MENS & ORGANISATIE 2022-2023
INHOUDSOPGAVE
inleidingsles (21/09) ....................................................................................................................................... 5
1. Wat is een organisatie? ............................................................................................................................... 6
2. belang van mens & organisatie? ................................................................................................................. 7
onderzoek rond gedrag in organisaties ........................................................................................................... 7
3. uitdagingen voor men & organisatie ......................................................................................................... 10
hoofdstuk 2: attitudes en werktevredenheid ................................................................................................ 13
1. attitude ...................................................................................................................................................... 13
1.1. drie componenten van een attitudes ................................................................................................ 13
1.2. attitudes en gedrag ........................................................................................................................... 13
2. vijf werkgerelateerde attitudes ................................................................................................................. 14
2.1. werktevredenheid meten .................................................................................................................. 15
2.2. uitkomsten van werktevredenheidsmetingen .................................................................................. 16
2.3. oorzaken van werktevredenheid ....................................................................................................... 16
2.4. de voordelen van werktevredenheid ................................................................................................ 16
2.5. de nadelen van werkontevredenheid................................................................................................ 18
2.6. het belang van werktevredenheid..................................................................................................... 18
3. toepassing in de organisatiepraktijk ......................................................................................................... 18
3.1. werktevredenheid ............................................................................................................................. 18
3.2. betrokkenheid ................................................................................................................................... 18
3.3. organisatiebinding ............................................................................................................................. 18
3.4. institutionele kaders en hun indirecte invloed .................................................................................. 18
hoofdstuk 3: persoonlijkheid en waarden in organisaties ............................................................................. 19
1. persoonlijkheid .......................................................................................................................................... 19
1.1. wat is persoonlijkheid? ...................................................................................................................... 19
1.2. nature of nurture? ............................................................................................................................. 19
2. modellen/testen ........................................................................................................................................ 19
2.1. big 5 ................................................................................................................................................... 19
2.2. big 5 en werkgedrag .......................................................................................................................... 21
2.3. mbti ................................................................................................................................................... 21
3. overige persoonlijkheidseigenschappen .................................................................................................... 23
3.1. zelfbeeld (core self-evaluation) ......................................................................................................... 23
3.2. locus of control als onderdeel van zelfbeeld ..................................................................................... 23
4. duistere drietal – the dark triad................................................................................................................. 23
5. persoonlijkheid en situatie......................................................................................................................... 24
5.1. theorie van de situatiesterkte ........................................................................................................... 24
1
, 5.2. theorie van de activering van persoonlijkheidskenmerken (tat) ....................................................... 24
6. persoonlijkheid en selectie......................................................................................................................... 25
7. persoonlijkheid en jobs (beroepskeuze) ..................................................................................................... 25
8. waarden .................................................................................................................................................... 26
hoofdstuk 4: organisatiecultuur .................................................................................................................... 28
1. wat is organisatiecultuur? ......................................................................................................................... 28
2. Soorten organisatieculturen ...................................................................................................................... 28
3. 4 kenmerken van organisatiecultuur ......................................................................................................... 29
4. diagnosticeren van organisatiecultuur ...................................................................................................... 30
5. functies van organisatiecultuur ................................................................................................................. 30
6. voordelen van sterke organisatiecultuur ................................................................................................... 30
7. cultuur als risico ......................................................................................................................................... 30
8. ontstaan van organisatieculturen ............................................................................................................. 31
9. hoe cultuur eigen maken? (wat leren?) ..................................................................................................... 31
10. symbolen ............................................................................................................................................... 31
11. taal & jargon ......................................................................................................................................... 32
12. verhalen en helden ................................................................................................................................ 32
13. rituelen .................................................................................................................................................. 32
14. veranderen van organisatiecultuur ....................................................................................................... 32
15. nationale culturen – hofstede & bond ................................................................................................... 32
hoofdstuk 5: motivatie ................................................................................................................................. 33
1. motivatie: waarom is het belangrijk? ........................................................................................................ 33
2. het begrip motivatie .................................................................................................................................. 33
3. motivatietheorieën .................................................................................................................................... 33
3. motiveren door werk(omgeving) te veranderen ........................................................................................ 42
3.1. het taakkenmerkenmodel ................................................................................................................. 42
3.2. alternatieve werkregelingen ............................................................................................................. 44
4. beloningssystemen en motivatie ............................................................................................................... 45
4.1. variabele beloningen ......................................................................................................................... 45
