Forensische psychiatrie
Inleiding
Wat is forensische psychiatrie?
Raakvlak tussen psychiatrie en recht
- Bevindt zich tss de 2: “er is geen misdrijf wnr de beschuldigde/beklaagde op het tijdstip vd
feiten leed aan een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden
heeft tenietgedaan, of wnr hij gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen
weerstaan”
- Forensisch psychiater bep aansprakelijkheid geesteszieke persoon
Stukje geschiedenis dia 8
- Links: Lombrozo:psychiater + grondlegger criminologie → biologische aard v plegers
- Rechts: Creplin: grondlegger (forensische) psychiatrie
Therapeutic jurisprudence
- = het (anti-) therapeutische effect vh rechtssysteem
- Rechtssysteem heeft 2 functies: maatsch beschermen & vergeldingsstuk (bv gevangenissen
werken eigk niet)
Medisch VS juridisch
- Andere cultuur (eigen manier v denken) , zwart-wit denken, asymmetrische relatie,
beroepsgeheim
Medisch VS maatschappelijk
- Stigma, publieke opinie, politieke schommelingen, bescherming vd maatschappij (risico-
denken: wat is beste vr patiënt en maatsch?)
Wat doet een forensisch psychiater?
Expertises:
- Alle rechtbanken behalve bovenste rij kan expertise aanvragen
Vredegerecht
- Gedwongen opname: is er psychiatrische stoornis aanwezig? Gevaar v psych stoornis (vr
anderen & zelf), weigert pers gepaste handeling?
- Bewindvoering:
➔ V personen: veel uitgebreider; bv iem gaat opname vr verwaarlozing want dementie
➔ V goederen: heel veel geld uitgeven tijdens manische episodes, pers gaat financiën dan
regelen v deze pers
Correctionele rechtbank
- Toerekeningsvatbaarheid: interneringswetgeving, deskundigenonderzoek
Behandeling
1
,- Meerdere stelsels: vrijheid onder voorwaarden, probatie-uitstel, voorwaardelijke
invrijheidsstelling/voorwaardelijke vrijlating, internering, rea op jeugddelict…
- Meerdere aanpakken: RNR en GLM (vr risicoperceptie v herval) , residentieel en ambulant,
groep (voordeel want patiënten met = probl kunnen elk vinden & helpen) en individueel,
farmacotherapie, psychotherapie, psycho-educatie…
- Meerdere werkdomeinen: penitentiaire psychiatrie, forensisch psychiatrisch centrum,
forensisch psychiatrische eenheden, algemene psychiatrische diensten, forensische
mobiele teams (multidisciplinair team dat aan huis komt), forensische ambulante diensten
(mensen die op afspraak komen)…
- Meerdere doelgroepen: minderjarige plegers, personen die zedenfeiten hebben gepleegd,
vrouwelijke plegers, laagbegaafde plegers…
Erkenning
- In BE sinds 2016
- Verankering in interneringswet
- Bijzondere beroepsbekwaamheid
- Groot tekort
- Organisatorische problemen
Wetenschappelijk onderzoek
- Geen farmaceutische sponsors, weinig politieke interesse, ethische/praktische
beperkingen, gebrek aan langdurige opvolging
Hoofdstuk 1: Internering en deskundigenonderzoek
In het hoofd van een psychiater
Verschillende denkwijzen
- Psychotherapeutische-gedragstherapie
- Experiëntiële therapie
- Systeemtherapie: z relatietherapeuten (betrekken rest v gezin veel meer)
- Psychodynamische therapie = psychoanalyse (zeggen/doen niet veel)
Classificatiesystemen
- Diagnostic and Statistical Manual 5th edition tekst revision (DSM-5): amerikaans (meest
gebr)
- International Classification of Diseases 11th edition (ICD-11): breder, niet alleen
psychiatrisch
Wat is een internering?
- Geen veroordeling → pers niet voldoende toerekeningsvatbaar (is v onbep duur)
Interneringswet
- Betrokkene die misdaad of wanbedrijf heeft gepleegd die fysieke of psychische integriteit v
derden aantast of bedreigt (nieuw)
- Die op ogenblik vd beoordeling aan geestesstoornis lijdt die zn oordeelsvermogen of
controle over zn daden tenietdoet of ernstig aantast
- Bij wie gevaar bestaat dat hij als gevolg v zn geestesstoornis evt in samenhang met andere
risicofactoren, opnieuw misdrijven zoals vermeld in (a) zal plegen (provindieafhk, elke
provincie heeft andere psychiater)
- Er w vereist dat forensisch psychiatrisch deskundigenonderz is uitgevoerd of actualisatie v
eerder uitgevoerd deskundigenonderz heeft plaatsgevonden (nieuw)
Wat na een internering?
