Inleiding tot de filosofie
Samenvatting academiejaar 2024-2025
Thema 3: Cultuurfilosofie
Identiteit en cultuur
DEEL 1
→ Filosofie probeert meer te doen dan het beschrijven van de cultuur
→ Ze proberen ook een oordeel te geven over de cultuur
Het moderne cultuurbegrip
Cultuur is meer dan een individuele eigenschap.
Drie bronnen die aan de basis liggen van ons huidige cultuurbegrip:
1) Romantiek: idee van een nationale cultuur
In de Romantiek werd cultuur gezien als iets dat bij een volk of natie hoort. Elk land had zijn eigen unieke
cultuur: taal, muziek, kunst en geschiedenis.
Vb. “In de achttiende eeuw gold de Franse cultuur als de meest verfijnde van heel Europa.”
2) Marxisme – klassenstrijd: idee van een burgerlijke cultuur, cultuur als (zelf)cultivering
Volgens Marxistische ideeën heeft cultuur te maken met je sociale klasse. De burgerij zag cultuur als iets
wat je moest leren en ontwikkelen, zoals kunst of literatuur. Het hoorde bij hoe je je als individu kon vormen.
Vb. “In zijn familie was cultuur erg belangrijk, niet alleen als ideaal om met literatuur en kunst vertrouwd te
zijn, maar ook om zelf een kunst te beoefenen.”
3) Moderniteit – cultuur van de moderne stad: idee van cultuur als dynamiek van permanente vernieuwing
en experiment
In de moderne stad ontstond een idee van cultuur als iets dat steeds verandert en vernieuwt. Denk aan
experimenten in kunst, muziek, en nieuwe ideeën.
Vb. “Wie de cultuur van Wenen in het fin-de-siècle van de 19de eeuw wil begrijpen, moet de politieke
situatie in de Habsburgse dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije kennen.”
Wat is romantiek?
o Tijdperk: Vooral belangrijk in de loop van de19e eeuw
o Kernidee: De mens is klein en kwetsbaar tegenover de grootsheid en de macht van natuur en geschiedenis
o Reactie op de Verlichting: Waar de Verlichting de mens zag als een rationeel, zelfstandig wezen dat de
wereld kon beheersen en berekenen, ziet de Romantiek de mens als verzonken in een grotere,
betekenisvolle orde die hem overstijgt
, Anders geformuleerd: De wereld is geen koude machine (zoals in de Verlichting), maar een mysterieuze,
bezielde orde waar de mens deel van uitmaakt.
o Geen ‘candlelight dinner’-sfeer, maar een diepgaande visie op mens en wereld: De uitspraak "niet de
sfeer van een candlelight dinner, maar een diepgaande visie op mens en wereld" is een knipoog naar hoe
het woord "romantiek" vandaag vaak wordt gebruikt (denk aan liefde, kaarslicht, intimiteit), terwijl het in de
19e-eeuwse kunst en filosofie een veel diepere betekenis had.
o Voorbeeld: Beethoven’s Vijfde symfonie (1804–1808), geschreven in de geest van de Franse Revolutie
Romantiek: versmelting met de natuur
In de romantiek is de natuur meer dan alleen decor, het is een krachtige, levende werkelijkheid waarmee de mens
zich probeert te verenigen. De natuur wordt ervaren als een plek van waarheid, zuiverheid en diepere betekenis.
Voorbeelden:
o Henry David Thoreau – Walden; or, Life in the Woods, of kortweg Walden, gepubliceerd in 1854
“Although Thoreau went to Walden to escape what he considered "over-civilization", and in search of the "raw"
and "savage delight" of the wilderness, he also spent considerable amounts of his time reading and writing.”
Thoreau trok zich terug in de bossen rond Walden Pond om te ontsnappen aan de drukte van de moderne
maatschappij ("over-civilization") en om de rauwe schoonheid van de natuur te ervaren. Tegelijk bleef hij lezen
en schrijven: reflectie en eenheid met de natuur gingen samen.
o John Muir (oprichter nationale parken in Amerika) in 1874
Muir klom tijdens een storm in een reusachtige sequoiaboom om de natuur intens lichamelijk en spiritueel te
ervaren. Zijn citaat benadrukt het romantisch ideaal:
“Most people are on the world, not in it – have no conscious sympathy or relationship to anything about them –
undiffused, separate, and rigidly alone like marbles of polished stone, touching but separate.” in: John of the
Mountains: The Unpublished Journals of John Muir, (1938), page 320.
