Psychiatrie voor de sociaal
werker
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Het biopsychosociale model........................................................................................ 14
1.1 Historisch perspectief............................................................................................................ 14
1.1.1 Op weg naar een biologische psychiatrie........................................................................ 14
1.1.2 Opkomst van de psychologische benadering...................................................................15
1.1.3 Opkomst van de sociale psychiatrie................................................................................ 16
1.1.4 Na de Tweede Wereldoorlog: drie invalshoeken...............................................................16
1.2 Biopsychosociale model: herkomst en betekenis...................................................................17
1.2.1 Typering van het biopsychosociale model.......................................................................17
1.2.2 Het biopsychosociale model als vorm van systeemtheorie..............................................18
1.2.3 Praktische betekenis van het model van Engel................................................................19
1.3 Het biopsychosociale model in de praktijk: diagnostiek.........................................................20
1.3.1 Informatieverzameling.................................................................................................... 20
1.3.2 Classificatie..................................................................................................................... 20
1.3.3 Structuurdiagnose........................................................................................................... 23
1.3.4 Stress-kwetsbaarheidsmodel in de praktijk..................................................................... 24
1.4 Het biopsychosociale model in de praktijk: behandeling en begeleiding................................25
Hoofdstuk 2: Autismespectrumstoornis........................................................................................... 26
2.1 Autismespectrumstoornis....................................................................................................... 26
2.2 Historische achtergrond......................................................................................................... 26
2.3 Diagnostiek............................................................................................................................ 26
2.3.1 Classificatie van autismespectrumstoornissen................................................................26
2.3.2 Criteria van een autismespectrumstoornis: van DSM-IV naar DSM-5...............................26
2.4 Subtypen volgens de DSM-IV................................................................................................. 28
2.4.1 Autistische stoornis (klassiek autisme)............................................................................ 28
2.4.2 Syndroom van Asperger.................................................................................................. 28
2.4.3 PDD-NOS......................................................................................................................... 28
2.5 Subtypen volgens Lorna Wing................................................................................................ 29
2.5.1 De afzijdige groep (‘aloof’).............................................................................................. 29
2.5.3 De passieve groep (‘passive’).......................................................................................... 29
2.5.3 De actieve maar bizarre groep (‘active but odd’)............................................................29
2.6 Het diagnostisch proces......................................................................................................... 29
2.7 Oorzaken en verklaringsmodellen.......................................................................................... 30
2.7.1 Theory of mind................................................................................................................ 30
2.7.2 Centrale coherentie......................................................................................................... 30
2.7.3 Executieve functies......................................................................................................... 30
2.8 Prevalentie............................................................................................................................. 31
2.9 Autisme in de context van de levensloop............................................................................... 31
2.9.1 Levensloopbegeleiding.................................................................................................... 31
2.9.2 Autisme en scholing en onderwijs................................................................................... 31
2.9.3 Autisme en werk en dagbesteding.................................................................................. 32
, 2.9.4 Autisme en wonen........................................................................................................... 32
2.9.5 Vriendschap, relaties en seksualiteit............................................................................... 33
2.10 Mogelijkheden voor begeleiding, behandeling en training...................................................33
2.10.1 Begeleiding................................................................................................................... 33
2.10.2 Training......................................................................................................................... 33
2.10.3 Behandeling.................................................................................................................. 34
2.10.4 Huidige ontwikkelingen................................................................................................. 35
2.11 Begeleidings- en behandelingsvaardigheden van de hulpverlener.......................................35
2.11.1 Een autismebril opzetten............................................................................................... 35
2.11.2 Competenties van de hulpverlener die werkt met personen met ASS...........................36
Hoofdstuk 3: Persoonlijkheidsstoornissen........................................................................................ 37
3.1 Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen?.................................................................................... 37
3.2 Algemene gegevens over persoonlijkheidsstoornissen...........................................................38
3.2.1 Epidemiologie.................................................................................................................. 38
3.2.2 Verklaringsmodellen........................................................................................................ 38
3.2.3 Diagnostiek..................................................................................................................... 40
3.2.4 Comorbiditeit.................................................................................................................. 41
3.2.5 Behandeling: ambulant, (deeltijd) klinisch en farmacotherapie.......................................41
3.2.6 Behandelresultaten en prognose..................................................................................... 42
3.3 Algemene uitgangspunten en sociaal-pedagogische aspecten van behandeling bij
persoonlijkheidsstoornissen......................................................................................................... 43
3.4 Cluster-A-persoonlijkheidsstoornissen.................................................................................... 45
3.4.1 Algemene aspecten......................................................................................................... 45
