
Deel III: Misdrijf...................................................................................................................................................................................................30
H1: bestanddelen van een misdrijf...................................................................................................................................................................30
H2: Poging tot een misdrijf...............................................................................................................................................................................36
H3: Rechtvaardigheidsgronden........................................................................................................................................................................39
Deel IV..................................................................................................................................................................................................................48
H1: Strafrechtelijke verantwoordelijkheid.......................................................................................................................................................48
H2: Strafbare deelneming.................................................................................................................................................................................52
H3: Verzwarende omstandigheden...................................................................................................................................................................54
Deel V: De straf....................................................................................................................................................................................................55
H0: doelstelling van de straf.............................................................................................................................................................................55
H1: Begripsbepaling.........................................................................................................................................................................................56
H2: De straffen.................................................................................................................................................................................................61
H3: De straftoemeting.......................................................................................................................................................................................81
DEEL I: HET STRAFRECHT
H1: Situering van het strafrecht
WAT IS HET (MATERIEEL) STRAFRECHT?
= geheel aan rechtsregels dat bepaalt wanneer men een misdrijf pleegt (geen driedeling meer in nieuw strafwetboek), men dader is, welke
straffen er bestaan en onder welke voorwaarden deze kunnen opgelegd worden en hoe de bevoegde instanties gaan oordelen over misdrijf,
dader en straf
Opdeling in formeel en materieel strafrecht (Algemeen vs. bijzonder)
Algemeen (BOEK 1) Bijzonder (BOEK 2)
Misdrijf Constitutieve elementen, Gedragsomschrijving van een specifiek
legaliteitsbeginsel, … misdrijf
Straf Oplijsting van de verschillende straftypes, Strafmaat voor een specifiek misdrijf
…
Dader Onderscheid tussen natuurlijke en Eventuele voorwaarden bij een specifiek
rechtspersonen, … misdrijf
Voorwaarden M.b.t. het opleggen van een specifieke straf
1
, - Misdrijf: afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden om een reactie in de vorm van een straf te
verantwoorden verschilt in tijd en ruimte (
o Algemeen: de algemene voorwaarden en bestanddelen (vb. legaliteitsbeginsel)
Wat is een misdrijf?
Waaruit bestaat een misdrijf?
Welke regels zijn van toepassing op dat misdrijf?
o Bijzonder: Gerdgasomschrijving van een specifiek misdrijf, strafbaarstelling en incriminaties (vb. diefstal)
- Straf: een wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt opgelegd als sanctie voor een misdrijf
o Algemeen: oplijsting van de verschillende mogelijke straffen en hun voorwaarden
Welke straffen zijn er?
Hoe hoog zijn de straffen?
Strafniveaus?
Wanneer wordt welke straf opgelegd?
o Bijzonder: specifieke strafmaat voor een welbepaald misdrijf
- Dader: wie een misdrijf heeft gepleegd
o Algemeen: Natuurlijke en rechtspersonen (minderjarigen zijn in ons huidig strafrecht grotendeels schuld onbekwaam)
