VUB – 3de bachelor psychologie
Samenvatting
onderwijspsychologie
en leerstoornissen
PROF. DR. MARTIJN VAN HEEL
Academiejaar 2022-2023
, LES 1: INLEIDING LEERSTOORNISSEN EN
ONDERWIJSPSYCHOLOGIE
Ontwikkelingsstoornis
- = Neurologische of psychische aandoening die de ‘normale’ ontwikkeling verstoord
o ‘Normaal’ = wat de meeste van ons doen (wat normaal verwacht w)
o Treedt vroeg in de kindertijd op (bvb laat beginnen praten, laat stappen…)
o = Breed begrip: continuüm van subjectieve impact (wat voor het ene kind heel storend is, kan
voor een ander kind minder storend zijn)
▪ Afh van context
• Microsysteem (ouders, vrienden)
• Cultuur: problemen met lezen -> grotere impact in cultuur sterke
geletterdheid (BE) dan landbouwsamenleving
- Breed (valt heel veel onder): Autisme , ADHD , Zwakbegaafdheid , Leerstoornissen (men moet
spreken van andere ontwikkelingsstoornissen voor men kan spreken van een leerstoornis) …
Leerproblemen versus leerstoornissen
- Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen, maar duidelijk onderscheid
- Leerproblemen = veel bredere term
o Gebrek aan motivatie : bvb cognitieve capaciteit maar te weinig uitdaging/ geen zin om te
studeren -> komen aan de unief -> bloeiend helemaal open
o Invloed sociale context: bvb digitaal onderwijs tijdens covid (noodzaak aan pc/internet)
o …
- ‘Stoornis’ → = specifieke criteria opgesteld (Zie oa DSM-V)
- ‘Specifieke leerstoornis’ = specificiteit in verminderde mogelijkheden (LS in afgebakend deel)
o Specificiteit paradox: quid co morbiditeit
▪ Specifieke uitval van vaardigheden; maar onderliggend geen specifieke oorzaak; wel
brede algemene etiologie.
▪ Dyslexie/ dyscalculie = LS met specifieke uitval op bepaalde capaciteit -> men
verwacht dat de oorzaak dan ook heel specifiek is -> MAAR: het is een combinatie
van algemene factoren/ probleemgebieden.
DSM-criteria
- A. Symptomen (minstens 6 maanden)
o Oranje kader = symptomen dyscalculie
o Blauwe kader = symptomen dyslexie
▪ Sub-vaardigheden binnen leesdomein/taalvaardigheid met uitval
▪ Komen al dan niet samen voor
▪ Niet meteen duidelijk in gewone schoolcontext
- B. vaak kunnen mensen met voldoende/ bovengemiddelde capaciteiten dit goed opvangen/
compenseren (kunnen zonder dyslexie betere prestatie afleggen, maar dat w gecompenseerd door
bovengemiddelde IT) -> LS onder de radar door.
- C. Problemen beginnen vaak tijdens de schooljaren (overgang 1ste leerjaar); maar soms ook unief
- D. Leerprobleem niet beter worden verklaard door … (uitgebreide achtergrond anamnese van belang)
1
,Opmerkingen ivm DSM-V criteria
- ‘Ondanks gerichte interventie’ (A)
o Hoeveel verbetering nodig? Wat is een goede/ gerichte interventie?
- ‘Niet beter verklaard door …’ (D)
o Psychosociale tegenslagen
o Bij verstandelijke beperking
▪ IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie (alle problemen w verklaard door mentale
achterstand)
▪ Wel rekening gehouden met grijze zone: 70 < IQ < 85 IQ: in rekening genomen bij
effect interventie in praktijk (zijn mensen met beperkte cognitieve capaciteit)
o Andere stoornissen
▪ Het niet goed kunnen lezen van rekenopgave (dyslexie) is geen dyscalculie
▪ Soms moeilijk om goed onderscheid te maken
- ‘Significant negatieve invloed’
o Sterke leerlingen kunnen (lang) compenseren
o Bvb hoogbegaafde gaan ondanks dyslexie/dyscalculie nog steeds (meer dan) gem presteren
DSM 5 criteria
- Onderscheid: licht – matig – ernstig
2
,Dyslexie en dyscalculie
- Verklarende versus beschrijvende benadering
o Vooral heel beschrijvend
o Verklarende: moeilijk te geven; wat is de oorzaak? → Specificiteit paradox
- Specifieke leerstoornissen: andere termen mbt
o Lezen en/of schrijven
o Wiskunde/rekenen
- In welke mate ‘stoornis’ of ‘gewoon’ de zwakkere leerlingen?