→ De meeste mensen leven gescheiden van de natuur, alsof ze er geen deel van zijn. Muir pleit voor een
symbiotische verbondenheid met de wereld.
o Christopher McCandless – Into the Wild, film uit 2008
Een modern voorbeeld van diezelfde romantische drang: de zoektocht naar authenticiteit en vrijheid in de wilde
natuur, los van de maatschappij.
Reactie tegen de verlichting
Verlichting (17e–18e eeuw) Romantiek (eind 18e–19e eeuw)
Rationaliteit – De rede is het hoogste instrument om Gevoel & intuïtie – Niet alleen het verstand, maar ook
kennis te verwerven en de wereld te begrijpen emoties en intuïtie zijn bronnen van waarheid
Beheersing van de natuur – De mens probeert via Betrokkenheid met de natuur – De mens zoekt
kennis en techniek controle uit te oefenen over de verbondenheid en harmonie met de natuur
wereld
Exacte kennis – Wetenschap moet feiten objectief
Schoonheid en het sublieme – Ervaring van
vastleggen en verklaren verwondering en ontzag voor de grootsheid van
natuur en kunst
Mechanische natuuropvatting – De natuur is een Organische natuuropvatting – De natuur is levend,
dode machine die volgens vaste wetten werkt veranderlijk en in voortdurende ontwikkeling
Onttovering van de wereld – Alles wordt verklaard via Geschiedenis als levend verhaal – De mens maakt
natuurwetten (bv. regenboog = breking licht) deel uit van een groter, historisch-gekleurd geheel
, Natuurwetenschap als hoogste waarheid – Alleen Andere kennisvormen zijn ook waardevol – Kunst,
wetenschappelijk bewijs telt literatuur en ervaring geven ook inzicht in het leven
Verlichting versus Romantiek → gevecht dat plaatsvindt in de moderniteit
Romantiek verwerpt niet per se wetenschap, maar wijst op de beperking ervan: niet alles wat betekenisvol is, is
meetbaar. Ze pleit voor een rijker, dieper mensbeeld dat ruimte laat voor emotie, natuur, mysterie en
geschiedenis.
Mensheidgeschiedenis
Johann Gottfried Herder (1744–1803) – vroege vertegenwoordiger van de romantiek, met een gelovige e
organische visie op de ontwikkeling van de mensheid
→ Hij was één van de eerste denkers die sprak over de universele mensheidgeschiedenis
Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (1791)
Kernideeën:
o Geschiedenis is een organisch ontwikkelingsproces – Geen reeks losse feiten, maar een natuurlijk en
samenhangend groeiproces van de mensheid
o Culturen zijn schakels in een keten – Elke cultuur draagt iets bij aan de ontwikkeling van de mensheid en
elk volk kent een eigen historisch hoogtepunt, maar ook periodes van verval (‘puinhopen van de
geschiedenis’)
o Mensheid evolueert zelf – De geschiedenis gaat niet enkel over gebeurtenissen, maar over de innerlijke
groei en morele ontwikkeling van de mens
o Beweging naar meer beschaving en menselijkheid – Vooruitgang verloopt schoksgewijs, met ups en
downs, maar er is een algemeen streven naar meer redelijkheid, humaniteit en beschaving
Herder had een religieus geïnspireerd wereldbeeld:
o Geschiedenis = de ontvouwing van een goddelijk plan
Nationale cultuur
Spanning in herders cultuurbegrip
Nationalistisch ideaal:
o Gaat uit van de eigen aard en eigen historische bestemming van afzonderlijke volkeren
o Elk volk heeft een unieke rol en eigen identiteit binnen de geschiedenis
Klassiek verlichtingsideaal:
o Streeft naar een universeel menselijk beschavingsproces
o Ontwikkeling en vooruitgang worden geleid door de rede
Herder probeerde deze twee ideeën te combineren, maar dit zorgde voor een spanningsveld → De twee ideeën
botsen: Als elk volk uniek is, hoe kan er dan één universeel pad zijn voor de hele mensheid?
