Psychosociale hulpverlening
Hoofdstuk 1: Inleiding tot psychosociale hulpverlening.................................................................6
1.1 Inleiding:................................................................................................................................7
Psychosociale hulpverlening:....................................................................................................7
Belang van tijdige en effectieve psychosociale hulpverlening:................................................7
1.2 Historische achtergrond: Ontwikkeling van trauma opvattingen (PTTS)...............................8
Ontwikkeling van Psychological First Aid (PFA) is verbonden met het begrip psychologisch
trauma:.....................................................................................................................................8
voor 19e eeuw: Vroege sporen van trauma.......................................................8
19e eeuw: Vroege inzichten en debatten..........................................................9
20e eeuw: Oorlogen als keerpunten................................................................10
1975–1980: Het model van Horowitz & de erkenning van PTSS......................10
1980–1990: Debriefing & de keerzijde ervan..................................................11
2000-2007: De noodzaak van een nieuw kader: PFA.......................................11
2007: Empirisch gefundeerd principes voor PFA.............................................12
De afbeelding van de slinger symboliseert:...........................................................................12
1.3 Ethische en Juridische Overwegingen:.................................................................................12
Complexe beslissingen vereisen:...........................................................................................13
Ethische overwegingen:..................................................................................13
Juridische overwegingen:................................................................................13
Specifieke Uitdagingen bij Rampen:.......................................................................................13
Hoofdstuk 2: Theoretische Grondslagen.......................................................................................14
2.1 Wat is stress?.......................................................................................................................14
2.2 Acute stress:........................................................................................................................14
Hoe werkt het systeem?.........................................................................................................14
Hormonen adrenaline & cortisol:............................................................................................14
Lichaam reageert met vechten, vluchten of bevriezen:.........................................................15
Casussen:...............................................................................................................................15
2.3 Chronische stress:...............................................................................................................15
Chronische stress bij hulpverleners:.......................................................................................16
Factoren die bijdragen aan chronische stress bij hulpverleners na rampen:.........................16
Impact van chronische stress van hulpverleners:..................................................................16
Preventie en beheer van chronische stress bij hulpverleners:...............................................16
2.4 Window of tolerance (WOT):................................................................................................17
Drie kenmerken van WOT:......................................................................................................17
Factoren die het Venster Beïnvloeden:..................................................................................18
1
, 2.5 Wet van Yerkes-Dodson:......................................................................................................18
In rampenbestrijding:.............................................................................................................18
Praktische Implicaties:............................................................................................................18
2.6 Trauma? PTSS vs. traumatische ervaring:...........................................................................19
2.6.1 Een traumatische gebeurtenis:.....................................................................................19
1) Gevaar.........................................................................................................19
2) Onverwacht:................................................................................................19
3) Machteloosheid:..........................................................................................20
De interactie tussen de kenmerken:................................................................20
2.6.2 Posttraumatische Stressstoornis (PTSS)........................................................................21
Symptomen van PSD:......................................................................................21
Verschil tussen een traumatische gebeurtenis en PTSD:................................21
2.6.3 Verdere psychologische Theorieën:..............................................................................21
1) Cognitieve Gedragstheorie:.........................................................................22
2) Biopsychosociaal Model:.............................................................................22
3) Attachment Theorie:....................................................................................23
2.7 Sociale steun:......................................................................................................................23
Hoofdstuk 3: Veerkracht & crisisinterventies................................................................................24
3.1 Veerkracht...........................................................................................................................24
Verschillende factoren dragen bij aan veerkracht:.................................................................25
Hoe kan veerkracht worden bevorderd?................................................................................25
3.2 Veiligheid.............................................................................................................................25
Hulpverleners kunnen fysieke veiligheid bevorderen door:...................................................25
Hulpverleners kunnen psychologische veiligheid bevorderen door:......................................25
Veiligheid voor hulpverleners:................................................................................................26
3.3 Rust:.....................................................................................................................................26
Hulpverleners kunnen fysieke rust bevorderen:.....................................................................26
Hulpverleners kunnen mentale rust bevorderen:...................................................................26
Hulpverleners kunnen emotionele rust bevorderen:..............................................................26
Aandacht voor rust als noodzaak voor de hulpverleners:......................................................26
3.4 Zelfredzaamheid..................................................................................................................26
Zelfredzaamheid bij getroffenen:...........................................................................................26
Zelfredzaamheid en controle bij hulpverleners:.....................................................................27
3.5 Verbondenheid.....................................................................................................................27
Sociale steun:.........................................................................................................................27
Gemeenschapszin:..................................................................................................................27
2