o Stroming die het als een continuüm wil beschouwen:
▪ Verwachten we andere verdeling? (Indien er iets is als dyslexie/dyscalculie verwacht
men in de NV een extra bobbeltje) (Afb Links) -> vond men niet in OZ
▪ Lees/schrijf en rekenvaardigheden zijn normaal verdeeld (Afb rechts)
o Moet er dan een aparte naam op geplakt worden (‘specifieke LS’)? → Ja! (HersenOZ toont
verschillen)
- Vanuit praktijk moeite met opdeling ‘licht’, ‘matig’, ‘ernstig’.
o Is het een stoornis als iemand dit zelf kan compenseren?
- Discussie over diagnostische criteria/definities: Van belang voor correcte/tijdige toegang tot hpvl
- Binnen stoornissen met specifieke uitval: Ook nog dyspraxie
o Developmental coordination disorder (DCD)
o Verstoorde (fijne en grove) motoriek
(Leer)stoornis, beperking en handicap
- Brede waaier oorzaken die leiden tot stoornis (specificiteit paradox)
- Stoornis moet niet altijd leiden tot beperking (kan soms goed w opgevangen)
- Ikv diagnose goed kijken naar leefwereld (in welke mate heeft het een impact)
3
,Persoonlijke impact
- Stilstaan bij het voorkomen van taal en cijfers in dagelijks leven
o Instructies lezen, Kloklezen, Dienstregelingen openbaar vervoer…
o -> sterke impact op de persoon
- Ervaren zelf ook discrepantie tussen eigen ‘kunnen’ en resultaten
o Kan leiden tot: Faalangstig, Verminderde motivatie
o Soms schaamte door sterke nadruk op geletterdheid in de maatschappij
Impact onderwijs
- Hier is de impact het grootst
- Schoolse prestaties belangrijk
o Cognitief
o Sociaal (pestgedrag etc)
- Klachten manifest wanneer vaardigheden zwaarder
belast worden (overgang onderwijs)
o Belangrijke momenten om ‘mee’ te zijn
o Belang van snel en adequaat te handelen
- -> Meestal tweestaps aanpak
o Opvangen met Remedial teaching (binnen klas/
school -> nog geen diagnose/ specifieke aanpak)
o Gespecialiseerde hulp (orthodidactiek)
Remedial teaching en behandeling
- Ligt in elkaars verlengde met diagnostisch onderzoek als scharnierpunt
- Remedial teaching
o Extra ondersteuning
o (Binneschoolse) leerlingenbegeleiding
o Gericht op brede leerproblemen
o Gebruik van (al dan niet bewezen effectieve) programma’s
o Vanuit onderwijsperspectief/ leerkracht; niet door specialisten
- (Orthodidactische) behandeling
o Gespecialiseerde hulp
o Diagnostiek als vertrekpunt
o Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek
4
, Remedial teaching
- Is op zich ook een continuüm van ondersteunende onderwijspraktijken (licht -> zwaarder)
o ! Traject afgestemd op individu
- Er bestaan aantal wetenschappelijk onderbouwde programma’s
o ! Maar aantal inhoudelijke elementen speelt hier bovenuit
o Is er een remedial teacher
- Inhoudelijke aandachtspunten: Afhankelijk van school kiezen voor bepaalde aanpak:
o Wetenschappelijke basis
o Past het in de schoolcontext (Strookt het met de gewone lessen)
o Nood aan tussendoelen
- Praktische aandachtspunten
o Financieel (elke leerling optimale kansen geven)
o Individueel/ in groep
o Binnen/ buiten de klas
Behandeling
- Timing is individueel
- Gericht op specifieke leerstoornis
o Basis in diagnostiek
- Strikter protocol
Praktijk: Redelijke aanpassingen
- M decreet/ leersteundecreet: redelijke aanpassingen voor mensen met specifieke noden
- Doel = inclusief onderwijs: Vraag blijft wat zijn ‘redelijke aanpassingen’?