o Bijzonder: Eventuele voorwaarden bij een specifiek misdrijf (= kwaliteitsmisdrijf, statusmisdrijf, …)
- Voorwaarden
o Algemeen: regels m.b.t. het opleggen van een specifieke straf
o Kan men niet opleggen bij bijzonder
- Procedure (formeel strafrecht): formele regels over hoe bevoegde instanties over misdrijf, dader en straf gaan oordelen
Strafrecht verandert in tijd en ruimte
- vb. Strafrecht als subsidiair mechanisme: fout waarop het strafrecht niet wordt toegepast door de context (vb. Geen vernieling
voor andermans goed zonder opzet)
- vb. Twijfel bij laster en eerroof strafrechtelijk of burgerrechtelijk vervolgen
- vb. Aardappelproces: genetisch gemodificeerd aardappelveld vernield
- vb. Ethische kwesties: hoofddoekverbod, onverdoofd slachten, euthanasie, abortus
- vb. Minnelijke schikking OM
- vb. Regionale verschillen in straffen voor bepaalde misdrijftypes
Wat is wel of niet strafwaardig
Vb. laster & eerroof
- De Morgen 10 augustus 2021 “De serie, die uit kwam in 2019, gaat over de Central Park Five, vijf zwarte jongens die eind jaren
tachtig werden opgepakt voor de verkrachting van een witte vrouw. De tieners werden onterecht veroordeeld en zaten zes tot
twaalf jaar vast, tot de echte dader bekende. Fairstein, die in de serie werd gespeeld door Felicity Huffman, was niet de aanklager
in de zaak maar leidde destijds wel de eenheid seksueel geweld van het OM in Manhattan. Een deel van haar klachten over de
serie werd door de rechter weggewuifd, maar hij wees vijf scènes aan waarover zij wel een zaak mag aanspannen. Het gaat
daarbij om stukjes uit de serie waarin ze zich misdraagt door bewijs achter te laten, racistisch gedrag vertoont en er tapes
opduiken die duidelijk maken dat ze de vijf heeft gedwongen tot valse bekentenissen. Netflix en regisseur DuVernay hadden in
een reactie op de klachten van Fairstein aangegeven dat er hier en daar iets aangedikt was om het verhaal helder te brengen, maar
de rechter oordeelde dat “de gemiddelde kijker zou kunnen concluderen dat deze scènes feitelijk zijn en niet slechts de mening
van de makers reflecteren over controversiële historische gebeurtenissen”. Fairstein claimt dat ze na het verschijnen van de serie
onder meer een boekdeal is kwijtgeraakt en moest opstappen uit het bestuur van een universiteit. Daarnaast kaart ze aan dat ze in
die tijd voortdurend werd aangevallen op sociale media. “
Verschillende grenzen
Politieke grens: worden bepaald door wetten en beleid
- Vb. verbod op onverdoofd slachten in Vlaanderen
Religieuze grens: wat is toegestaan volgens bepaalde geloofsregels
- Vb. sommige religies schrijven onverdoofd slachten voor
Ethische grens: wat vinden mensen moreel aanvaardbaar
2
, - Vb. debat omtrent genetisch gemodificeerde aardappelen; zijn deze een oplossing voor voedseltekort of een onaanvaardbare
manipulatie van natuur
- Vb. euthanasie & abortus zijn uit ons strafrecht gelaten onder bepaalde voorwaarden, maar deze staan onder grote discussie
Klassenjustitie?
= de discussie of bepaalde regels te goed gaan van diegene die het financieel al beter hebben (vb. discussie omtrent minnelijke schikking)
Regionale verschillen
- Vb. verschillen in drugsbeleid in Antwerpen en Gent, doordat ze andere doelstellingen hebben
WAAR VINDEN WE MATERIEEL STRAFRECHT
Algemeen Bijzonder
BOEK 1: strafwetboek BOEK 2
Voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering /
Complementaire wetten Bijzondere wetten over specifieke misdrijven
(decreten en ordonnanties)
(internationale bronnen)
Algemeen strafrecht (BOEK 1 nieuw Strafwetboek)
- Voorafgaande titel van het Wetboek van Strafvordering: relatief beperkt, want niet alle misdrijven staan erin
- Complementaire wetten (= geen bijzonder strafrecht, maar onderdeel van algemeen strafrecht):
o Oude Strafwetboek (1867) werd aangepast aan nieuwe inzichten, en om het overzichtelijk te houden voegde men vaak
losse complementaire wetten toe i.p.v. integratie in het wetboek.
o Deze complementaire wetten zijn in het nieuwe Strafwetboek bewaard gebleven, maar nog steeds niet volledig
geïntegreerd.
Bijzonder strafrecht (BOEK 2 nieuw Strafwetboek)
- Bevat de specifieke misdrijven en hun strafbepalingen.
- Richt zich op concrete domeinen (vb. milieu, drugs, verkeer).
- Aanpassing artikelen (bis, ter, quater, quinquies …)
- Staat in aanvulling op het algemeen strafrecht: zonder de algemene principes uit BOEK 1 kan BOEK 2 niet toegepast worden.
