Samenvatting: Inleiding in de psychologie
Vergeet voorbeeldvragen niet
Contents
H1: Om te beginnen Over waar psychologie over gaat en hoe psychologen onderzoek verrichten.......7
What’s in a name?.............................................................................................................................7
Belang van kritisch denken................................................................................................................7
Freud en psychologie.........................................................................................................................7
Een beknopt historisch overzicht.......................................................................................................7
Methodologische eisen voor wetenschappelijk onderzoek...............................................................7
1. Systematisch empirisme............................................................................................................7
2. Verifieerbare kennis...................................................................................................................8
3. Toetsbare theorieën en uitspraken............................................................................................8
Van kennis tot wetenschappelijke wet...............................................................................................8
Onderzoeksmethoden.......................................................................................................................8
Neutralistische observatie.................................................................................................................8
Gevalstudies.......................................................................................................................................8
Interview............................................................................................................................................8
Surveys...............................................................................................................................................8
Tests...................................................................................................................................................8
Correlationeel onderzoek..................................................................................................................9
Experimentele studie.........................................................................................................................9
Enkele exemplarische voorbeelden...................................................................................................9
Zitten er grootmoedercellen in onze hersenen?............................................................................9
Vragenlijsten en het voorspellen van gedrag...............................................................................10
Wat heet dan gelukkig zijn?.........................................................................................................10
Komen mannen werkelijk van mars?...........................................................................................11
Voelen zonder te voelen..............................................................................................................11
Ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren..............................................................13
Om te onthouden........................................................................................................................13
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................14
H2: Pavlovs hond en Thorndikes kat....................................................................................................14
Sporters, gokkers en ratten met een goede neus.............................................................................14
1
, Twee vormen van leren...................................................................................................................15
Wat we leerden van de honden van Pavlov.....................................................................................15
Geconditioneerde aversie................................................................................................................16
.........................................................................................................................................................16
Klassieke conditionering in het dagelijkse leven..............................................................................16
Over ratten en duiven in kooien … en over mensen........................................................................16
De kracht van bekrachtiging.............................................................................................................17
Secundaire bekrachtiging, shaping en chaining voor het moeilijkere werk......................................17
APOPO-ratten in actie......................................................................................................................17
Spaart wie zijn kind liefheeft de roede (niet)...................................................................................18
De bijgeloofexperimenten...............................................................................................................18
Operante conditionering en de behavioristische visie op gedrag: zelfherkenning bij duiven...........18
Andere soorten van leergedrag.......................................................................................................19
Behaviorisme in de jaren 2000........................................................................................................19
Om te onthouden............................................................................................................................19
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................20
H3: de wortel en de stok (over motivatie en de invloed van straf en beloning op gedrag)..................21
Het Monty Hall-dilemma.................................................................................................................21
Hoe vaak stoot een ezel zich aan dezelfde steen?............................................................................21
Zijn duiven slimmer dan wiskundigen?............................................................................................21
Falende beloningen..........................................................................................................................22
Biologische beperkingen bij conditionering.....................................................................................22
Onverwacht gedrag van kinderen en volwassenen..........................................................................22
Het principe van de wortel en de stok.............................................................................................22
Beloningen, stereotypie en problemen oplossen............................................................................22
Joodse wijsheid................................................................................................................................23
Motivatie als drijvende kracht.........................................................................................................23
Punished by rewards........................................................................................................................23
Meer zakgeld voor een goed rapport?.............................................................................................23
Betalen per prestatie.......................................................................................................................24
Hij en zij wel, maar ik niet................................................................................................................24
Wie braaf is, krijgt lekkers, wie stout is de roe.................................................................................24
Skinners principes bij duiven en bij mensen … uit verschillende culturen.......................................24
Skinner versus positieve psychologie...............................................................................................26
2
, Om te onthouden............................................................................................................................26