o Onderwijs overal = ‘elke jongere optimale kans geven om zijn potentieel te ontplooien’
o Inclusief onderwijs wil dat doen; onderwijs zodanig opstellen dat iedereen kansen krijgt
o Tegenstrijdigheid: Inclusief onderwijs wil onderwijs voor iedereen. Het is langzaamaan aan
het veranderen, maar, lang was inclusief onderwijs het basis onderwijs voor de leerlingen die
het aankonden + maatregelen zoals extra tijd etc → MAAR men zou ons onderwijs juist zo
moeten organiseren zodat die voor iedereen bruikbaar is.
o Aantal dingen zijn goed ingeburgerd : Voorleessoftware , Gebruik kladpapier , Bepaald
lettertype (-> ipv deze aan te vragen voor speciaal OW, zou men deze best voor iedereen
gebruiken) → Maar blijkt niet altijd zo effectief als gedacht : Extra tijd voor evaluatie
- Zoveel mogelijk ‘uitzonderingsmaatregelen’ installeren voor iedereen → inclusief onderwijs
- Veel van de onderwerpen onder redelijke aanpassingen focussen op de ‘zwakke leerlingen’; maar er
zit ook een andere kant aan (diegene die heel sterk zijn in rekenen/lezen -> w vaak over het hoofd
gezien qua diagnose)
o Goed onderwijs is iedereen zijn/haar leerpotentieel optimaal laten benutten
o Hoogbegaafdheid vraagt evenzeer redelijke aanpassingen
▪ Risico versus veerkracht benadering
▪ Meer dan enkel ‘heel slim’ zijn (er zitten ook veel valkuilen in)
o Vaak over het hoofd gezien in Vlaams onderwijs
▪ Recent wel budgetten vrijgemaakt om speciale trajecten op te zetten in aantal scholen
5
Samenvatting
onderwijspsychologie
en leerstoornissen
PROF. DR. MARTIJN VAN HEEL
Academiejaar 2022-2023
, LES 1: INLEIDING LEERSTOORNISSEN EN
ONDERWIJSPSYCHOLOGIE
Ontwikkelingsstoornis
- = Neurologische of psychische aandoening die de ‘normale’ ontwikkeling verstoord
o ‘Normaal’ = wat de meeste van ons doen (wat normaal verwacht w)
o Treedt vroeg in de kindertijd op (bvb laat beginnen praten, laat stappen…)
o = Breed begrip: continuüm van subjectieve impact (wat voor het ene kind heel storend is, kan
voor een ander kind minder storend zijn)
▪ Afh van context
• Microsysteem (ouders, vrienden)
• Cultuur: problemen met lezen -> grotere impact in cultuur sterke
geletterdheid (BE) dan landbouwsamenleving
- Breed (valt heel veel onder): Autisme , ADHD , Zwakbegaafdheid , Leerstoornissen (men moet
spreken van andere ontwikkelingsstoornissen voor men kan spreken van een leerstoornis) …
Leerproblemen versus leerstoornissen
- Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen, maar duidelijk onderscheid
- Leerproblemen = veel bredere term
o Gebrek aan motivatie : bvb cognitieve capaciteit maar te weinig uitdaging/ geen zin om te
studeren -> komen aan de unief -> bloeiend helemaal open
o Invloed sociale context: bvb digitaal onderwijs tijdens covid (noodzaak aan pc/internet)
o …
- ‘Stoornis’ → = specifieke criteria opgesteld (Zie oa DSM-V)
- ‘Specifieke leerstoornis’ = specificiteit in verminderde mogelijkheden (LS in afgebakend deel)
o Specificiteit paradox: quid co morbiditeit
▪ Specifieke uitval van vaardigheden; maar onderliggend geen specifieke oorzaak; wel
brede algemene etiologie.
