Samenvatting: Uitdagingen voor de democratie in de 21ste eeuw
Professor dr. Peter Vermeersch
Korte beschrijving van het vak: Dit vak onderzoekt de uitdagingen waarmee democratieën wereldwijd
geconfronteerd w, zoals afnemend politiek vertrouwen, impact vh veranderende informatielandschap en
druk op representatieve instellingen. Thema’s als 'illiberale democratie' en 'democratic backsliding' w
behandeld. Naast uitdagingen w ook mogelijke oplossingen en democratische vernieuwingen besproken,
waarbij alternatieve modellen vn democratisch bestuur en baanbrekend onderzoek centraal staan.
Skills Lab ‘Democratie en participatie’: Richt zich op praktische toepassing vd concepten. Studenten
werken aan een casus over democratie en participatie en ontwikkelen hiervoor realistische oplossingen.
Opmerkingen!
• Syllabus is onderhevig aan veranderingen, dus check de Toledo-pagina wekelijks!
• 8 november: Gastcollege v/e special guest ;-)
• Teksten lezen en studeren ➔ Eigen mening kunnen vormen:
o Dit element vind ik super o Ik ben het wel/niet eens met…
overtuigend, omdat… o Voor mij betekent de tekst dit…
o Ik heb nieuwe inzichten kunnen o …
verwerven over…
Vb’en vn uitdagingen vr de democratie: Internationale organisaties, particratie, rol vn justitie,
massamedia, economische/sociale ongelijkheid…
• Particratie: Politiek sys waarin politieke partijen dominante rol spelen bij het nemen vn beslissingen,
vaak ten koste vd invloed vn individuele parlementsleden of burgers. In een particratie hbb partijen
veel controle over beleid en bestuur, wat de macht vd parlementaire democratie kan beperken
Praktisch:
• Werkvormen: Hoorcolleges, reflectie op de verplichte literatuur en gastcolleges
• Beschikbaar materiaal: Lesopnames, slides, verplichte en extra literatuur
o Verplichte literatuur = Leerstof, want kennisvragen op examen!
o Extra literatuur = GEEN leerstof
• Evaluatie: Schriftelijk examen, combinatie van kennisvragen en korte essayvragen
Week 1: Inleiding & Staat de democratie onder druk?
Een eerste verkenning van het onderwerp:
1) Hoe herken je een democratie?
• Vrije en eerlijke verkiezingen, de rechtsstaat, vrijheid vn meningsuiting en pers, en de
bescherming vn mensenrechten
• Burgers hbb invloed op bestuur door te stemmen en deelname aan politieke processen
2) Democratie en democratische verbeelding
• ‘Kuntswerkje’: Norman Rockwell, Four Freedoms (jaren ’40 vd 20ste eeuw ➔ 1943)
o ‘Schilderij vindt zijn inspiratie in State of the Union-toespraak vn 1941 door president
Franklin D. Roosevelt, waarin hij 4 democratische waarden schetste die hij essentieel
vond om te behouden: Vrijheid vn meningsuiting, vrijheid vn godsdienst, vrijwaring vn
gebrek en vrijwaring vn angst’ ➔ Ode aan de vrijheid vn meningsuiting en vrijheid vn debat
1
, • ‘Kuntswerkje’: Art in Democracy
o Tentoonstelling door het Europees Parlement
o Democratie wordt op een fantasierijke manier getoond, mr wie herkent
democratie hierin?
• Extra:
o Welke SMAAK heeft democratie? ➔ Mogelijke theorie/interpretatie:
▪ Veel fastfood = Minder welvarend = Minder democratisch
▪ Gezonder eten = Welvarender = Meer democratisch
o Welk GELUID heeft democratie? ➔ Mogelijke theorie/interpretatie:
▪ Het geluid vn democratie is niet het geluid vn stilte, want opinies moeten
geuit w, dus dit is eerder het geluid v/e marktje in Leuven vol marktkramers
en locale politici
▪ Protestbewegingen
▪ ‘Order!’-roep vn John Bercow, voormalige voorzitter (Speaker) vh Britse
Lagerhuis. Hij werd bekend om zijn karakteristieke manier vn orde
handhaven tijdens parlementaire debatten, vooral tijdens Brexit-discussies
in Britse parlement
3) Democratie en onderzoek: Op welke dimesie kan/moet onderzoek zich focussen?