, De rol van hulpverleners: Verbinding faciliteren....................................................................27
Verbondenheid bij hulpverleners:...........................................................................................27
3.6 Hoop en toekomstperspectief..............................................................................................28
Hoop:......................................................................................................................................28
De rol van hulpverleners: Gidsen naar Herstel.......................................................................28
Aandacht voor kwetsbare groepen:........................................................................................28
3.7 Crisisinterventiemodellen:...................................................................................................28
PFA: Psychosociale Eerst Hulp................................................................................................28
Kernprincipes van PFA:....................................................................................28
Basis acties van PFA:.......................................................................................29
Wie kan PFA bieden?........................................................................................29
Gelijkenenissen tussen defusing & debriefing: Doelen & principes.......................................29
Defusing:.................................................................................................................................29
Debriefing:..............................................................................................................................29
Fases van debriefing:.......................................................................................29
CISD/ Critical Incident Stress Debriefing.................................................................................29
Fasen CISD:......................................................................................................30
Discussie en kritiek over debriefing:......................................................................................30
Kritiek op het gebruik van ‘one-size-fits-all’-aanpak:......................................30
Belangrijke bevindingen:.................................................................................30
Onder de juiste omstandigheden kan debriefing waardevol zijn:....................30
Hoofdstuk 4: Psychosociale fasering bij crisisinterventies............................................................30
4.1 Acute fase:...........................................................................................................................32
4.2 Reactiefase:.........................................................................................................................32
4.3 Herstelfase:..........................................................................................................................32
4.4 Re-integratiefase:................................................................................................................32
4.5 Beoordeling en Diagnostiek.................................................................................................33
Bonanno (2004):.....................................................................................................................33
De Vier Reactiepatronen:.................................................................................33
Het erkennen van deze reacties als normaal:.................................................33
4.6 Snelle psychosociale beoordelingen....................................................................................33
4.7 Identificeren van risicogroepen...........................................................................................34
4.8 Monitoring en opvolging van Hulpverleners........................................................................34
4.8.1 Voordelen/ toepassingen & implementeren van online vragenlijst:..............................34
4.8.2 Interventies voor Hulpverleners en First Responders:..................................................34
Hoofdstuk 5: Wettelijke kader.......................................................................................................35
3
, 5.1 Psychosociaal Interventieplan (PSIP)...................................................................................35
5.1.1 Inhoud PSIP:...................................................................................................................35
Doelstellingen en Principes:............................................................................35
Opdrachten in de Acute Fase:..........................................................................35
PSIP Structuren:...............................................................................................36
Coördinatie:.....................................................................................................36
Psychosociale Actoren:....................................................................................36
Werking en structuur:......................................................................................36
5.1.2 Actoren: PSH en DSI binnen de Belgische psychosociale rampenhulp..........................36
PSH (Psychosociaal Hulpverleningsnetwerk):..................................................36
DSI (Dringende Sociale Interventie) – Rode Kruis-Vlaanderen:........................37
Samenwerking tussen PSH & DSI:...................................................................37
5.2 Registratie: BITS..................................................................................................................37
Verschillende doelen voor registratie van getroffenen:.........................................................37
Registratie vergemakkelijken door functionaliteiten van BITS:........................37
Gebruik van BITS in de Praktijk:......................................................................37
Voordelen van BITS:.........................................................................................38
5.3 casus: explosie in een drukke winkelstraat.........................................................................38
Hoofdstuk 6: Zorg voor hulpverleners..........................................................................................38
6.1 Zelfzorgplan........................................................................................................................38
Proactieve aanpak:.................................................................................................................38
Kader voor een persoonlijk zelfzorgplan:...............................................................................38
6.2 Omgaan met Secundaire Traumatische Stress:.................................................................39
Een aandoening die zich kan manifesteren op verschillende niveaus...................................39
Factoren die STS versterken zijn:...........................................................................................39
Preventie en zelfzorg:.............................................................................................................40
Herkennen en Behandelen van STS:......................................................................................40
6.3 Burn-Out preventie:.............................................................................................................40
Strategieën voor Burn-out preventie zijn:..............................................................................40
6.4 Stress in crisisteam:.............................................................................................................40
6.4.1 Vijf principes van Hobfoll voor veerkracht in crisisteams:.............................................41
6.4.2 Biases in een crisisteam: valkuilen voor effectieve besluitvorming..............................41
Veelvoorkomende cognitieve biases die crisisteams kunnen beïnvloeden:.....41
Gevolgen van biases:......................................................................................42
Hoe verminderen van biases?.........................................................................42
6.4.3 Ondersteuningssystemen en Supervisie:......................................................................42