▪ Dyslexie/ dyscalculie = LS met specifieke uitval op bepaalde capaciteit -> men
verwacht dat de oorzaak dan ook heel specifiek is -> MAAR: het is een combinatie
van algemene factoren/ probleemgebieden.
DSM-criteria
- A. Symptomen (minstens 6 maanden)
o Oranje kader = symptomen dyscalculie
o Blauwe kader = symptomen dyslexie
▪ Sub-vaardigheden binnen leesdomein/taalvaardigheid met uitval
▪ Komen al dan niet samen voor
▪ Niet meteen duidelijk in gewone schoolcontext
- B. vaak kunnen mensen met voldoende/ bovengemiddelde capaciteiten dit goed opvangen/
compenseren (kunnen zonder dyslexie betere prestatie afleggen, maar dat w gecompenseerd door
bovengemiddelde IT) -> LS onder de radar door.
- C. Problemen beginnen vaak tijdens de schooljaren (overgang 1ste leerjaar); maar soms ook unief
- D. Leerprobleem niet beter worden verklaard door … (uitgebreide achtergrond anamnese van belang)
1
,Opmerkingen ivm DSM-V criteria
- ‘Ondanks gerichte interventie’ (A)
o Hoeveel verbetering nodig? Wat is een goede/ gerichte interventie?
- ‘Niet beter verklaard door …’ (D)
o Psychosociale tegenslagen
o Bij verstandelijke beperking
▪ IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie (alle problemen w verklaard door mentale
achterstand)
▪ Wel rekening gehouden met grijze zone: 70 < IQ < 85 IQ: in rekening genomen bij
effect interventie in praktijk (zijn mensen met beperkte cognitieve capaciteit)
o Andere stoornissen
▪ Het niet goed kunnen lezen van rekenopgave (dyslexie) is geen dyscalculie
▪ Soms moeilijk om goed onderscheid te maken
- ‘Significant negatieve invloed’
o Sterke leerlingen kunnen (lang) compenseren
o Bvb hoogbegaafde gaan ondanks dyslexie/dyscalculie nog steeds (meer dan) gem presteren
DSM 5 criteria
- Onderscheid: licht – matig – ernstig
2
,Dyslexie en dyscalculie
- Verklarende versus beschrijvende benadering
o Vooral heel beschrijvend
o Verklarende: moeilijk te geven; wat is de oorzaak? → Specificiteit paradox
- Specifieke leerstoornissen: andere termen mbt
o Lezen en/of schrijven
o Wiskunde/rekenen
- In welke mate ‘stoornis’ of ‘gewoon’ de zwakkere leerlingen?
o Stroming die het als een continuüm wil beschouwen:
▪ Verwachten we andere verdeling? (Indien er iets is als dyslexie/dyscalculie verwacht
men in de NV een extra bobbeltje) (Afb Links) -> vond men niet in OZ
▪ Lees/schrijf en rekenvaardigheden zijn normaal verdeeld (Afb rechts)
o Moet er dan een aparte naam op geplakt worden (‘specifieke LS’)? → Ja! (HersenOZ toont
verschillen)
- Vanuit praktijk moeite met opdeling ‘licht’, ‘matig’, ‘ernstig’.
o Is het een stoornis als iemand dit zelf kan compenseren?