Gevolg: verharding van het cultuurbegrip
→ Omdat de spanning moeilijk op te lossen was, schoof het denken dus geleidelijk op naar de nadruk op de
unieke nationale cultuur
o Cultuur wordt gezien als het unieke karakter van de eigen natie
Samenvatting academiejaar 2024-2025
Thema 3: Cultuurfilosofie
Identiteit en cultuur
DEEL 1
→ Filosofie probeert meer te doen dan het beschrijven van de cultuur
→ Ze proberen ook een oordeel te geven over de cultuur
Het moderne cultuurbegrip
Cultuur is meer dan een individuele eigenschap.
Drie bronnen die aan de basis liggen van ons huidige cultuurbegrip:
1) Romantiek: idee van een nationale cultuur
In de Romantiek werd cultuur gezien als iets dat bij een volk of natie hoort. Elk land had zijn eigen unieke
cultuur: taal, muziek, kunst en geschiedenis.
Vb. “In de achttiende eeuw gold de Franse cultuur als de meest verfijnde van heel Europa.”
2) Marxisme – klassenstrijd: idee van een burgerlijke cultuur, cultuur als (zelf)cultivering
Volgens Marxistische ideeën heeft cultuur te maken met je sociale klasse. De burgerij zag cultuur als iets
wat je moest leren en ontwikkelen, zoals kunst of literatuur. Het hoorde bij hoe je je als individu kon vormen.
Vb. “In zijn familie was cultuur erg belangrijk, niet alleen als ideaal om met literatuur en kunst vertrouwd te
zijn, maar ook om zelf een kunst te beoefenen.”
3) Moderniteit – cultuur van de moderne stad: idee van cultuur als dynamiek van permanente vernieuwing
en experiment
In de moderne stad ontstond een idee van cultuur als iets dat steeds verandert en vernieuwt. Denk aan
experimenten in kunst, muziek, en nieuwe ideeën.
Vb. “Wie de cultuur van Wenen in het fin-de-siècle van de 19de eeuw wil begrijpen, moet de politieke
situatie in de Habsburgse dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije kennen.”
Wat is romantiek?
o Tijdperk: Vooral belangrijk in de loop van de19e eeuw
o Kernidee: De mens is klein en kwetsbaar tegenover de grootsheid en de macht van natuur en geschiedenis
o Reactie op de Verlichting: Waar de Verlichting de mens zag als een rationeel, zelfstandig wezen dat de
wereld kon beheersen en berekenen, ziet de Romantiek de mens als verzonken in een grotere,
betekenisvolle orde die hem overstijgt
, Anders geformuleerd: De wereld is geen koude machine (zoals in de Verlichting), maar een mysterieuze,
bezielde orde waar de mens deel van uitmaakt.
o Geen ‘candlelight dinner’-sfeer, maar een diepgaande visie op mens en wereld: De uitspraak "niet de
sfeer van een candlelight dinner, maar een diepgaande visie op mens en wereld" is een knipoog naar hoe
het woord "romantiek" vandaag vaak wordt gebruikt (denk aan liefde, kaarslicht, intimiteit), terwijl het in de
19e-eeuwse kunst en filosofie een veel diepere betekenis had.
o Voorbeeld: Beethoven’s Vijfde symfonie (1804–1808), geschreven in de geest van de Franse Revolutie
Romantiek: versmelting met de natuur
In de romantiek is de natuur meer dan alleen decor, het is een krachtige, levende werkelijkheid waarmee de mens
zich probeert te verenigen. De natuur wordt ervaren als een plek van waarheid, zuiverheid en diepere betekenis.
Voorbeelden:
o Henry David Thoreau – Walden; or, Life in the Woods, of kortweg Walden, gepubliceerd in 1854
“Although Thoreau went to Walden to escape what he considered "over-civilization", and in search of the "raw"
and "savage delight" of the wilderness, he also spent considerable amounts of his time reading and writing.”
Thoreau trok zich terug in de bossen rond Walden Pond om te ontsnappen aan de drukte van de moderne
maatschappij ("over-civilization") en om de rauwe schoonheid van de natuur te ervaren. Tegelijk bleef hij lezen
en schrijven: reflectie en eenheid met de natuur gingen samen.
o John Muir (oprichter nationale parken in Amerika) in 1874
Muir klom tijdens een storm in een reusachtige sequoiaboom om de natuur intens lichamelijk en spiritueel te
ervaren. Zijn citaat benadrukt het romantisch ideaal:
“Most people are on the world, not in it – have no conscious sympathy or relationship to anything about them –
undiffused, separate, and rigidly alone like marbles of polished stone, touching but separate.” in: John of the
Mountains: The Unpublished Journals of John Muir, (1938), page 320.