hoofdstuk 6: reportages met bijhorende vragen ........................................................................................... 48
1. het einde van de manager ......................................................................................................................... 48
2. interimcontracten ...................................................................................................................................... 49
3. werkbaar werk........................................................................................................................................... 50
hoofdstuk 7: groepen ................................................................................................................................... 51
1. groepen & teams ....................................................................................................................................... 51
2
, 1.1. definiering & soorten ........................................................................................................................ 51
1.2. wij- en zij-groepen ............................................................................................................................. 51
2. groepsvorming........................................................................................................................................... 52
2.1. vijf-fasenmodel voor groepsvorming ................................................................................................ 52
3. groepseigenschappen ................................................................................................................................ 52
4. besluitvorming in groepen ......................................................................................................................... 57
4.1. groupthink ......................................................................................................................................... 57
4.2. technieken voor besluitvorming ........................................................................................................ 58
4.3. toepassing in de organisatiepraktijk .................................................................................................. 58
hoofdstuk 8: teams ....................................................................................................................................... 59
1. wat is een team? ....................................................................................................................................... 59
1.1. zelfsturende teams ............................................................................................................................ 59
1.2. virtuele teams .................................................................................................................................... 59
2. effectieve teams ........................................................................................................................................ 59
2.1. wat is teameffectiviteit? .................................................................................................................... 60
2.2. model teameffectiviteit ..................................................................................................................... 60
3. teams zijn niet altijd de beste keuze .......................................................................................................... 63
hoofdstuk 9: welzijn op het werk/ in organisaties (niet in hb) ....................................................................... 65
1. (ziekte)verzuim .......................................................................................................................................... 65
2. stress en stressmodellen ............................................................................................................................ 67
3. modellen rond welzijn op het serk ............................................................................................................. 69
4. stress, en burn-out als werkgerelateerd fenomeen ................................................................................... 72
5. voorkomen van stress (= preventie op organisatieniveau) ........................................................................ 74
6. omgaan met stress (= op individueel niveau) ............................................................................................ 75
hoofdstuk 10: conflict ................................................................................................................................... 77
1. conflicten ................................................................................................................................................... 77
2. zijn conflicten slecht?................................................................................................................................. 77
3. hoe gaan we met conflciten om? .............................................................................................................. 78
hoofdstuk 11: macht..................................................................................................................................... 79
1. wat is het? ................................................................................................................................................. 79
2. machtsbronnen.......................................................................................................................................... 79
3. machtstacktieken ...................................................................................................................................... 79
4. wat doet het (met ons)? ............................................................................................................................ 80
hoofdstuk 12: diversiteit in organisaties ....................................................................................................... 82
1. introductie, cijfers en voorbeelden ............................................................................................................ 82
2. twee niveaus van diversiteit ...................................................................................................................... 83
3
, 3. stereotypedreiging – stereotype threat ..................................................................................................... 83
4. diversiteit en discriminatie ........................................................................................................................ 84
4.1. vormen van discriminatie .................................................................................................................. 84
4.2. (negatieve) gevolgen van discriminatie ............................................................................................. 84
5. diversiteit op het werk: (al dan niet correcte) verschillen in de populatie en hun ervaringen ................... 86
hoofdstuk 13: leiderschap............................................................................................................................. 91
1. theorieën over persoonlijke eigenschappen .............................................................................................. 91
2. theorieën over gedrag ............................................................................................................................... 92
3. de contingentietheorieën (situationele benadering) ................................................................................. 92
4. hedendaagse leiderschapstheorieën ......................................................................................................... 94
5. recente trends & bedenkingen .................................................................................................................. 95
6. leiderschap & vertrouwen ......................................................................................................................... 97
voorbereiding examen en vragen ................................................................................................................. 99
1. terugblik op het proefexamen ................................................................................................................... 99
2. vragen ivm de leerstof ............................................................................................................................... 99
3. plaats en tijd .............................................................................................................................................. 99
4. inhoud........................................................................................................................................................ 99
5. open vragen ............................................................................................................................................... 99
6. meerkeuzevragen .................................................................................................................................... 100
7. leerstof..................................................................................................................................................... 100
8. aandachtpunten ...................................................................................................................................... 100
9. komt er nog aan ...................................................................................................................................... 100