Kamer ter bescherming vd maatschappij
- Onderdeel v SURB
2
,- Plaatsing v geïnterneerde: psychiatrische annex gevangenis, plaatsing in forensische
instelling, invrijheidsstelling op proef
- Opvolging v geïnterneerde
Interneringen in België
- Stijging sinds 2016 → verwachtten daling
Profiel van een geïnterneerde
- Ongehuwde werkloze mannen v Belgische afkomst tss 26-45j
- Geweldsdelicten
- Psychiatrische diagnostiek: persoonlijkheidsstoornis, psychotische stoornis, verstandelijke
beperking, parafiele stoornissen, verslavingsstoornis, comorbiditeit!
Wat is het doel van deskundigenonderzoek?
Algemeen
- Uniformiteit: jongere generatie gebr template vr uniformiteit, oudere generatie minder
- Begrijpbaarheid
- Controleerbaarheid:
➔ Tegensprekelijk debat: pers die aan forensisch psychiatrisch deskundigenodnerz w
onderworpen kan zich, op elk moment, laten bijstaan door vertrouwenspers of door
advocaat. Hij kan ook aan gerechtelijke deskundigen schriftelijk alle voor het
deskundigenonderz dienstige inlichtingen vd arts pf psycholoog v z keuze overzenden.
Deze arts of psycholoog w op de hoogte gebr vd doelstellingen vh psychiatrisch
deskundigenonderz. De gerechtelijke deskundigen spreken zich over deze inlichtingen
uit alvorens hun conclusies te formuleren en voegen deze inlichtingen toe aan hun
verslag
➔ Psychiatrisch onderz → vertrouwen heel belangr dus advocaat w als moeilijk gezien
➔ Na afloop v z werkzaamheden stuurt de deskundige z bevindingen waarbij hij reeds
voorlopig advies toevoegt, ter lezing aan de raadsman vd verdachte en aan openbaar
ministerie. Tenzij rechter vooraf termijn heeft vastgesteld, bep de deskundige, rek
houdend met aard vd zaak, redelijke termijn waarbinnen raadsman vd verdachte z
opmerkingen moet maken. Behoudens andersluidende beslissing vd rechter of door
deskundige in zn voorlopige advies bedoelde bijzondere omstandigheden, bedraag die
termijn min 15 dagen. Deskundige ontvangt opmerkingen vd raadsman vd verdachte en
desgevallend v zn eigen deskundige voor het verstrijken v deze termijn. Deskundige
houdt geen rek met opmerkingen die hij na het verstreken v deze termijn ontvangt.
• Tijd gunnen om opmerkingen terug te krijgen
Waarom?
- Adviseur ve onderzoeksrechter
➔ Onderzoeksfase advies vragen v gedragswetensch (bv om rea v pers te bekijken bij plaats
v delict)
- Bijstand strafonderz
3
, - Vraag vr internering
- Getuige-deskundige
- Vraag vr VI (vrijheidsstelling)
- Einde internering
Wanneer?
- Wanneer gaat onderzoeksrechter deskundigenverslag vragen?
- Bij: ernstige feiten, zedenfeiten, agressieve feiten, verdachten met psychische
voorgeschiedenis, vreemde verklaringen, en onduidelijkheid w altijd psychiatrisch verslag
gevraagd
Deskundigenonderzoek voor internering
- Template hier vooral op gebaseerd
Is er een stoornis aanwezig?
- Op moment vd feiten / op moment vd beoordeling
➔ Psychiatrische anamnese = voornaamste tool (vragen stellen & observeren)
➔ Klinische inschattingen zonder vragenlijsten z weinig waar (niet objectief)
- Aard en ernst
- Oordeelsvermogen of controle over daden
Is er causaliteit tussen de feiten en de stoornis?
- Deels of volledig toerekeningsvatbaar?
➔ Wnr stoornis niet te maken heeft met daden → geen internering
➔ Volledig ontoerekeningsvatbaar komt zelden voor
- Geen bewijsverklaring
Wat is het risico op recidive?
- Risicotaxatie (v dezelfde gebeurtenis of breder)
- Link met stoornis
Wat is het advies vr behandeling?
- Setting: mensen met hoog/laag recidive risico w aparte setting geplaatst
- Soort behandeling
- Personen die zedenfeiten hebben gepleegd: sinds Dutroux hervorming v behandeling vr
zedeplegers
Hoe goed werkt deskundigenonderzoek?
- Bijna alle landen gelijkaardig systeem
- Deskundigenverslag belangr inpakt op toerekeningsvatbaarheid
- Psychiatrische stoornis heeft invloed
- Vaak geen goede kwaliteit owv niet genoeg gefinancierd
Hoofdstuk 2: Niet-strafrechtelijke deskundigenonderzoeken
Rechtelijke organisatie
4
Inleiding
Wat is forensische psychiatrie?