• Vanuit welke discipline kan/moet democratie benaderd w?
o Voorbeeld: Antropologie ➔ Extra literatuur: Julia Paley < ‘Toward an Anthropology of
Democracy’
o Voorbeeld: Architectuurgeschiedenis
Doel vh eerste hoorcollege: Inzicht verschaffen in wat democratie betekent, de huidige
toestand vn democratie wereldwijd inschatten, en een discussie op gang brengen over de
terugval vn democratie in de wereld
1. Definiëren van de democratie
Enkele vaak gebruikte definities van democratie in de politiekwetenschappelijke literatuur
• De bakermat van de democratie ligt in Griekenland, Athene
• ‘Democracy is the worst form of government, except for all the others that have been tried
from time to time.’ (Churchill, 1947)
• Minimalistische definities vs omstandigere definities
o Vb v/e minimalistische invulling: ‘The democratic method is that institutional
arrangement for arriving at political decisions in which individuals acquire the power to
decide by means of a competitive struggle for the people’s vote.’ (Joseph Shumpeter,
Capitalism, Socialism, and Democracy, 1942)
• Charles Tilly:
o Procedureel: Focus in deze definitie is vaak electorale competitie (zie Shumpeter).
Democratie vereist dat burgers regelmatig hun leiders kunnen kiezen in competitieve
verkiezingen (Bv: Algemeen enkelvoudig stemrecht, meerpartijensys, toegankelijke
media…)
o Constitutioneel (juridische definitie): Volgens deze definitie w democratieën ‘herkend’
aan hun constitutionele vorm, zoals federale of unitaire sys, parlementaire of
presidentiële structuren
2
, o Substantieel: Nadruk op ‘uitkomsten’ vn democratische procedures en regels.
Democratie moet resulteren in welzijn, vrijheid, gelijkheid, vrede voor burgers…
o Procesgericht: Focus ligt bij een noodzakelijk aantal democratische ‘processen’ die
steeds anders kunnen w ingevuld, afhankelijk vd omstandigheden
▪ Vb v/e ‘procesgerichte’ benadering is de definitie vn Robert Dahl (‘polyarchal
democracy’):
▪ Noodzakelijke processen volgens Dahl:
• Effectieve participatie
• Gelijkwaardigheid vn stem: Elke stem krijgt evenveel gewicht
• Verlicht begrip
• Agendabepaling (controle op de agenda door de leden v/e democratie
• Inclusiviteit: Alle volwassenen
• Pluralisme: Verschillende elites en belangengroepen kunnen met elkaar
concurreren en compromissen sluiten
• Institutionele voorwaarden (verwant aan liberale basisrechten): Vrije en
eerlijke verkiezingen, vrijheid vn meningsuiting, vrijheid vn vereniging, en een
onafhankelijke rechtspraak
• Democratie kan ook een normatieve aanspraak zijn (maw een normatieve claim, die
ironisch genoeg vaak door niet-democratische regimes w gemaakt)
• Democratie kan ook een betekenisgevend kader zijn: Een perspectief waarmee je nr een
bestuurssysteem kijkt en vn waaruit je zo’n systeem probeert te duiden.
• Veel gebruikte ‘modellen’ bij een poging om systemen te duiden:
o Electorale democratie (➔ Nadruk op de waarde van verkiezingen)
o Directe of participatieve democratie (➔ Nadruk op participatie van burgers)
o Deliberatieve democratie (➔ Nadruk op informatie en debat)
o Liberale democratie (➔ Nadruk op basisrechten)
• John Keane (2022). The shortest history of democracy
o 3 fases vd democratie, maar hij legt oorsprong veel verder terug dan Oude Griekenland
1) Age of ‘Assembly democracy’ (-2500 tot -260): Besluitvorming door directe
vergaderingen vn burgers, zoals in oude stadstaten
2) Age of ‘Electoral democracy’ (600 tot 1939): Democratie draait om verkiezingen
en vertegenwoordiging, waarbij burgers hun leiders kiezen
3) Age of ‘Monitory democracy’ (1945 tot nu): Democratie gaat verder dan
verkiezingen, met nieuwe vormen vn toezicht en controle op machthebbers, vaak
door internationale structuren en maatschappelijke organisaties
• Nt meer vrijblijvend in 1 land en je kan er nt meer vanuitgaan dat er niets kan misgaan
• Ontstaan van internationale structuren
• Ervoor zorgen dat we zoveel mogelijk democratiseren en elkaar gaan controleren
• Verweven met de geschiedenis vd Koude Oorlog
• Democratie onder druk? ➔ Ja, altijd… Politieke leiders die instellingen uithollen, en
bepaalde machtsstructuren naar zich toetrekken (Donald Tusk in Polen, Turkije, Israël…)
• Interesse of participatie ligt lager dan vroeger?