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................26
H4: Herinneringen (over hoe ons geheugen werkt).............................................................................27
Was het Steve Titus?........................................................................................................................27
Een algemeen model van het geheugen..........................................................................................27
Het geheugen van ooggetuigen.......................................................................................................28
Vertekeningen die ontstaan bij het inprenten van informatie.........................................................29
Beïnvloeding tijdens het bewaren...................................................................................................29
Vervaagt de tijd traumatische herinneringen?.................................................................................30
Herinneringen oproepen.................................................................................................................30
Metakennis van ons geheugen: weten we wat we weten?..............................................................30
Herinneringen inplanten..................................................................................................................30
Verdrongen herinneringen: feit of fictie?.........................................................................................31
Het debat gaat nog door…...............................................................................................................31
Om te onthouden............................................................................................................................31
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................31
H5: Is daar iemand? (Over de invloed die anderen op ons uitoefenen): overslaan..............................32
H6: Wat doen anderen? (Over hoe we ons gedrag afstemmen op anderen).......................................32
Over mode, een medewerkster van McDonald’s en een gepest meisje...........................................32
Conformisme, of hoe een meerderheid ons gedrag kan beïnvloeden.............................................33
Van sociale beïnvloeding naar innerlijke acceptatie.........................................................................33
Van sociale beïnvloeding naar ongewenste interpretaties...............................................................34
Van sociale beïnvloeding naar openlijke volgzaamheid...................................................................34
Omstandigheden en mate van conformisme...................................................................................35
De invloed van het aantal................................................................................................................35
Conformisme door informatieve beïnvloeding................................................................................35
Een andere dissident in de groep: wat nu?......................................................................................36
Is conformisme historisch en cultureel bepaald?.............................................................................36
Gewenste en ongewenste effecten van normatieve sociale invloed................................................36
Innovatie, of hoe een minderheid toch invloed kan uitoefenen......................................................37
Gehoorzaamheid aan een autoriteit................................................................................................39
Situationele beïnvloeding................................................................................................................41
Informatieve beïnvloeding...............................................................................................................42
De experimenten van Milgram en de medewerkster van Mcdonald’s.............................................42
3
, Het effect van situationele factoren bij het helpen van mensen in nood.........................................42
Hoe meer, hoe minder…..................................................................................................................45
Om te onthouden............................................................................................................................45
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................46
H7: Waarom doet die dat? (Over hoe we weten waarom iemand zich op een bepaalde manier
gedraagt ).............................................................................................................................................47
Worden priesters pedofielen of worden pedofielen priesters?.......................................................47
Causale attributie of de vraag waarom iemand zich zo gedraagt.....................................................47
Gebrek aan consensus.....................................................................................................................48
Opvallendheid..................................................................................................................................49
De fundamentele attributiefout = correspondence bias..................................................................49
Culturele verschillen in attributie.....................................................................................................49
Het verschil tussen actor en observator...........................................................................................50
De taak van een psychotherapeut...................................................................................................50
Geef de verklaring die het best in jouw kraam past.........................................................................51
Attributie en reputatie: situationele crisiscommunicatie theorie....................................................51
Blaming the booze … want (enkel) mannen weten waarom............................................................51
Om te onthouden............................................................................................................................51
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................52
H8: Beslissen (over beslissingen nemen en welke zekerheid ons dat geeft)........................................52
H9: Kiezen en oordelen (Over hoe we keuzes maken, oordelen vellen en een situatie inschatten).....53
Enkele vragen...................................................................................................................................53
Representativiteitsheuristiek...........................................................................................................53
Linda-effect......................................................................................................................................53
Wanneer minder meer wordt..........................................................................................................53
Wanneer weinig niet genoeg is........................................................................................................54
The gambler’s fallacy.......................................................................................................................54
De beste stuurlui … kennen geen toeval..........................................................................................54
Intuïtieve experts versus droge statistiek.........................................................................................54
Verdelingslogica...............................................................................................................................55
Regressie naar het gemiddelde........................................................................................................55
Waaraan doet dit je denken? De kracht van de availabilityheuristiek..............................................55
Hoe waarschijnlijk is het? Redeneren met probabiliteiten...............................................................56
Omkeren van voorwaardelijke kansen.............................................................................................56
4