Raakvlak tussen psychiatrie en recht
- Bevindt zich tss de 2: “er is geen misdrijf wnr de beschuldigde/beklaagde op het tijdstip vd
feiten leed aan een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden
heeft tenietgedaan, of wnr hij gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen
weerstaan”
- Forensisch psychiater bep aansprakelijkheid geesteszieke persoon
Stukje geschiedenis dia 8
- Links: Lombrozo:psychiater + grondlegger criminologie → biologische aard v plegers
- Rechts: Creplin: grondlegger (forensische) psychiatrie
Therapeutic jurisprudence
- = het (anti-) therapeutische effect vh rechtssysteem
- Rechtssysteem heeft 2 functies: maatsch beschermen & vergeldingsstuk (bv gevangenissen
werken eigk niet)
Medisch VS juridisch
- Andere cultuur (eigen manier v denken) , zwart-wit denken, asymmetrische relatie,
beroepsgeheim
Medisch VS maatschappelijk
- Stigma, publieke opinie, politieke schommelingen, bescherming vd maatschappij (risico-
denken: wat is beste vr patiënt en maatsch?)
Wat doet een forensisch psychiater?
Expertises:
- Alle rechtbanken behalve bovenste rij kan expertise aanvragen
Vredegerecht
- Gedwongen opname: is er psychiatrische stoornis aanwezig? Gevaar v psych stoornis (vr
anderen & zelf), weigert pers gepaste handeling?
- Bewindvoering:
➔ V personen: veel uitgebreider; bv iem gaat opname vr verwaarlozing want dementie
➔ V goederen: heel veel geld uitgeven tijdens manische episodes, pers gaat financiën dan
regelen v deze pers
Correctionele rechtbank
- Toerekeningsvatbaarheid: interneringswetgeving, deskundigenonderzoek
Behandeling
1
,- Meerdere stelsels: vrijheid onder voorwaarden, probatie-uitstel, voorwaardelijke
invrijheidsstelling/voorwaardelijke vrijlating, internering, rea op jeugddelict…
- Meerdere aanpakken: RNR en GLM (vr risicoperceptie v herval) , residentieel en ambulant,
groep (voordeel want patiënten met = probl kunnen elk vinden & helpen) en individueel,
farmacotherapie, psychotherapie, psycho-educatie…
- Meerdere werkdomeinen: penitentiaire psychiatrie, forensisch psychiatrisch centrum,
forensisch psychiatrische eenheden, algemene psychiatrische diensten, forensische
mobiele teams (multidisciplinair team dat aan huis komt), forensische ambulante diensten
(mensen die op afspraak komen)…
- Meerdere doelgroepen: minderjarige plegers, personen die zedenfeiten hebben gepleegd,
vrouwelijke plegers, laagbegaafde plegers…
Erkenning
- In BE sinds 2016
- Verankering in interneringswet
- Bijzondere beroepsbekwaamheid
- Groot tekort
- Organisatorische problemen
Wetenschappelijk onderzoek
- Geen farmaceutische sponsors, weinig politieke interesse, ethische/praktische
beperkingen, gebrek aan langdurige opvolging
Hoofdstuk 1: Internering en deskundigenonderzoek
In het hoofd van een psychiater
Verschillende denkwijzen
- Psychotherapeutische-gedragstherapie
- Experiëntiële therapie
- Systeemtherapie: z relatietherapeuten (betrekken rest v gezin veel meer)
- Psychodynamische therapie = psychoanalyse (zeggen/doen niet veel)
Classificatiesystemen
- Diagnostic and Statistical Manual 5th edition tekst revision (DSM-5): amerikaans (meest
gebr)
- International Classification of Diseases 11th edition (ICD-11): breder, niet alleen
psychiatrisch
Wat is een internering?
- Geen veroordeling → pers niet voldoende toerekeningsvatbaar (is v onbep duur)
Interneringswet
- Betrokkene die misdaad of wanbedrijf heeft gepleegd die fysieke of psychische integriteit v
derden aantast of bedreigt (nieuw)
- Die op ogenblik vd beoordeling aan geestesstoornis lijdt die zn oordeelsvermogen of
controle over zn daden tenietdoet of ernstig aantast
- Bij wie gevaar bestaat dat hij als gevolg v zn geestesstoornis evt in samenhang met andere
risicofactoren, opnieuw misdrijven zoals vermeld in (a) zal plegen (provindieafhk, elke
provincie heeft andere psychiater)
- Er w vereist dat forensisch psychiatrisch deskundigenonderz is uitgevoerd of actualisatie v
eerder uitgevoerd deskundigenonderz heeft plaatsgevonden (nieuw)
Wat na een internering?