4
Hoofdstuk 1: Inleiding tot psychosociale hulpverlening.................................................................6
1.1 Inleiding:................................................................................................................................7
Psychosociale hulpverlening:....................................................................................................7
Belang van tijdige en effectieve psychosociale hulpverlening:................................................7
1.2 Historische achtergrond: Ontwikkeling van trauma opvattingen (PTTS)...............................8
Ontwikkeling van Psychological First Aid (PFA) is verbonden met het begrip psychologisch
trauma:.....................................................................................................................................8
voor 19e eeuw: Vroege sporen van trauma.......................................................8
19e eeuw: Vroege inzichten en debatten..........................................................9
20e eeuw: Oorlogen als keerpunten................................................................10
1975–1980: Het model van Horowitz & de erkenning van PTSS......................10
1980–1990: Debriefing & de keerzijde ervan..................................................11
2000-2007: De noodzaak van een nieuw kader: PFA.......................................11
2007: Empirisch gefundeerd principes voor PFA.............................................12
De afbeelding van de slinger symboliseert:...........................................................................12
1.3 Ethische en Juridische Overwegingen:.................................................................................12
Complexe beslissingen vereisen:...........................................................................................13
Ethische overwegingen:..................................................................................13
Juridische overwegingen:................................................................................13
Specifieke Uitdagingen bij Rampen:.......................................................................................13
Hoofdstuk 2: Theoretische Grondslagen.......................................................................................14
2.1 Wat is stress?.......................................................................................................................14
2.2 Acute stress:........................................................................................................................14
Hoe werkt het systeem?.........................................................................................................14
Hormonen adrenaline & cortisol:............................................................................................14
Lichaam reageert met vechten, vluchten of bevriezen:.........................................................15
Casussen:...............................................................................................................................15
2.3 Chronische stress:...............................................................................................................15
Chronische stress bij hulpverleners:.......................................................................................16
Factoren die bijdragen aan chronische stress bij hulpverleners na rampen:.........................16
Impact van chronische stress van hulpverleners:..................................................................16
Preventie en beheer van chronische stress bij hulpverleners:...............................................16
2.4 Window of tolerance (WOT):................................................................................................17
Drie kenmerken van WOT:......................................................................................................17
Factoren die het Venster Beïnvloeden:..................................................................................18
1
, 2.5 Wet van Yerkes-Dodson:......................................................................................................18
In rampenbestrijding:.............................................................................................................18
Praktische Implicaties:............................................................................................................18
2.6 Trauma? PTSS vs. traumatische ervaring:...........................................................................19
2.6.1 Een traumatische gebeurtenis:.....................................................................................19
1) Gevaar.........................................................................................................19
2) Onverwacht:................................................................................................19
3) Machteloosheid:..........................................................................................20
De interactie tussen de kenmerken:................................................................20
2.6.2 Posttraumatische Stressstoornis (PTSS)........................................................................21
Symptomen van PSD:......................................................................................21
Verschil tussen een traumatische gebeurtenis en PTSD:................................21
2.6.3 Verdere psychologische Theorieën:..............................................................................21
1) Cognitieve Gedragstheorie:.........................................................................22
2) Biopsychosociaal Model:.............................................................................22
3) Attachment Theorie:....................................................................................23
2.7 Sociale steun:......................................................................................................................23
Hoofdstuk 3: Veerkracht & crisisinterventies................................................................................24
3.1 Veerkracht...........................................................................................................................24
Verschillende factoren dragen bij aan veerkracht:.................................................................25
Hoe kan veerkracht worden bevorderd?................................................................................25
3.2 Veiligheid.............................................................................................................................25
Hulpverleners kunnen fysieke veiligheid bevorderen door:...................................................25
Hulpverleners kunnen psychologische veiligheid bevorderen door:......................................25
Veiligheid voor hulpverleners:................................................................................................26
3.3 Rust:.....................................................................................................................................26
Hulpverleners kunnen fysieke rust bevorderen:.....................................................................26
Hulpverleners kunnen mentale rust bevorderen:...................................................................26
Hulpverleners kunnen emotionele rust bevorderen:..............................................................26
Aandacht voor rust als noodzaak voor de hulpverleners:......................................................26
3.4 Zelfredzaamheid..................................................................................................................26
Zelfredzaamheid bij getroffenen:...........................................................................................26
Zelfredzaamheid en controle bij hulpverleners:.....................................................................27
3.5 Verbondenheid.....................................................................................................................27
Sociale steun:.........................................................................................................................27
Gemeenschapszin:..................................................................................................................27
2