o Opinie 1: Sterke generaties tonen ook meer participatie, itt zwakkere generaties?
o Opinie 2: Jongeren niet minder geïnteresseerd, mr participeren via andere manieren
(Sociale media, TikTok, Instagram, protesten…)
3
,Conclusie:
• Geen eenduidige definitie • Nuttig om democratie af te zetten
• Focus op ‘processen’ is nuttig tegenover andere bestuurssystemen
• Nuttig om te werken met perspectieven • Middenweg zoeken tss minimalistische
en begrippenkaders en maximalistische definities
2. Over opkomst en terugval
Belangrijkste argumenten over opkomst (en terugval) van democratie
Lees en bestudeer: Renske Doorenspleet (2022). Political systems: The rise and fall of democracies and
dictatorships. In Handbook on Governance and Development (pp. 78–96). Edward Elgar Publishing.
• Belang van historische ontwikkelingen:
o Democratieën ontstaan vaak na revolutionaire gebeurtenissen of de val van autoritaire
regimes
o Economische en sociale factoren spelen een belangrijke rol in het
democratiseringsproces
o Belang van institutionele stabiliteit: Onafhankelijke rechterlijke macht, vrije media en
robuuste wetgevende macht
o Belang van inclusiviteit en gelijkheid
• Risico’s voor terugval
o Aanbodzijde: Demagogie, machtsmisbruik, misbruik van instituties
▪ Demagogie: Manipuleren vn emoties en vooroordelen vn mensen om politieke
macht te krijgen of te behouden, vaak door misleiding of populistische retoriek
o Vraagzijde: Gebrek aan vertrouwen, polarisatie, desinformatie etc.
3. Recente trends en data
Recente trends en data in het onderzoek over de vraag of democratieën in de verdrukking
staan
Rapporten van onderzoeksorganisaties die democratie ‘meten’:
• Varieties of Democracy (V-Dem): Academisch onderzoeksteam werkt met een dataset voor
202 landen vn 1789 tot nu ➔ Democratieproject om democratie wereldwijd te meten
• Liberal Democracy Index (LDI), gebaseerd op V-Dem-gegegens: Berekent scores obv de
werking vn electorale kerninstituties in combinatie met een inschatting vn liberale aspecten v/e
democratie zoals beperkingen door de wetgevende macht en hoge rechtbanken, de rol vd
rechtsstaat en individuele (burger)rechten
• Freedom House (Onderzoeksinstituut in de VS): Ranking vn landen met nadruk op het belang vn
politieke rechten en democratische vrijheden
• Andere organisaties dragen ‘indirect’ bij aan rangschikken en beoordelen vn democratieën
(Eurobarometer, Bertelsmann Foundation...)
Belangrijkste bevindingen (2022):
• Aantal democratieën: Terug op het niveau vn 1989, met een hoogtepunt in 2012
• Regionale trends: Daling vd LDI-scores, vooral in Oost-Europa en Centraal-Azië
• Eurobarometer data: Ontevredenheid over democratie, vooral in landen die in de jaren '90
enthousiast waren over democratie
• Freedom House: Bevestigt daling in democratische scores in landen zoals Hongarije, Polen (tot
2023), en Servië
4
, Tonen deze bevindingen aan dat er een bedreiging bestaat voor de democratie? Staat de
democratie wereldwijd onder druk? ➔ Dat is nog een andere vraag, want veel meer info over,
kwaliteit die erover bestaat neemt af, maar kwantiteit over neemt toe?
Misschien niet bekeken vanuit het perspectief van de ‘minimalistische definitie’, maar er zijn
duidelijk een groeiend aantal risico’s ➔ Demagogie eenmaal op dat pad, middelen tot
beschikking via sociale media… wnr democratie eenmaal dreigt af te kalven, dan rekening
houden met risico’s!