4
INHOUDSOPGAVE
inleidingsles (21/09) ....................................................................................................................................... 5
1. Wat is een organisatie? ............................................................................................................................... 6
2. belang van mens & organisatie? ................................................................................................................. 7
onderzoek rond gedrag in organisaties ........................................................................................................... 7
3. uitdagingen voor men & organisatie ......................................................................................................... 10
hoofdstuk 2: attitudes en werktevredenheid ................................................................................................ 13
1. attitude ...................................................................................................................................................... 13
1.1. drie componenten van een attitudes ................................................................................................ 13
1.2. attitudes en gedrag ........................................................................................................................... 13
2. vijf werkgerelateerde attitudes ................................................................................................................. 14
2.1. werktevredenheid meten .................................................................................................................. 15
2.2. uitkomsten van werktevredenheidsmetingen .................................................................................. 16
2.3. oorzaken van werktevredenheid ....................................................................................................... 16
2.4. de voordelen van werktevredenheid ................................................................................................ 16
2.5. de nadelen van werkontevredenheid................................................................................................ 18
2.6. het belang van werktevredenheid..................................................................................................... 18
3. toepassing in de organisatiepraktijk ......................................................................................................... 18
3.1. werktevredenheid ............................................................................................................................. 18
3.2. betrokkenheid ................................................................................................................................... 18
3.3. organisatiebinding ............................................................................................................................. 18
3.4. institutionele kaders en hun indirecte invloed .................................................................................. 18
hoofdstuk 3: persoonlijkheid en waarden in organisaties ............................................................................. 19
1. persoonlijkheid .......................................................................................................................................... 19
1.1. wat is persoonlijkheid? ...................................................................................................................... 19
1.2. nature of nurture? ............................................................................................................................. 19
2. modellen/testen ........................................................................................................................................ 19
2.1. big 5 ................................................................................................................................................... 19
2.2. big 5 en werkgedrag .......................................................................................................................... 21
2.3. mbti ................................................................................................................................................... 21
3. overige persoonlijkheidseigenschappen .................................................................................................... 23
3.1. zelfbeeld (core self-evaluation) ......................................................................................................... 23
3.2. locus of control als onderdeel van zelfbeeld ..................................................................................... 23
4. duistere drietal – the dark triad................................................................................................................. 23
5. persoonlijkheid en situatie......................................................................................................................... 24
5.1. theorie van de situatiesterkte ........................................................................................................... 24
1
, 5.2. theorie van de activering van persoonlijkheidskenmerken (tat) ....................................................... 24
6. persoonlijkheid en selectie......................................................................................................................... 25
7. persoonlijkheid en jobs (beroepskeuze) ..................................................................................................... 25
8. waarden .................................................................................................................................................... 26
hoofdstuk 4: organisatiecultuur .................................................................................................................... 28
1. wat is organisatiecultuur? ......................................................................................................................... 28
2. Soorten organisatieculturen ...................................................................................................................... 28
3. 4 kenmerken van organisatiecultuur ......................................................................................................... 29
4. diagnosticeren van organisatiecultuur ...................................................................................................... 30
5. functies van organisatiecultuur ................................................................................................................. 30
6. voordelen van sterke organisatiecultuur ................................................................................................... 30
7. cultuur als risico ......................................................................................................................................... 30
8. ontstaan van organisatieculturen ............................................................................................................. 31
9. hoe cultuur eigen maken? (wat leren?) ..................................................................................................... 31
10. symbolen ............................................................................................................................................... 31
11. taal & jargon ......................................................................................................................................... 32
12. verhalen en helden ................................................................................................................................ 32
13. rituelen .................................................................................................................................................. 32
14. veranderen van organisatiecultuur ....................................................................................................... 32
15. nationale culturen – hofstede & bond ................................................................................................... 32
hoofdstuk 5: motivatie ................................................................................................................................. 33
1. motivatie: waarom is het belangrijk? ........................................................................................................ 33
2. het begrip motivatie .................................................................................................................................. 33
3. motivatietheorieën .................................................................................................................................... 33
3. motiveren door werk(omgeving) te veranderen ........................................................................................ 42
3.1. het taakkenmerkenmodel ................................................................................................................. 42
3.2. alternatieve werkregelingen ............................................................................................................. 44
4. beloningssystemen en motivatie ............................................................................................................... 45
4.1. variabele beloningen ......................................................................................................................... 45