Vergeet voorbeeldvragen niet
Contents
H1: Om te beginnen Over waar psychologie over gaat en hoe psychologen onderzoek verrichten.......7
What’s in a name?.............................................................................................................................7
Belang van kritisch denken................................................................................................................7
Freud en psychologie.........................................................................................................................7
Een beknopt historisch overzicht.......................................................................................................7
Methodologische eisen voor wetenschappelijk onderzoek...............................................................7
1. Systematisch empirisme............................................................................................................7
2. Verifieerbare kennis...................................................................................................................8
3. Toetsbare theorieën en uitspraken............................................................................................8
Van kennis tot wetenschappelijke wet...............................................................................................8
Onderzoeksmethoden.......................................................................................................................8
Neutralistische observatie.................................................................................................................8
Gevalstudies.......................................................................................................................................8
Interview............................................................................................................................................8
Surveys...............................................................................................................................................8
Tests...................................................................................................................................................8
Correlationeel onderzoek..................................................................................................................9
Experimentele studie.........................................................................................................................9
Enkele exemplarische voorbeelden...................................................................................................9
Zitten er grootmoedercellen in onze hersenen?............................................................................9
Vragenlijsten en het voorspellen van gedrag...............................................................................10
Wat heet dan gelukkig zijn?.........................................................................................................10
Komen mannen werkelijk van mars?...........................................................................................11
Voelen zonder te voelen..............................................................................................................11
Ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren..............................................................13
Om te onthouden........................................................................................................................13
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................14
H2: Pavlovs hond en Thorndikes kat....................................................................................................14
Sporters, gokkers en ratten met een goede neus.............................................................................14
1
, Twee vormen van leren...................................................................................................................15
Wat we leerden van de honden van Pavlov.....................................................................................15
Geconditioneerde aversie................................................................................................................16
.........................................................................................................................................................16
Klassieke conditionering in het dagelijkse leven..............................................................................16
Over ratten en duiven in kooien … en over mensen........................................................................16
De kracht van bekrachtiging.............................................................................................................17
Secundaire bekrachtiging, shaping en chaining voor het moeilijkere werk......................................17
APOPO-ratten in actie......................................................................................................................17
Spaart wie zijn kind liefheeft de roede (niet)...................................................................................18
De bijgeloofexperimenten...............................................................................................................18
Operante conditionering en de behavioristische visie op gedrag: zelfherkenning bij duiven...........18
Andere soorten van leergedrag.......................................................................................................19
Behaviorisme in de jaren 2000........................................................................................................19
Om te onthouden............................................................................................................................19
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................20
H3: de wortel en de stok (over motivatie en de invloed van straf en beloning op gedrag)..................21
Het Monty Hall-dilemma.................................................................................................................21
Hoe vaak stoot een ezel zich aan dezelfde steen?............................................................................21
Zijn duiven slimmer dan wiskundigen?............................................................................................21
Falende beloningen..........................................................................................................................22
Biologische beperkingen bij conditionering.....................................................................................22
Onverwacht gedrag van kinderen en volwassenen..........................................................................22
Het principe van de wortel en de stok.............................................................................................22
Beloningen, stereotypie en problemen oplossen............................................................................22
Joodse wijsheid................................................................................................................................23
Motivatie als drijvende kracht.........................................................................................................23
Punished by rewards........................................................................................................................23
Meer zakgeld voor een goed rapport?.............................................................................................23
Betalen per prestatie.......................................................................................................................24
Hij en zij wel, maar ik niet................................................................................................................24
Wie braaf is, krijgt lekkers, wie stout is de roe.................................................................................24
Skinners principes bij duiven en bij mensen … uit verschillende culturen.......................................24
Skinner versus positieve psychologie...............................................................................................26
2
, Om te onthouden............................................................................................................................26