5
Professor dr. Peter Vermeersch
Korte beschrijving van het vak: Dit vak onderzoekt de uitdagingen waarmee democratieën wereldwijd
geconfronteerd w, zoals afnemend politiek vertrouwen, impact vh veranderende informatielandschap en
druk op representatieve instellingen. Thema’s als 'illiberale democratie' en 'democratic backsliding' w
behandeld. Naast uitdagingen w ook mogelijke oplossingen en democratische vernieuwingen besproken,
waarbij alternatieve modellen vn democratisch bestuur en baanbrekend onderzoek centraal staan.
Skills Lab ‘Democratie en participatie’: Richt zich op praktische toepassing vd concepten. Studenten
werken aan een casus over democratie en participatie en ontwikkelen hiervoor realistische oplossingen.
Opmerkingen!
• Syllabus is onderhevig aan veranderingen, dus check de Toledo-pagina wekelijks!
• 8 november: Gastcollege v/e special guest ;-)
• Teksten lezen en studeren ➔ Eigen mening kunnen vormen:
o Dit element vind ik super o Ik ben het wel/niet eens met…
overtuigend, omdat… o Voor mij betekent de tekst dit…
o Ik heb nieuwe inzichten kunnen o …
verwerven over…
Vb’en vn uitdagingen vr de democratie: Internationale organisaties, particratie, rol vn justitie,
massamedia, economische/sociale ongelijkheid…
• Particratie: Politiek sys waarin politieke partijen dominante rol spelen bij het nemen vn beslissingen,
vaak ten koste vd invloed vn individuele parlementsleden of burgers. In een particratie hbb partijen
veel controle over beleid en bestuur, wat de macht vd parlementaire democratie kan beperken
Praktisch:
• Werkvormen: Hoorcolleges, reflectie op de verplichte literatuur en gastcolleges
• Beschikbaar materiaal: Lesopnames, slides, verplichte en extra literatuur
o Verplichte literatuur = Leerstof, want kennisvragen op examen!
o Extra literatuur = GEEN leerstof
• Evaluatie: Schriftelijk examen, combinatie van kennisvragen en korte essayvragen
Week 1: Inleiding & Staat de democratie onder druk?
Een eerste verkenning van het onderwerp:
1) Hoe herken je een democratie?
• Vrije en eerlijke verkiezingen, de rechtsstaat, vrijheid vn meningsuiting en pers, en de
bescherming vn mensenrechten
• Burgers hbb invloed op bestuur door te stemmen en deelname aan politieke processen
2) Democratie en democratische verbeelding
• ‘Kuntswerkje’: Norman Rockwell, Four Freedoms (jaren ’40 vd 20ste eeuw ➔ 1943)
o ‘Schilderij vindt zijn inspiratie in State of the Union-toespraak vn 1941 door president
Franklin D. Roosevelt, waarin hij 4 democratische waarden schetste die hij essentieel
vond om te behouden: Vrijheid vn meningsuiting, vrijheid vn godsdienst, vrijwaring vn
gebrek en vrijwaring vn angst’ ➔ Ode aan de vrijheid vn meningsuiting en vrijheid vn debat
1
, • ‘Kuntswerkje’: Art in Democracy
o Tentoonstelling door het Europees Parlement
o Democratie wordt op een fantasierijke manier getoond, mr wie herkent
democratie hierin?
• Extra:
o Welke SMAAK heeft democratie? ➔ Mogelijke theorie/interpretatie:
▪ Veel fastfood = Minder welvarend = Minder democratisch
▪ Gezonder eten = Welvarender = Meer democratisch
o Welk GELUID heeft democratie? ➔ Mogelijke theorie/interpretatie:
▪ Het geluid vn democratie is niet het geluid vn stilte, want opinies moeten
geuit w, dus dit is eerder het geluid v/e marktje in Leuven vol marktkramers
en locale politici
▪ Protestbewegingen
▪ ‘Order!’-roep vn John Bercow, voormalige voorzitter (Speaker) vh Britse
Lagerhuis. Hij werd bekend om zijn karakteristieke manier vn orde
handhaven tijdens parlementaire debatten, vooral tijdens Brexit-discussies
in Britse parlement
3) Democratie en onderzoek: Op welke dimesie kan/moet onderzoek zich focussen?