3.4.2 Paranoïde-persoonlijkheidsstoornis................................................................................. 45
3.4.3 Schizoïde-persoonlijkheidsstoornis.................................................................................. 46
3.4.4 Schizotypische-persoonlijkheidsstoornis..........................................................................47
3.4.5 Benadering bij cluster A.................................................................................................. 47
3.4.6 Sociaal-pedagogisch aandachtsgebieden cluster A.........................................................48
3.5 Cluster-B-persoonlijkheidsstoornissen.................................................................................... 49
3.5.1 Algemene aspecten......................................................................................................... 49
3.5.2 Borderline-persoonlijkheidsstoornis................................................................................. 49
3.5.3 Narcistische-persoonlijkheidsstoornis.............................................................................. 51
3.5.4 Histrionische persoonlijkheidsstoornis (theatrale persoonlijkheidsstoornis).....................52
3.5.5 Anti-socialepersoonlijkheidsstoornis................................................................................ 53
3.5.6 Benadering bij cluster B.................................................................................................. 55
3.5.7 Sociaal-pedagogische aandachtsgebieden cluster B.......................................................55
3.6 Cluster-C-persoonlijkheidsstoornissen.................................................................................... 57
3.6.1 Algemene aspecten......................................................................................................... 57
3.6.2 Vermijdende-persoonlijkheidsstoornis............................................................................. 58
3.6.3 Afhankelijke-persoonlijkheidsstoornis.............................................................................. 58
3.6.4 Dwangmatige-persoonlijkheidsstoornis........................................................................... 59
3.6.5 Benadering bij cluster C.................................................................................................. 60
3.6.6 Sociaal-pedagogische aandachtsgebieden cluster C.......................................................61
, 3.7 Andere gespecificeerde persoonlijkheidsstoornis...................................................................62
3.8 Ongespecificeerde persoonlijkheidsstoornis...........................................................................62
3.9 Een dimensioneel model voor persoonlijkheidsstoornissen?..................................................62
Hoofdstuk 4: Angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen..........................................66
4.1 Angst en angststoornis........................................................................................................... 66
4.2 DSM-5-classificaties van angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen...............66
4.3 Angststoornissen.................................................................................................................... 67
4.3.1 Paniekstoornis en agorafobie........................................................................................... 67
4.3.2 Sociale-angststoornis (sociale fobie)............................................................................... 68
4.3.3 Gegeneraliseerde angststoornis...................................................................................... 69
4.3.4 Specifieke fobie............................................................................................................... 69
4.4 Epidemiologie van de angststoornissen................................................................................. 70
4.5 Verklaringsmodellen voor angststoornissen........................................................................... 70
4.5.1 Erfelijke factoren............................................................................................................. 70
4.5.2 Temperament.................................................................................................................. 70
4.5.3 Psychologische factoren, opvoeding................................................................................ 70
4.5.4 Levensgebeurtenissen..................................................................................................... 71
4.5.5 Neurobiologische factoren............................................................................................... 71
4.6 Vragenlijsten.......................................................................................................................... 71
4.7 Behandeling van angststoornissen......................................................................................... 71
4.7.1 Medicatie........................................................................................................................ 72
4.7.2 Psychologische behandeling............................................................................................ 72
4.7.3 Behandelingssetting........................................................................................................ 72
4.8 Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen.................................................................73
4.8.1 Obsessieve-compulsieve stoornis.................................................................................... 73
4.8.2 Morfodysfore stoornis...................................................................................................... 74
4.8.3 Epidemiologie.................................................................................................................. 74
4.8.4 Verklaringsmodellen........................................................................................................ 74
4.8.5 Vragenlijsten................................................................................................................... 75
4.8.6 Behandeling.................................................................................................................... 75
4.8.7 Medicatie........................................................................................................................ 75
4.8.8 Cognitieve gedragstherapie............................................................................................ 75
4.8.9 Behandelsetting.............................................................................................................. 75
4.9 Angststoornissen door een middel of door een somatische aandoening................................76
4.9.1 Angststoornis door gebruik van een middel.....................................................................76
4.9.2 Angststoornis door een somatische aandoening..............................................................76
4.10 De rol van de sociaal werker in de behandeling..................................................................76
4.11 Cognitieve gedragstherapie................................................................................................. 76
4.12 De gedragstherapeutische relatie....................................................................................... 77
4.13 Begeleiding en gedragstherapeutische behandeling bij cliënten met een angststoornis.....77
4.13.1 Uitleg geven over behandeling en stoornis....................................................................77
4.13.2 Inventarisatie van klachten........................................................................................... 78
4.13.3 Exposure en responspreventie...................................................................................... 78