→ De meeste mensen leven gescheiden van de natuur, alsof ze er geen deel van zijn. Muir pleit voor een
symbiotische verbondenheid met de wereld.
o Christopher McCandless – Into the Wild, film uit 2008
Een modern voorbeeld van diezelfde romantische drang: de zoektocht naar authenticiteit en vrijheid in de wilde
natuur, los van de maatschappij.
Reactie tegen de verlichting
Verlichting (17e–18e eeuw) Romantiek (eind 18e–19e eeuw)
Rationaliteit – De rede is het hoogste instrument om Gevoel & intuïtie – Niet alleen het verstand, maar ook
kennis te verwerven en de wereld te begrijpen emoties en intuïtie zijn bronnen van waarheid
Beheersing van de natuur – De mens probeert via Betrokkenheid met de natuur – De mens zoekt
kennis en techniek controle uit te oefenen over de verbondenheid en harmonie met de natuur
wereld
Exacte kennis – Wetenschap moet feiten objectief
Schoonheid en het sublieme – Ervaring van
vastleggen en verklaren verwondering en ontzag voor de grootsheid van
natuur en kunst
Mechanische natuuropvatting – De natuur is een Organische natuuropvatting – De natuur is levend,
dode machine die volgens vaste wetten werkt veranderlijk en in voortdurende ontwikkeling
Onttovering van de wereld – Alles wordt verklaard via Geschiedenis als levend verhaal – De mens maakt
natuurwetten (bv. regenboog = breking licht) deel uit van een groter, historisch-gekleurd geheel
, Natuurwetenschap als hoogste waarheid – Alleen Andere kennisvormen zijn ook waardevol – Kunst,
wetenschappelijk bewijs telt literatuur en ervaring geven ook inzicht in het leven
Verlichting versus Romantiek → gevecht dat plaatsvindt in de moderniteit
Romantiek verwerpt niet per se wetenschap, maar wijst op de beperking ervan: niet alles wat betekenisvol is, is
meetbaar. Ze pleit voor een rijker, dieper mensbeeld dat ruimte laat voor emotie, natuur, mysterie en
geschiedenis.
Mensheidgeschiedenis
Johann Gottfried Herder (1744–1803) – vroege vertegenwoordiger van de romantiek, met een gelovige e
organische visie op de ontwikkeling van de mensheid
→ Hij was één van de eerste denkers die sprak over de universele mensheidgeschiedenis
Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (1791)
Kernideeën:
o Geschiedenis is een organisch ontwikkelingsproces – Geen reeks losse feiten, maar een natuurlijk en
samenhangend groeiproces van de mensheid
o Culturen zijn schakels in een keten – Elke cultuur draagt iets bij aan de ontwikkeling van de mensheid en
elk volk kent een eigen historisch hoogtepunt, maar ook periodes van verval (‘puinhopen van de
geschiedenis’)
o Mensheid evolueert zelf – De geschiedenis gaat niet enkel over gebeurtenissen, maar over de innerlijke
groei en morele ontwikkeling van de mens
o Beweging naar meer beschaving en menselijkheid – Vooruitgang verloopt schoksgewijs, met ups en
downs, maar er is een algemeen streven naar meer redelijkheid, humaniteit en beschaving
Herder had een religieus geïnspireerd wereldbeeld:
o Geschiedenis = de ontvouwing van een goddelijk plan
Nationale cultuur
Spanning in herders cultuurbegrip
Nationalistisch ideaal:
o Gaat uit van de eigen aard en eigen historische bestemming van afzonderlijke volkeren
o Elk volk heeft een unieke rol en eigen identiteit binnen de geschiedenis
Klassiek verlichtingsideaal:
o Streeft naar een universeel menselijk beschavingsproces
o Ontwikkeling en vooruitgang worden geleid door de rede
Herder probeerde deze twee ideeën te combineren, maar dit zorgde voor een spanningsveld → De twee ideeën
botsen: Als elk volk uniek is, hoe kan er dan één universeel pad zijn voor de hele mensheid?
Gevolg: verharding van het cultuurbegrip
→ Omdat de spanning moeilijk op te lossen was, schoof het denken dus geleidelijk op naar de nadruk op de
unieke nationale cultuur
o Cultuur wordt gezien als het unieke karakter van de eigen natie