• Vanuit welke discipline kan/moet democratie benaderd w?
o Voorbeeld: Antropologie ➔ Extra literatuur: Julia Paley < ‘Toward an Anthropology of
Democracy’
o Voorbeeld: Architectuurgeschiedenis
Doel vh eerste hoorcollege: Inzicht verschaffen in wat democratie betekent, de huidige
toestand vn democratie wereldwijd inschatten, en een discussie op gang brengen over de
terugval vn democratie in de wereld
1. Definiëren van de democratie
Enkele vaak gebruikte definities van democratie in de politiekwetenschappelijke literatuur
• De bakermat van de democratie ligt in Griekenland, Athene
• ‘Democracy is the worst form of government, except for all the others that have been tried
from time to time.’ (Churchill, 1947)
• Minimalistische definities vs omstandigere definities
o Vb v/e minimalistische invulling: ‘The democratic method is that institutional
arrangement for arriving at political decisions in which individuals acquire the power to
decide by means of a competitive struggle for the people’s vote.’ (Joseph Shumpeter,
Capitalism, Socialism, and Democracy, 1942)
• Charles Tilly:
o Procedureel: Focus in deze definitie is vaak electorale competitie (zie Shumpeter).
Democratie vereist dat burgers regelmatig hun leiders kunnen kiezen in competitieve
verkiezingen (Bv: Algemeen enkelvoudig stemrecht, meerpartijensys, toegankelijke
media…)
o Constitutioneel (juridische definitie): Volgens deze definitie w democratieën ‘herkend’
aan hun constitutionele vorm, zoals federale of unitaire sys, parlementaire of
presidentiële structuren
2
, o Substantieel: Nadruk op ‘uitkomsten’ vn democratische procedures en regels.
Democratie moet resulteren in welzijn, vrijheid, gelijkheid, vrede voor burgers…
o Procesgericht: Focus ligt bij een noodzakelijk aantal democratische ‘processen’ die
steeds anders kunnen w ingevuld, afhankelijk vd omstandigheden
▪ Vb v/e ‘procesgerichte’ benadering is de definitie vn Robert Dahl (‘polyarchal
democracy’):
▪ Noodzakelijke processen volgens Dahl:
• Effectieve participatie
• Gelijkwaardigheid vn stem: Elke stem krijgt evenveel gewicht
• Verlicht begrip
• Agendabepaling (controle op de agenda door de leden v/e democratie
• Inclusiviteit: Alle volwassenen
• Pluralisme: Verschillende elites en belangengroepen kunnen met elkaar
concurreren en compromissen sluiten
• Institutionele voorwaarden (verwant aan liberale basisrechten): Vrije en
eerlijke verkiezingen, vrijheid vn meningsuiting, vrijheid vn vereniging, en een
onafhankelijke rechtspraak
• Democratie kan ook een normatieve aanspraak zijn (maw een normatieve claim, die
ironisch genoeg vaak door niet-democratische regimes w gemaakt)
• Democratie kan ook een betekenisgevend kader zijn: Een perspectief waarmee je nr een
bestuurssysteem kijkt en vn waaruit je zo’n systeem probeert te duiden.
• Veel gebruikte ‘modellen’ bij een poging om systemen te duiden:
o Electorale democratie (➔ Nadruk op de waarde van verkiezingen)
o Directe of participatieve democratie (➔ Nadruk op participatie van burgers)
o Deliberatieve democratie (➔ Nadruk op informatie en debat)
o Liberale democratie (➔ Nadruk op basisrechten)
• John Keane (2022). The shortest history of democracy
o 3 fases vd democratie, maar hij legt oorsprong veel verder terug dan Oude Griekenland
1) Age of ‘Assembly democracy’ (-2500 tot -260): Besluitvorming door directe
vergaderingen vn burgers, zoals in oude stadstaten
2) Age of ‘Electoral democracy’ (600 tot 1939): Democratie draait om verkiezingen
en vertegenwoordiging, waarbij burgers hun leiders kiezen
3) Age of ‘Monitory democracy’ (1945 tot nu): Democratie gaat verder dan
verkiezingen, met nieuwe vormen vn toezicht en controle op machthebbers, vaak
door internationale structuren en maatschappelijke organisaties
• Nt meer vrijblijvend in 1 land en je kan er nt meer vanuitgaan dat er niets kan misgaan
• Ontstaan van internationale structuren
• Ervoor zorgen dat we zoveel mogelijk democratiseren en elkaar gaan controleren
• Verweven met de geschiedenis vd Koude Oorlog
• Democratie onder druk? ➔ Ja, altijd… Politieke leiders die instellingen uithollen, en
bepaalde machtsstructuren naar zich toetrekken (Donald Tusk in Polen, Turkije, Israël…)
• Interesse of participatie ligt lager dan vroeger?