werker
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Het biopsychosociale model........................................................................................ 14
1.1 Historisch perspectief............................................................................................................ 14
1.1.1 Op weg naar een biologische psychiatrie........................................................................ 14
1.1.2 Opkomst van de psychologische benadering...................................................................15
1.1.3 Opkomst van de sociale psychiatrie................................................................................ 16
1.1.4 Na de Tweede Wereldoorlog: drie invalshoeken...............................................................16
1.2 Biopsychosociale model: herkomst en betekenis...................................................................17
1.2.1 Typering van het biopsychosociale model.......................................................................17
1.2.2 Het biopsychosociale model als vorm van systeemtheorie..............................................18
1.2.3 Praktische betekenis van het model van Engel................................................................19
1.3 Het biopsychosociale model in de praktijk: diagnostiek.........................................................20
1.3.1 Informatieverzameling.................................................................................................... 20
1.3.2 Classificatie..................................................................................................................... 20
1.3.3 Structuurdiagnose........................................................................................................... 23
1.3.4 Stress-kwetsbaarheidsmodel in de praktijk..................................................................... 24
1.4 Het biopsychosociale model in de praktijk: behandeling en begeleiding................................25
Hoofdstuk 2: Autismespectrumstoornis........................................................................................... 26
2.1 Autismespectrumstoornis....................................................................................................... 26
2.2 Historische achtergrond......................................................................................................... 26
2.3 Diagnostiek............................................................................................................................ 26
2.3.1 Classificatie van autismespectrumstoornissen................................................................26
2.3.2 Criteria van een autismespectrumstoornis: van DSM-IV naar DSM-5...............................26
2.4 Subtypen volgens de DSM-IV................................................................................................. 28
2.4.1 Autistische stoornis (klassiek autisme)............................................................................ 28
2.4.2 Syndroom van Asperger.................................................................................................. 28
2.4.3 PDD-NOS......................................................................................................................... 28
2.5 Subtypen volgens Lorna Wing................................................................................................ 29
2.5.1 De afzijdige groep (‘aloof’).............................................................................................. 29
2.5.3 De passieve groep (‘passive’).......................................................................................... 29
2.5.3 De actieve maar bizarre groep (‘active but odd’)............................................................29
2.6 Het diagnostisch proces......................................................................................................... 29
2.7 Oorzaken en verklaringsmodellen.......................................................................................... 30
2.7.1 Theory of mind................................................................................................................ 30
2.7.2 Centrale coherentie......................................................................................................... 30
2.7.3 Executieve functies......................................................................................................... 30
2.8 Prevalentie............................................................................................................................. 31
2.9 Autisme in de context van de levensloop............................................................................... 31
2.9.1 Levensloopbegeleiding.................................................................................................... 31
2.9.2 Autisme en scholing en onderwijs................................................................................... 31
2.9.3 Autisme en werk en dagbesteding.................................................................................. 32
, 2.9.4 Autisme en wonen........................................................................................................... 32
2.9.5 Vriendschap, relaties en seksualiteit............................................................................... 33
2.10 Mogelijkheden voor begeleiding, behandeling en training...................................................33
2.10.1 Begeleiding................................................................................................................... 33
2.10.2 Training......................................................................................................................... 33
2.10.3 Behandeling.................................................................................................................. 34
2.10.4 Huidige ontwikkelingen................................................................................................. 35
2.11 Begeleidings- en behandelingsvaardigheden van de hulpverlener.......................................35
2.11.1 Een autismebril opzetten............................................................................................... 35
2.11.2 Competenties van de hulpverlener die werkt met personen met ASS...........................36
Hoofdstuk 3: Persoonlijkheidsstoornissen........................................................................................ 37
3.1 Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen?.................................................................................... 37
3.2 Algemene gegevens over persoonlijkheidsstoornissen...........................................................38
3.2.1 Epidemiologie.................................................................................................................. 38
3.2.2 Verklaringsmodellen........................................................................................................ 38
3.2.3 Diagnostiek..................................................................................................................... 40
3.2.4 Comorbiditeit.................................................................................................................. 41
3.2.5 Behandeling: ambulant, (deeltijd) klinisch en farmacotherapie.......................................41
3.2.6 Behandelresultaten en prognose..................................................................................... 42
3.3 Algemene uitgangspunten en sociaal-pedagogische aspecten van behandeling bij
persoonlijkheidsstoornissen......................................................................................................... 43
3.4 Cluster-A-persoonlijkheidsstoornissen.................................................................................... 45
3.4.1 Algemene aspecten......................................................................................................... 45