- Discussie over diagnostische criteria/definities: Van belang voor correcte/tijdige toegang tot hpvl
- Binnen stoornissen met specifieke uitval: Ook nog dyspraxie
o Developmental coordination disorder (DCD)
o Verstoorde (fijne en grove) motoriek
(Leer)stoornis, beperking en handicap
- Brede waaier oorzaken die leiden tot stoornis (specificiteit paradox)
- Stoornis moet niet altijd leiden tot beperking (kan soms goed w opgevangen)
- Ikv diagnose goed kijken naar leefwereld (in welke mate heeft het een impact)
3
,Persoonlijke impact
- Stilstaan bij het voorkomen van taal en cijfers in dagelijks leven
o Instructies lezen, Kloklezen, Dienstregelingen openbaar vervoer…
o -> sterke impact op de persoon
- Ervaren zelf ook discrepantie tussen eigen ‘kunnen’ en resultaten
o Kan leiden tot: Faalangstig, Verminderde motivatie
o Soms schaamte door sterke nadruk op geletterdheid in de maatschappij
Impact onderwijs
- Hier is de impact het grootst
- Schoolse prestaties belangrijk
o Cognitief
o Sociaal (pestgedrag etc)
- Klachten manifest wanneer vaardigheden zwaarder
belast worden (overgang onderwijs)
o Belangrijke momenten om ‘mee’ te zijn
o Belang van snel en adequaat te handelen
- -> Meestal tweestaps aanpak
o Opvangen met Remedial teaching (binnen klas/
school -> nog geen diagnose/ specifieke aanpak)
o Gespecialiseerde hulp (orthodidactiek)
Remedial teaching en behandeling
- Ligt in elkaars verlengde met diagnostisch onderzoek als scharnierpunt
- Remedial teaching
o Extra ondersteuning
o (Binneschoolse) leerlingenbegeleiding
o Gericht op brede leerproblemen
o Gebruik van (al dan niet bewezen effectieve) programma’s
o Vanuit onderwijsperspectief/ leerkracht; niet door specialisten
- (Orthodidactische) behandeling
o Gespecialiseerde hulp
o Diagnostiek als vertrekpunt
o Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek
4
, Remedial teaching
- Is op zich ook een continuüm van ondersteunende onderwijspraktijken (licht -> zwaarder)
o ! Traject afgestemd op individu
- Er bestaan aantal wetenschappelijk onderbouwde programma’s
o ! Maar aantal inhoudelijke elementen speelt hier bovenuit
o Is er een remedial teacher
- Inhoudelijke aandachtspunten: Afhankelijk van school kiezen voor bepaalde aanpak:
o Wetenschappelijke basis
o Past het in de schoolcontext (Strookt het met de gewone lessen)
o Nood aan tussendoelen
- Praktische aandachtspunten
o Financieel (elke leerling optimale kansen geven)
o Individueel/ in groep
o Binnen/ buiten de klas
Behandeling
- Timing is individueel
- Gericht op specifieke leerstoornis
o Basis in diagnostiek
- Strikter protocol
Praktijk: Redelijke aanpassingen
- M decreet/ leersteundecreet: redelijke aanpassingen voor mensen met specifieke noden
- Doel = inclusief onderwijs: Vraag blijft wat zijn ‘redelijke aanpassingen’?
o Onderwijs overal = ‘elke jongere optimale kans geven om zijn potentieel te ontplooien’
o Inclusief onderwijs wil dat doen; onderwijs zodanig opstellen dat iedereen kansen krijgt
o Tegenstrijdigheid: Inclusief onderwijs wil onderwijs voor iedereen. Het is langzaamaan aan
het veranderen, maar, lang was inclusief onderwijs het basis onderwijs voor de leerlingen die
het aankonden + maatregelen zoals extra tijd etc → MAAR men zou ons onderwijs juist zo
moeten organiseren zodat die voor iedereen bruikbaar is.
o Aantal dingen zijn goed ingeburgerd : Voorleessoftware , Gebruik kladpapier , Bepaald
lettertype (-> ipv deze aan te vragen voor speciaal OW, zou men deze best voor iedereen
gebruiken) → Maar blijkt niet altijd zo effectief als gedacht : Extra tijd voor evaluatie
- Zoveel mogelijk ‘uitzonderingsmaatregelen’ installeren voor iedereen → inclusief onderwijs
- Veel van de onderwerpen onder redelijke aanpassingen focussen op de ‘zwakke leerlingen’; maar er
zit ook een andere kant aan (diegene die heel sterk zijn in rekenen/lezen -> w vaak over het hoofd
gezien qua diagnose)
o Goed onderwijs is iedereen zijn/haar leerpotentieel optimaal laten benutten
o Hoogbegaafdheid vraagt evenzeer redelijke aanpassingen
▪ Risico versus veerkracht benadering
▪ Meer dan enkel ‘heel slim’ zijn (er zitten ook veel valkuilen in)
o Vaak over het hoofd gezien in Vlaams onderwijs
▪ Recent wel budgetten vrijgemaakt om speciale trajecten op te zetten in aantal scholen
5