o Opinie 1: Sterke generaties tonen ook meer participatie, itt zwakkere generaties?
o Opinie 2: Jongeren niet minder geïnteresseerd, mr participeren via andere manieren
(Sociale media, TikTok, Instagram, protesten…)
3
,Conclusie:
• Geen eenduidige definitie • Nuttig om democratie af te zetten
• Focus op ‘processen’ is nuttig tegenover andere bestuurssystemen
• Nuttig om te werken met perspectieven • Middenweg zoeken tss minimalistische
en begrippenkaders en maximalistische definities
2. Over opkomst en terugval
Belangrijkste argumenten over opkomst (en terugval) van democratie
Lees en bestudeer: Renske Doorenspleet (2022). Political systems: The rise and fall of democracies and
dictatorships. In Handbook on Governance and Development (pp. 78–96). Edward Elgar Publishing.
• Belang van historische ontwikkelingen:
o Democratieën ontstaan vaak na revolutionaire gebeurtenissen of de val van autoritaire
regimes
o Economische en sociale factoren spelen een belangrijke rol in het
democratiseringsproces
o Belang van institutionele stabiliteit: Onafhankelijke rechterlijke macht, vrije media en
robuuste wetgevende macht
o Belang van inclusiviteit en gelijkheid
• Risico’s voor terugval
o Aanbodzijde: Demagogie, machtsmisbruik, misbruik van instituties
▪ Demagogie: Manipuleren vn emoties en vooroordelen vn mensen om politieke
macht te krijgen of te behouden, vaak door misleiding of populistische retoriek
o Vraagzijde: Gebrek aan vertrouwen, polarisatie, desinformatie etc.
3. Recente trends en data
Recente trends en data in het onderzoek over de vraag of democratieën in de verdrukking
staan
Rapporten van onderzoeksorganisaties die democratie ‘meten’:
• Varieties of Democracy (V-Dem): Academisch onderzoeksteam werkt met een dataset voor
202 landen vn 1789 tot nu ➔ Democratieproject om democratie wereldwijd te meten
• Liberal Democracy Index (LDI), gebaseerd op V-Dem-gegegens: Berekent scores obv de
werking vn electorale kerninstituties in combinatie met een inschatting vn liberale aspecten v/e
democratie zoals beperkingen door de wetgevende macht en hoge rechtbanken, de rol vd
rechtsstaat en individuele (burger)rechten
• Freedom House (Onderzoeksinstituut in de VS): Ranking vn landen met nadruk op het belang vn
politieke rechten en democratische vrijheden
• Andere organisaties dragen ‘indirect’ bij aan rangschikken en beoordelen vn democratieën
(Eurobarometer, Bertelsmann Foundation...)
Belangrijkste bevindingen (2022):
• Aantal democratieën: Terug op het niveau vn 1989, met een hoogtepunt in 2012
• Regionale trends: Daling vd LDI-scores, vooral in Oost-Europa en Centraal-Azië
• Eurobarometer data: Ontevredenheid over democratie, vooral in landen die in de jaren '90
enthousiast waren over democratie
• Freedom House: Bevestigt daling in democratische scores in landen zoals Hongarije, Polen (tot
2023), en Servië
4
, Tonen deze bevindingen aan dat er een bedreiging bestaat voor de democratie? Staat de
democratie wereldwijd onder druk? ➔ Dat is nog een andere vraag, want veel meer info over,
kwaliteit die erover bestaat neemt af, maar kwantiteit over neemt toe?
Misschien niet bekeken vanuit het perspectief van de ‘minimalistische definitie’, maar er zijn
duidelijk een groeiend aantal risico’s ➔ Demagogie eenmaal op dat pad, middelen tot
beschikking via sociale media… wnr democratie eenmaal dreigt af te kalven, dan rekening
houden met risico’s!
5