hoofdstuk 6: reportages met bijhorende vragen ........................................................................................... 48
1. het einde van de manager ......................................................................................................................... 48
2. interimcontracten ...................................................................................................................................... 49
3. werkbaar werk........................................................................................................................................... 50
hoofdstuk 7: groepen ................................................................................................................................... 51
1. groepen & teams ....................................................................................................................................... 51
2
, 1.1. definiering & soorten ........................................................................................................................ 51
1.2. wij- en zij-groepen ............................................................................................................................. 51
2. groepsvorming........................................................................................................................................... 52
2.1. vijf-fasenmodel voor groepsvorming ................................................................................................ 52
3. groepseigenschappen ................................................................................................................................ 52
4. besluitvorming in groepen ......................................................................................................................... 57
4.1. groupthink ......................................................................................................................................... 57
4.2. technieken voor besluitvorming ........................................................................................................ 58
4.3. toepassing in de organisatiepraktijk .................................................................................................. 58
hoofdstuk 8: teams ....................................................................................................................................... 59
1. wat is een team? ....................................................................................................................................... 59
1.1. zelfsturende teams ............................................................................................................................ 59
1.2. virtuele teams .................................................................................................................................... 59
2. effectieve teams ........................................................................................................................................ 59
2.1. wat is teameffectiviteit? .................................................................................................................... 60
2.2. model teameffectiviteit ..................................................................................................................... 60
3. teams zijn niet altijd de beste keuze .......................................................................................................... 63
hoofdstuk 9: welzijn op het werk/ in organisaties (niet in hb) ....................................................................... 65
1. (ziekte)verzuim .......................................................................................................................................... 65
2. stress en stressmodellen ............................................................................................................................ 67
3. modellen rond welzijn op het serk ............................................................................................................. 69
4. stress, en burn-out als werkgerelateerd fenomeen ................................................................................... 72
5. voorkomen van stress (= preventie op organisatieniveau) ........................................................................ 74
6. omgaan met stress (= op individueel niveau) ............................................................................................ 75
hoofdstuk 10: conflict ................................................................................................................................... 77
1. conflicten ................................................................................................................................................... 77
2. zijn conflicten slecht?................................................................................................................................. 77
3. hoe gaan we met conflciten om? .............................................................................................................. 78
hoofdstuk 11: macht..................................................................................................................................... 79
1. wat is het? ................................................................................................................................................. 79
2. machtsbronnen.......................................................................................................................................... 79
3. machtstacktieken ...................................................................................................................................... 79
4. wat doet het (met ons)? ............................................................................................................................ 80
hoofdstuk 12: diversiteit in organisaties ....................................................................................................... 82
1. introductie, cijfers en voorbeelden ............................................................................................................ 82
2. twee niveaus van diversiteit ...................................................................................................................... 83
3
, 3. stereotypedreiging – stereotype threat ..................................................................................................... 83
4. diversiteit en discriminatie ........................................................................................................................ 84
4.1. vormen van discriminatie .................................................................................................................. 84
4.2. (negatieve) gevolgen van discriminatie ............................................................................................. 84
5. diversiteit op het werk: (al dan niet correcte) verschillen in de populatie en hun ervaringen ................... 86
hoofdstuk 13: leiderschap............................................................................................................................. 91
1. theorieën over persoonlijke eigenschappen .............................................................................................. 91
2. theorieën over gedrag ............................................................................................................................... 92
3. de contingentietheorieën (situationele benadering) ................................................................................. 92
4. hedendaagse leiderschapstheorieën ......................................................................................................... 94
5. recente trends & bedenkingen .................................................................................................................. 95
6. leiderschap & vertrouwen ......................................................................................................................... 97
voorbereiding examen en vragen ................................................................................................................. 99
1. terugblik op het proefexamen ................................................................................................................... 99
2. vragen ivm de leerstof ............................................................................................................................... 99
3. plaats en tijd .............................................................................................................................................. 99
4. inhoud........................................................................................................................................................ 99
5. open vragen ............................................................................................................................................... 99
6. meerkeuzevragen .................................................................................................................................... 100
7. leerstof..................................................................................................................................................... 100
8. aandachtpunten ...................................................................................................................................... 100
9. komt er nog aan ...................................................................................................................................... 100
4