Decreten en ordonnanties: regionale wetgeving met strafrechtelijke bepalingen
- Vb. Adoptie (federaal & Vlaams): Straf wordt vastgesteld als men de Vlaamse overheidsdienst niet binnen de 3 maanden op de
hoogte brengt
Internationaal en Europees recht: België moet vaak Europese regels of internationale verdragen volgen (bv. mensenrechten,
fraudebestrijding).
Deze niveaus beperken de vrijheid van de Belgische overheid, maar vullen het strafrecht verder aan
Rechtsmachtsrecht
= de bevoegdheid van de staat om het toepassingsbereik van hun strafrecht te regelen (behoort tot het materieel strafrecht)
- Voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering
- Internationaal recht legt staten soms via verdagingen verplichtingen op om bepaalde gedragingen die zijn gebeurd buiten het
grondgebied van de staat ook onder het toepassingsgebied van de nationale strafwet te brengen bepalen zelf hoe ver zij het
extraterritoriale willen laten gelden
Verhouding algemeen & bijzonder strafrecht
= scharnierartikel: bepaalt in welke mate de algemene regels van Boek 1 ook gelden voor Boek 2 en bijzondere strafwetten
Oude versie
Artikel 100 (oud) Sw – Bij gebreke van andersluidende bepaling in bijzondere wetten of verordening, worden
de bepalingen van het eerste boek van die wetboek toegepast op misdrijven die bij die wetten en
- Artikel bestaat uit 3 delen
o Algemene bepalingen staan in BOEK 1 (alle regels omtrent strafrecht)
3
SAMENVATTING 2025/2026
,Inhoudsopgave
DEEL I: HET STRAFRECHT...............................................................................................................................................................................1
H1: Situering van het strafrecht..........................................................................................................................................................................1
H2: functies en achtergronden............................................................................................................................................................................4
H3: Bronnen van het strafrecht.........................................................................................................................................................................10
DEEL II: De strafwet............................................................................................................................................................................................12
H1: Legaliteitsbeginsel.....................................................................................................................................................................................12
H2: Toepassing van de strafwet in de tijd........................................................................................................................................................17
H3: Toepassing van de strafwet in de ruimte...................................................................................................................................................22
H4: interpretatie van de strafwet.......................................................................................................................................................................27
Deel III: Misdrijf...................................................................................................................................................................................................30
H1: bestanddelen van een misdrijf...................................................................................................................................................................30
H2: Poging tot een misdrijf...............................................................................................................................................................................36
H3: Rechtvaardigheidsgronden........................................................................................................................................................................39
Deel IV..................................................................................................................................................................................................................48
H1: Strafrechtelijke verantwoordelijkheid.......................................................................................................................................................48
H2: Strafbare deelneming.................................................................................................................................................................................52
H3: Verzwarende omstandigheden...................................................................................................................................................................54
Deel V: De straf....................................................................................................................................................................................................55
H0: doelstelling van de straf.............................................................................................................................................................................55
H1: Begripsbepaling.........................................................................................................................................................................................56
H2: De straffen.................................................................................................................................................................................................61
H3: De straftoemeting.......................................................................................................................................................................................81
DEEL I: HET STRAFRECHT
H1: Situering van het strafrecht
WAT IS HET (MATERIEEL) STRAFRECHT?
= geheel aan rechtsregels dat bepaalt wanneer men een misdrijf pleegt (geen driedeling meer in nieuw strafwetboek), men dader is, welke
straffen er bestaan en onder welke voorwaarden deze kunnen opgelegd worden en hoe de bevoegde instanties gaan oordelen over misdrijf,
dader en straf
Opdeling in formeel en materieel strafrecht (Algemeen vs. bijzonder)
Algemeen (BOEK 1) Bijzonder (BOEK 2)
Misdrijf Constitutieve elementen, Gedragsomschrijving van een specifiek
legaliteitsbeginsel, … misdrijf
Straf Oplijsting van de verschillende straftypes, Strafmaat voor een specifiek misdrijf
…
Dader Onderscheid tussen natuurlijke en Eventuele voorwaarden bij een specifiek
rechtspersonen, … misdrijf
Voorwaarden M.b.t. het opleggen van een specifieke straf
1
, - Misdrijf: afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden om een reactie in de vorm van een straf te
verantwoorden verschilt in tijd en ruimte (
o Algemeen: de algemene voorwaarden en bestanddelen (vb. legaliteitsbeginsel)
Wat is een misdrijf?