, De rol van hulpverleners: Verbinding faciliteren....................................................................27
Verbondenheid bij hulpverleners:...........................................................................................27
3.6 Hoop en toekomstperspectief..............................................................................................28
Hoop:......................................................................................................................................28
De rol van hulpverleners: Gidsen naar Herstel.......................................................................28
Aandacht voor kwetsbare groepen:........................................................................................28
3.7 Crisisinterventiemodellen:...................................................................................................28
PFA: Psychosociale Eerst Hulp................................................................................................28
Kernprincipes van PFA:....................................................................................28
Basis acties van PFA:.......................................................................................29
Wie kan PFA bieden?........................................................................................29
Gelijkenenissen tussen defusing & debriefing: Doelen & principes.......................................29
Defusing:.................................................................................................................................29
Debriefing:..............................................................................................................................29
Fases van debriefing:.......................................................................................29
CISD/ Critical Incident Stress Debriefing.................................................................................29
Fasen CISD:......................................................................................................30
Discussie en kritiek over debriefing:......................................................................................30
Kritiek op het gebruik van ‘one-size-fits-all’-aanpak:......................................30
Belangrijke bevindingen:.................................................................................30
Onder de juiste omstandigheden kan debriefing waardevol zijn:....................30
Hoofdstuk 4: Psychosociale fasering bij crisisinterventies............................................................30
4.1 Acute fase:...........................................................................................................................32
4.2 Reactiefase:.........................................................................................................................32
4.3 Herstelfase:..........................................................................................................................32
4.4 Re-integratiefase:................................................................................................................32
4.5 Beoordeling en Diagnostiek.................................................................................................33
Bonanno (2004):.....................................................................................................................33
De Vier Reactiepatronen:.................................................................................33
Het erkennen van deze reacties als normaal:.................................................33
4.6 Snelle psychosociale beoordelingen....................................................................................33
4.7 Identificeren van risicogroepen...........................................................................................34
4.8 Monitoring en opvolging van Hulpverleners........................................................................34
4.8.1 Voordelen/ toepassingen & implementeren van online vragenlijst:..............................34
4.8.2 Interventies voor Hulpverleners en First Responders:..................................................34
Hoofdstuk 5: Wettelijke kader.......................................................................................................35
3
, 5.1 Psychosociaal Interventieplan (PSIP)...................................................................................35
5.1.1 Inhoud PSIP:...................................................................................................................35
Doelstellingen en Principes:............................................................................35
Opdrachten in de Acute Fase:..........................................................................35
PSIP Structuren:...............................................................................................36
Coördinatie:.....................................................................................................36
Psychosociale Actoren:....................................................................................36
Werking en structuur:......................................................................................36
5.1.2 Actoren: PSH en DSI binnen de Belgische psychosociale rampenhulp..........................36
PSH (Psychosociaal Hulpverleningsnetwerk):..................................................36
DSI (Dringende Sociale Interventie) – Rode Kruis-Vlaanderen:........................37
Samenwerking tussen PSH & DSI:...................................................................37
5.2 Registratie: BITS..................................................................................................................37
Verschillende doelen voor registratie van getroffenen:.........................................................37
Registratie vergemakkelijken door functionaliteiten van BITS:........................37
Gebruik van BITS in de Praktijk:......................................................................37
Voordelen van BITS:.........................................................................................38
5.3 casus: explosie in een drukke winkelstraat.........................................................................38
Hoofdstuk 6: Zorg voor hulpverleners..........................................................................................38
6.1 Zelfzorgplan........................................................................................................................38
Proactieve aanpak:.................................................................................................................38
Kader voor een persoonlijk zelfzorgplan:...............................................................................38
6.2 Omgaan met Secundaire Traumatische Stress:.................................................................39
Een aandoening die zich kan manifesteren op verschillende niveaus...................................39
Factoren die STS versterken zijn:...........................................................................................39
Preventie en zelfzorg:.............................................................................................................40
Herkennen en Behandelen van STS:......................................................................................40
6.3 Burn-Out preventie:.............................................................................................................40
Strategieën voor Burn-out preventie zijn:..............................................................................40
6.4 Stress in crisisteam:.............................................................................................................40
6.4.1 Vijf principes van Hobfoll voor veerkracht in crisisteams:.............................................41
6.4.2 Biases in een crisisteam: valkuilen voor effectieve besluitvorming..............................41
Veelvoorkomende cognitieve biases die crisisteams kunnen beïnvloeden:.....41
Gevolgen van biases:......................................................................................42
Hoe verminderen van biases?.........................................................................42
6.4.3 Ondersteuningssystemen en Supervisie:......................................................................42
4