Kamer ter bescherming vd maatschappij
- Onderdeel v SURB
2
,- Plaatsing v geïnterneerde: psychiatrische annex gevangenis, plaatsing in forensische
instelling, invrijheidsstelling op proef
- Opvolging v geïnterneerde
Interneringen in België
- Stijging sinds 2016 → verwachtten daling
Profiel van een geïnterneerde
- Ongehuwde werkloze mannen v Belgische afkomst tss 26-45j
- Geweldsdelicten
- Psychiatrische diagnostiek: persoonlijkheidsstoornis, psychotische stoornis, verstandelijke
beperking, parafiele stoornissen, verslavingsstoornis, comorbiditeit!
Wat is het doel van deskundigenonderzoek?
Algemeen
- Uniformiteit: jongere generatie gebr template vr uniformiteit, oudere generatie minder
- Begrijpbaarheid
- Controleerbaarheid:
➔ Tegensprekelijk debat: pers die aan forensisch psychiatrisch deskundigenodnerz w
onderworpen kan zich, op elk moment, laten bijstaan door vertrouwenspers of door
advocaat. Hij kan ook aan gerechtelijke deskundigen schriftelijk alle voor het
deskundigenonderz dienstige inlichtingen vd arts pf psycholoog v z keuze overzenden.
Deze arts of psycholoog w op de hoogte gebr vd doelstellingen vh psychiatrisch
deskundigenonderz. De gerechtelijke deskundigen spreken zich over deze inlichtingen
uit alvorens hun conclusies te formuleren en voegen deze inlichtingen toe aan hun
verslag
➔ Psychiatrisch onderz → vertrouwen heel belangr dus advocaat w als moeilijk gezien
➔ Na afloop v z werkzaamheden stuurt de deskundige z bevindingen waarbij hij reeds
voorlopig advies toevoegt, ter lezing aan de raadsman vd verdachte en aan openbaar
ministerie. Tenzij rechter vooraf termijn heeft vastgesteld, bep de deskundige, rek
houdend met aard vd zaak, redelijke termijn waarbinnen raadsman vd verdachte z
opmerkingen moet maken. Behoudens andersluidende beslissing vd rechter of door
deskundige in zn voorlopige advies bedoelde bijzondere omstandigheden, bedraag die
termijn min 15 dagen. Deskundige ontvangt opmerkingen vd raadsman vd verdachte en
desgevallend v zn eigen deskundige voor het verstrijken v deze termijn. Deskundige
houdt geen rek met opmerkingen die hij na het verstreken v deze termijn ontvangt.
• Tijd gunnen om opmerkingen terug te krijgen
Waarom?
- Adviseur ve onderzoeksrechter
➔ Onderzoeksfase advies vragen v gedragswetensch (bv om rea v pers te bekijken bij plaats
v delict)
- Bijstand strafonderz
3
, - Vraag vr internering
- Getuige-deskundige
- Vraag vr VI (vrijheidsstelling)
- Einde internering
Wanneer?
- Wanneer gaat onderzoeksrechter deskundigenverslag vragen?
- Bij: ernstige feiten, zedenfeiten, agressieve feiten, verdachten met psychische
voorgeschiedenis, vreemde verklaringen, en onduidelijkheid w altijd psychiatrisch verslag
gevraagd
Deskundigenonderzoek voor internering
- Template hier vooral op gebaseerd
Is er een stoornis aanwezig?
- Op moment vd feiten / op moment vd beoordeling
➔ Psychiatrische anamnese = voornaamste tool (vragen stellen & observeren)
➔ Klinische inschattingen zonder vragenlijsten z weinig waar (niet objectief)
- Aard en ernst
- Oordeelsvermogen of controle over daden
Is er causaliteit tussen de feiten en de stoornis?
- Deels of volledig toerekeningsvatbaar?
➔ Wnr stoornis niet te maken heeft met daden → geen internering
➔ Volledig ontoerekeningsvatbaar komt zelden voor
- Geen bewijsverklaring
Wat is het risico op recidive?
- Risicotaxatie (v dezelfde gebeurtenis of breder)
- Link met stoornis
Wat is het advies vr behandeling?
- Setting: mensen met hoog/laag recidive risico w aparte setting geplaatst
- Soort behandeling
- Personen die zedenfeiten hebben gepleegd: sinds Dutroux hervorming v behandeling vr
zedeplegers
Hoe goed werkt deskundigenonderzoek?
- Bijna alle landen gelijkaardig systeem
- Deskundigenverslag belangr inpakt op toerekeningsvatbaarheid
- Psychiatrische stoornis heeft invloed
- Vaak geen goede kwaliteit owv niet genoeg gefinancierd
Hoofdstuk 2: Niet-strafrechtelijke deskundigenonderzoeken
Rechtelijke organisatie
4
