Samenvatting Hoofdstuk 3 Verlichting Training voor het examen met Historische Contexten 6VWO

Samenvatting Geschiedenis ‘Training voor het Examen met Historische
Contexten’
Hoofdstuk 3 – Verlichting 1650-1900
3.1 – Wetenschappelijke Revolutie
Oorzaken van de Wetenschappelijke Revolutie
Geleerden Middeleeuwen: geestelijken (vooral godsdienstig onderzoek)

Later ook onderzoek niet-geestelijken, wilden niet meer aan Kerk onderwerpen – empirisch
onderzoek (net als Grieks-Romeinse tijd)

 Veel uitvindingen  Wetenschappelijke Revolutie

Kenmerken Wetenschappelijke Revolutie:

 Nieuwe manier van onderzoeken
o Observeren/experimenteren/redeneren/concluderen
 Veranderingen in leven mensen
o Vooruitgang zorg/energiebronnen (stoom/elektriciteit etc.)
 Gewelddadig verzet Kerk
o Eerst ook overheid en sommigen bevolkingsgroepen
o Belangrijke kerkelijke opvattingen door onderzoek ondermijnd

Oorzaken Wetenschappelijke Revolutie

 Ontdekkingsreizen
o Vanaf 15e eeuw
o Wereldbeeld verbreed
 Ambachtelijke technieken
o Veel praktische kennis
o Wiskunde/meetkunde
o Voor bouw e.d. moest alles kloppen – dus ook berekeningen en metingen
 Humanistische tekstanalyse
o Renaissance: kennis vergaren
o Grieken en Romeinen bestuderen
o Nadruk op zelfstandig denken van de mens
 Rationalisme van Descartes
o René Descartes (1596-1650) – samenleving moet met verstand (ratio) onderzocht
o Rationalisme
o Kennis komt voort uit logisch denken niet uit Bijbel etc.
 Empirisme van Locke
o John Locke (1632-1704)
o Kennis gebaseerd op waarneming/ervaring
 Empirisme

Discussies over de positie van godsdienst in de samenleving
De Wetenschappelijke Revolutie leidde tot nieuwe inzichten en ontdekkingen:

 Isaac Newton (1643-1727)

, o Ontdekte natuurwetten
o Zwaartekracht
 Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723)
o Microscoop uitgevonden
 Bijbelse wonderen niet met verstand verklaard
 Ontdekkingen van andere continenten
 Kritiek op kerk door humanistische tekstanalyse
o Zorgde voor uiteenvallen christelijke kerk in West-Europa
o Luther/Calvijn



 Debatten over godsdienst in samenleving  men twijfelt  minder zekerheid over het
geloof
 Godsdienst en geweten worden minder als verantwoordelijkheid staat/vorst gezien
o Zaak van het individu
o Zelf nadenken  zelf geloven
 Vorsten gingen maar één godsdienst toestaan
o Uit eigen godsdienstige overtuiging
o Om godsdienstoorlogen te voorkomen



3.2 – Wetenschappelijke Revolutie leidt tot de Verlichting
Verlichte denkers willen wetenschappelijke methoden op de samenleving toepassen
Minder aannames uit de Bijbel/oude werken (bijv. Socrates)

Vertrouwen op eigen verstand  Verlichting

 Wetenschappelijke methoden ook toegepast op samenleving
 Mensen gedragen zich als natuur
 Natuur gebruiken  samenleving leren kennen
 Boeken van Verlichters brachten licht in de duisternis



Toetsing aan criteria van redelijkheid:

 Traditie
o Gezag van wereldlijke en kerkelijke leiders betwijfeld
o Want macht door traditie en geloof
o Scheiding kerk en staat!
o Strijd tegen bijgeloof en marteling
 Religieuze praktijken
o Verdraagzaamheid op godsdienstig gebied is gewenst
 Bestaande gezagsverhoudingen
o Volkssoevereiniteit
 Macht van volk  verantwoording schuldig
o Sociaal contract tussen (leden van) volk en vorst
 (Burger)oorlogen tegengaan
o Scheiding tussen machten in een staat

,  Montesquieu (1689-1755)
 Opvoeding
o Meer zorg besteden
o Rousseau (1712-1778): aandacht kinderen op natuur vestigen
 Onderwijs
o Gelijke kansen
o Zelf leren en zoeken naar antwoorden
o Onderwijs  meer kennis
 Verbreiding van kennis
o Samenwerking tussen denkers
o Encyclopedie (1751)
 Denis Diderot (1713-1784) e.a.
o Kennis nam enorm toe



De invloed van het verlichte denken op het denken over de toekomst
Kritiek  optimisme  vooruitgang

Maar: Hoe ver reikt het menselijk verstand?

Ver: medische/technische vooruitgang

Toch grenzen: menselijke ziel/heelal  menselijk verstand te boven

Immanuel Kant (1724-1804): werkelijkheid kunnen wij niet kennen  vormen we zelf door onze
gedachten o.b.v. de werkelijkheid

3.3 – De belangrijkste Verlichters en hun invloed
Locke en Rousseau
 Natuurrechten
o Rechten die voor iedereen gelden
o Komen voort uit de natuur
o Goede/volmaakte op het oog
o Mensen hebben recht op leven/vrijheid/bezit
 Sociaal contract
o Maatschappelijk verdrag
o Natuurlijke rechten beschermen
o Tussen vorst en volk en onderling
o Tegengaan oorlogen
o Geen bescherming rechten: volk mag regering omverwerpen – nieuwe regering
vestigen

Burgers moeten bepaalde taken overdragen aan overheid

Locke schrijft in 1670 Two Treatises of Government

 Regeringen moeten beleid op gelijke wetten voor iedereen baseren
 Belastingen mogen alleen met toestemming van volk(svertegenwoordiging) genomen
worden
 Staat mag dwang uitoefenen voor keuze godsdienst
 Staat moet godsdiensten gelijk behandelen