Waaruit bestaat een misdrijf?
Welke regels zijn van toepassing op dat misdrijf?
o Bijzonder: Gerdgasomschrijving van een specifiek misdrijf, strafbaarstelling en incriminaties (vb. diefstal)
- Straf: een wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt opgelegd als sanctie voor een misdrijf
o Algemeen: oplijsting van de verschillende mogelijke straffen en hun voorwaarden
Welke straffen zijn er?
Hoe hoog zijn de straffen?
Strafniveaus?
Wanneer wordt welke straf opgelegd?
o Bijzonder: specifieke strafmaat voor een welbepaald misdrijf
- Dader: wie een misdrijf heeft gepleegd
o Algemeen: Natuurlijke en rechtspersonen (minderjarigen zijn in ons huidig strafrecht grotendeels schuld onbekwaam)
o Bijzonder: Eventuele voorwaarden bij een specifiek misdrijf (= kwaliteitsmisdrijf, statusmisdrijf, …)
- Voorwaarden
o Algemeen: regels m.b.t. het opleggen van een specifieke straf
o Kan men niet opleggen bij bijzonder
- Procedure (formeel strafrecht): formele regels over hoe bevoegde instanties over misdrijf, dader en straf gaan oordelen
Strafrecht verandert in tijd en ruimte
- vb. Strafrecht als subsidiair mechanisme: fout waarop het strafrecht niet wordt toegepast door de context (vb. Geen vernieling
voor andermans goed zonder opzet)
- vb. Twijfel bij laster en eerroof strafrechtelijk of burgerrechtelijk vervolgen
- vb. Aardappelproces: genetisch gemodificeerd aardappelveld vernield
- vb. Ethische kwesties: hoofddoekverbod, onverdoofd slachten, euthanasie, abortus
- vb. Minnelijke schikking OM
- vb. Regionale verschillen in straffen voor bepaalde misdrijftypes
Wat is wel of niet strafwaardig
Vb. laster & eerroof
- De Morgen 10 augustus 2021 “De serie, die uit kwam in 2019, gaat over de Central Park Five, vijf zwarte jongens die eind jaren
tachtig werden opgepakt voor de verkrachting van een witte vrouw. De tieners werden onterecht veroordeeld en zaten zes tot
twaalf jaar vast, tot de echte dader bekende. Fairstein, die in de serie werd gespeeld door Felicity Huffman, was niet de aanklager
in de zaak maar leidde destijds wel de eenheid seksueel geweld van het OM in Manhattan. Een deel van haar klachten over de
serie werd door de rechter weggewuifd, maar hij wees vijf scènes aan waarover zij wel een zaak mag aanspannen. Het gaat
daarbij om stukjes uit de serie waarin ze zich misdraagt door bewijs achter te laten, racistisch gedrag vertoont en er tapes
opduiken die duidelijk maken dat ze de vijf heeft gedwongen tot valse bekentenissen. Netflix en regisseur DuVernay hadden in
een reactie op de klachten van Fairstein aangegeven dat er hier en daar iets aangedikt was om het verhaal helder te brengen, maar
de rechter oordeelde dat “de gemiddelde kijker zou kunnen concluderen dat deze scènes feitelijk zijn en niet slechts de mening
van de makers reflecteren over controversiële historische gebeurtenissen”. Fairstein claimt dat ze na het verschijnen van de serie
onder meer een boekdeal is kwijtgeraakt en moest opstappen uit het bestuur van een universiteit. Daarnaast kaart ze aan dat ze in
die tijd voortdurend werd aangevallen op sociale media. “
Verschillende grenzen
Politieke grens: worden bepaald door wetten en beleid
- Vb. verbod op onverdoofd slachten in Vlaanderen
Religieuze grens: wat is toegestaan volgens bepaalde geloofsregels
- Vb. sommige religies schrijven onverdoofd slachten voor
Ethische grens: wat vinden mensen moreel aanvaardbaar
2
, - Vb. debat omtrent genetisch gemodificeerde aardappelen; zijn deze een oplossing voor voedseltekort of een onaanvaardbare
manipulatie van natuur
- Vb. euthanasie & abortus zijn uit ons strafrecht gelaten onder bepaalde voorwaarden, maar deze staan onder grote discussie
Klassenjustitie?