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................26
H4: Herinneringen (over hoe ons geheugen werkt).............................................................................27
Was het Steve Titus?........................................................................................................................27
Een algemeen model van het geheugen..........................................................................................27
Het geheugen van ooggetuigen.......................................................................................................28
Vertekeningen die ontstaan bij het inprenten van informatie.........................................................29
Beïnvloeding tijdens het bewaren...................................................................................................29
Vervaagt de tijd traumatische herinneringen?.................................................................................30
Herinneringen oproepen.................................................................................................................30
Metakennis van ons geheugen: weten we wat we weten?..............................................................30
Herinneringen inplanten..................................................................................................................30
Verdrongen herinneringen: feit of fictie?.........................................................................................31
Het debat gaat nog door…...............................................................................................................31
Om te onthouden............................................................................................................................31
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................31
H5: Is daar iemand? (Over de invloed die anderen op ons uitoefenen): overslaan..............................32
H6: Wat doen anderen? (Over hoe we ons gedrag afstemmen op anderen).......................................32
Over mode, een medewerkster van McDonald’s en een gepest meisje...........................................32
Conformisme, of hoe een meerderheid ons gedrag kan beïnvloeden.............................................33
Van sociale beïnvloeding naar innerlijke acceptatie.........................................................................33
Van sociale beïnvloeding naar ongewenste interpretaties...............................................................34
Van sociale beïnvloeding naar openlijke volgzaamheid...................................................................34
Omstandigheden en mate van conformisme...................................................................................35
De invloed van het aantal................................................................................................................35
Conformisme door informatieve beïnvloeding................................................................................35
Een andere dissident in de groep: wat nu?......................................................................................36
Is conformisme historisch en cultureel bepaald?.............................................................................36
Gewenste en ongewenste effecten van normatieve sociale invloed................................................36
Innovatie, of hoe een minderheid toch invloed kan uitoefenen......................................................37
Gehoorzaamheid aan een autoriteit................................................................................................39
Situationele beïnvloeding................................................................................................................41
Informatieve beïnvloeding...............................................................................................................42
De experimenten van Milgram en de medewerkster van Mcdonald’s.............................................42
3
, Het effect van situationele factoren bij het helpen van mensen in nood.........................................42
Hoe meer, hoe minder…..................................................................................................................45
Om te onthouden............................................................................................................................45
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................46
H7: Waarom doet die dat? (Over hoe we weten waarom iemand zich op een bepaalde manier
gedraagt ).............................................................................................................................................47
Worden priesters pedofielen of worden pedofielen priesters?.......................................................47
Causale attributie of de vraag waarom iemand zich zo gedraagt.....................................................47
Gebrek aan consensus.....................................................................................................................48
Opvallendheid..................................................................................................................................49
De fundamentele attributiefout = correspondence bias..................................................................49
Culturele verschillen in attributie.....................................................................................................49
Het verschil tussen actor en observator...........................................................................................50
De taak van een psychotherapeut...................................................................................................50
Geef de verklaring die het best in jouw kraam past.........................................................................51
Attributie en reputatie: situationele crisiscommunicatie theorie....................................................51
Blaming the booze … want (enkel) mannen weten waarom............................................................51
Om te onthouden............................................................................................................................51
Voorbeeldvragen..........................................................................................................................52
H8: Beslissen (over beslissingen nemen en welke zekerheid ons dat geeft)........................................52
H9: Kiezen en oordelen (Over hoe we keuzes maken, oordelen vellen en een situatie inschatten).....53
Enkele vragen...................................................................................................................................53
Representativiteitsheuristiek...........................................................................................................53
Linda-effect......................................................................................................................................53
Wanneer minder meer wordt..........................................................................................................53
Wanneer weinig niet genoeg is........................................................................................................54
The gambler’s fallacy.......................................................................................................................54
De beste stuurlui … kennen geen toeval..........................................................................................54
Intuïtieve experts versus droge statistiek.........................................................................................54
Verdelingslogica...............................................................................................................................55
Regressie naar het gemiddelde........................................................................................................55
Waaraan doet dit je denken? De kracht van de availabilityheuristiek..............................................55
Hoe waarschijnlijk is het? Redeneren met probabiliteiten...............................................................56
Omkeren van voorwaardelijke kansen.............................................................................................56
4