3.4.2 Paranoïde-persoonlijkheidsstoornis................................................................................. 45
3.4.3 Schizoïde-persoonlijkheidsstoornis.................................................................................. 46
3.4.4 Schizotypische-persoonlijkheidsstoornis..........................................................................47
3.4.5 Benadering bij cluster A.................................................................................................. 47
3.4.6 Sociaal-pedagogisch aandachtsgebieden cluster A.........................................................48
3.5 Cluster-B-persoonlijkheidsstoornissen.................................................................................... 49
3.5.1 Algemene aspecten......................................................................................................... 49
3.5.2 Borderline-persoonlijkheidsstoornis................................................................................. 49
3.5.3 Narcistische-persoonlijkheidsstoornis.............................................................................. 51
3.5.4 Histrionische persoonlijkheidsstoornis (theatrale persoonlijkheidsstoornis).....................52
3.5.5 Anti-socialepersoonlijkheidsstoornis................................................................................ 53
3.5.6 Benadering bij cluster B.................................................................................................. 55
3.5.7 Sociaal-pedagogische aandachtsgebieden cluster B.......................................................55
3.6 Cluster-C-persoonlijkheidsstoornissen.................................................................................... 57
3.6.1 Algemene aspecten......................................................................................................... 57
3.6.2 Vermijdende-persoonlijkheidsstoornis............................................................................. 58
3.6.3 Afhankelijke-persoonlijkheidsstoornis.............................................................................. 58
3.6.4 Dwangmatige-persoonlijkheidsstoornis........................................................................... 59
3.6.5 Benadering bij cluster C.................................................................................................. 60
3.6.6 Sociaal-pedagogische aandachtsgebieden cluster C.......................................................61
, 3.7 Andere gespecificeerde persoonlijkheidsstoornis...................................................................62
3.8 Ongespecificeerde persoonlijkheidsstoornis...........................................................................62
3.9 Een dimensioneel model voor persoonlijkheidsstoornissen?..................................................62
Hoofdstuk 4: Angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen..........................................66
4.1 Angst en angststoornis........................................................................................................... 66
4.2 DSM-5-classificaties van angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen...............66
4.3 Angststoornissen.................................................................................................................... 67
4.3.1 Paniekstoornis en agorafobie........................................................................................... 67
4.3.2 Sociale-angststoornis (sociale fobie)............................................................................... 68
4.3.3 Gegeneraliseerde angststoornis...................................................................................... 69
4.3.4 Specifieke fobie............................................................................................................... 69
4.4 Epidemiologie van de angststoornissen................................................................................. 70
4.5 Verklaringsmodellen voor angststoornissen........................................................................... 70
4.5.1 Erfelijke factoren............................................................................................................. 70
4.5.2 Temperament.................................................................................................................. 70
4.5.3 Psychologische factoren, opvoeding................................................................................ 70
4.5.4 Levensgebeurtenissen..................................................................................................... 71
4.5.5 Neurobiologische factoren............................................................................................... 71
4.6 Vragenlijsten.......................................................................................................................... 71
4.7 Behandeling van angststoornissen......................................................................................... 71
4.7.1 Medicatie........................................................................................................................ 72
4.7.2 Psychologische behandeling............................................................................................ 72
4.7.3 Behandelingssetting........................................................................................................ 72
4.8 Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen.................................................................73
4.8.1 Obsessieve-compulsieve stoornis.................................................................................... 73
4.8.2 Morfodysfore stoornis...................................................................................................... 74
4.8.3 Epidemiologie.................................................................................................................. 74
4.8.4 Verklaringsmodellen........................................................................................................ 74
4.8.5 Vragenlijsten................................................................................................................... 75
4.8.6 Behandeling.................................................................................................................... 75
4.8.7 Medicatie........................................................................................................................ 75
4.8.8 Cognitieve gedragstherapie............................................................................................ 75
4.8.9 Behandelsetting.............................................................................................................. 75
4.9 Angststoornissen door een middel of door een somatische aandoening................................76
4.9.1 Angststoornis door gebruik van een middel.....................................................................76
4.9.2 Angststoornis door een somatische aandoening..............................................................76
4.10 De rol van de sociaal werker in de behandeling..................................................................76
4.11 Cognitieve gedragstherapie................................................................................................. 76
4.12 De gedragstherapeutische relatie....................................................................................... 77
4.13 Begeleiding en gedragstherapeutische behandeling bij cliënten met een angststoornis.....77
4.13.1 Uitleg geven over behandeling en stoornis....................................................................77
4.13.2 Inventarisatie van klachten........................................................................................... 78
4.13.3 Exposure en responspreventie...................................................................................... 78