= de discussie of bepaalde regels te goed gaan van diegene die het financieel al beter hebben (vb. discussie omtrent minnelijke schikking)
Regionale verschillen
- Vb. verschillen in drugsbeleid in Antwerpen en Gent, doordat ze andere doelstellingen hebben
WAAR VINDEN WE MATERIEEL STRAFRECHT
Algemeen Bijzonder
BOEK 1: strafwetboek BOEK 2
Voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering /
Complementaire wetten Bijzondere wetten over specifieke misdrijven
(decreten en ordonnanties)
(internationale bronnen)
Algemeen strafrecht (BOEK 1 nieuw Strafwetboek)
- Voorafgaande titel van het Wetboek van Strafvordering: relatief beperkt, want niet alle misdrijven staan erin
- Complementaire wetten (= geen bijzonder strafrecht, maar onderdeel van algemeen strafrecht):
o Oude Strafwetboek (1867) werd aangepast aan nieuwe inzichten, en om het overzichtelijk te houden voegde men vaak
losse complementaire wetten toe i.p.v. integratie in het wetboek.
o Deze complementaire wetten zijn in het nieuwe Strafwetboek bewaard gebleven, maar nog steeds niet volledig
geïntegreerd.
Bijzonder strafrecht (BOEK 2 nieuw Strafwetboek)
- Bevat de specifieke misdrijven en hun strafbepalingen.
- Richt zich op concrete domeinen (vb. milieu, drugs, verkeer).
- Aanpassing artikelen (bis, ter, quater, quinquies …)
- Staat in aanvulling op het algemeen strafrecht: zonder de algemene principes uit BOEK 1 kan BOEK 2 niet toegepast worden.
Decreten en ordonnanties: regionale wetgeving met strafrechtelijke bepalingen
- Vb. Adoptie (federaal & Vlaams): Straf wordt vastgesteld als men de Vlaamse overheidsdienst niet binnen de 3 maanden op de
hoogte brengt
Internationaal en Europees recht: België moet vaak Europese regels of internationale verdragen volgen (bv. mensenrechten,
fraudebestrijding).
Deze niveaus beperken de vrijheid van de Belgische overheid, maar vullen het strafrecht verder aan
Rechtsmachtsrecht
= de bevoegdheid van de staat om het toepassingsbereik van hun strafrecht te regelen (behoort tot het materieel strafrecht)
- Voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering
- Internationaal recht legt staten soms via verdagingen verplichtingen op om bepaalde gedragingen die zijn gebeurd buiten het
grondgebied van de staat ook onder het toepassingsgebied van de nationale strafwet te brengen bepalen zelf hoe ver zij het
extraterritoriale willen laten gelden
Verhouding algemeen & bijzonder strafrecht
= scharnierartikel: bepaalt in welke mate de algemene regels van Boek 1 ook gelden voor Boek 2 en bijzondere strafwetten
Oude versie
Artikel 100 (oud) Sw – Bij gebreke van andersluidende bepaling in bijzondere wetten of verordening, worden
de bepalingen van het eerste boek van die wetboek toegepast op misdrijven die bij die wetten en
- Artikel bestaat uit 3 delen
o Algemene bepalingen staan in BOEK 1 (alle regels omtrent strafrecht)
3
