©JulieMC
SCHOOLPSYCHOLOGIE &
PEDAGOGISCHE PSYCHOLOGIE
AJ 2021-2022
Thomas More ©JulieMC
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 1
, ©JulieMC
Inhoudsopgave:
Deel 1: Inleiding: kinderen en jongeren met gedrags- en emotionele problemen
Inleiding
1 Wat zijn gedrags- en emotionele problemen? ........................................................................................................... 7
2 Classificatie van gedrags- en emotionele problemen ................................................................................................ 8
3 Epidemiologisch onderzoek naar gedrags- en emotionele problemen bij kinderen en jongeren .............................. 8
4 Etiologie van gedrags- en emotionele problemen ...................................................................................................... 9
5 Diagnostiek van gedrags- en emotionele problemen............................................................................................... 10
6 Behandeling van gedrags- en emotionele problemen.............................................................................................. 11
Deel 2: Twee grote kaders voor begeleiding in het SPP werkveld
Hoofdstuk 1: Integrale jeugdhulp (IJH)
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 13
2 Rechtstreeks toegankelijke jeugdhulp (RTJ) ........................................................................................................... 14
3 Niet rechtstreeks toegankelijke jeugdhulp (NRTJ) ................................................................................................... 15
4 Tussen RTJ en NRTJ ................................................................................................................................................ 17
5 Onderste balk ........................................................................................................................................................... 19
Hoofdstuk 2: M-decreet en zorgcontinuüm in de leerlingenbegeleiding
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 21
2 M-decreet ................................................................................................................................................................. 21
3 Zorgcontinuüm in de leerlingenbegeleiding ............................................................................................................. 21
4 Ondersteuningsnetwerken ...................................................................................................................................... 24
5 Problemen en kritiek M-decreet ............................................................................................................................... 24
6 Flexibele leerwegen ................................................................................................................................................. 25
Deel 3: Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
Hoofdstuk 3: Licht verstandelijke beperking
1 Definitie en criteria ................................................................................................................................................... 28
2 Kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de Vlaamse onderwijs- en zorgcontext ............... 30
3 Kenmerken van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking ....................................................... 30
4 Implicaties voor de diagnostiek ................................................................................................................................ 31
5 Diagnostische instrumenten .................................................................................................................................... 31
6 Begeleiding ............................................................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 4: Lezen, spellen en dyslexie
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 33
2 Definities en begrippen ............................................................................................................................................ 34
3 Classificatie Dyslexie (criteria!) ................................................................................................................................ 36
4 Comorbiditeit ............................................................................................................................................................ 38
5 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 38
6 Prognose .................................................................................................................................................................. 38
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 2
, ©JulieMC
Hoofdstuk 5: Rekenen en dyscalculie (deel 1)
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 39
2 Ontwikkeling aantallen, hoeveelheden en relaties ................................................................................................... 39
3 Specifieke vaardigheden .......................................................................................................................................... 41
4 Didactiek ................................................................................................................................................................... 42
Hoofdstuk 5: Rekenen en dyscalculie (deel 2)
1 Kenmerken ............................................................................................................................................................... 44
2 Definitie en criteria ................................................................................................................................................... 44
3 Comorbiditeit ............................................................................................................................................................ 45
4 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 45
5 Prognose en verloop ................................................................................................................................................ 45
Hoofdstuk 6: DCD
1 Klinisch beeld ........................................................................................................................................................... 46
2 Criteria ...................................................................................................................................................................... 46
3 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 47
4 Prognose .................................................................................................................................................................. 47
5 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 47
6 Begeleiding ............................................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 7: Taalstoornissen
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 48
2 Problemen in de taalontwikkeling ............................................................................................................................ 48
3 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 50
4 Prognose .................................................................................................................................................................. 50
5 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 50
6 Behandeling .............................................................................................................................................................. 50
Hoofdstuk 8: ADHD
1 Kenmerken van kinderen met ADHD ....................................................................................................................... 52
2 Criteria van ADHD volgens DSM-5 .......................................................................................................................... 52
3 Kenmerken van ADHD op verschillende leeftijden .................................................................................................. 54
4 Differentiaaldiagnose en comorbiditeit .................................................................................................................... 55
5 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 56
6 Culturele en maatschappelijke invloeden ................................................................................................................. 56
7 Etiologie (risico- en beschermende factoren) ........................................................................................................... 57
8 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 59
9 Preventie .................................................................................................................................................................. 60
10 Behandeling ............................................................................................................................................................ 60
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 3
, ©JulieMC
Hoofdstuk 9: ASS
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 65
2 Criteria DSM-5 .......................................................................................................................................................... 65
3 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 66
4 Gedragskenmerken van autisme ............................................................................................................................. 67
5 Cognitieve aspecten van autisme ............................................................................................................................ 68
6 Neurobiologische aspecten van autisme ................................................................................................................. 69
7 Genetische aspecten van autisme ........................................................................................................................... 70
8 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 70
9 Ondersteuning en begeleiding ................................................................................................................................. 73
10 Vervolg ondersteuning ........................................................................................................................................... 77
Deel 4: Andere zorgvragen
Hoofdstuk 10: Cognitief sterk functioneren
1 Theoretische achtergrond ........................................................................................................................................ 79
2 Kracht in jezelf (niet cognitieve leerlingenkenmerken)............................................................................................. 80
3 Kracht in je omgeving ............................................................................................................................................... 83
Hoofdstuk 11: Stemmingsstoornissen, suïcide en suïcidepreventie bij kinderen en jongeren
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 87
2 Criteria depressie DSM-5 ......................................................................................................................................... 87
3 Leeftijdsspecifieke symptomen of kenmerken ........................................................................................................ 88
4 Prognose .................................................................................................................................................................. 89
5 Comorbiditeit ............................................................................................................................................................ 90
6 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 90
7 Culturele en maatschappelijke invloeden ................................................................................................................. 90
8 Etiologie .................................................................................................................................................................... 90
9 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 91
10 Preventie en behandeling van depressie ............................................................................................................... 93
11 Suïcide bij kinderen en jongeren en suïcidepreventie ............................................................................................ 96
Hoofdstuk 12: Agressie en gedragsproblemen
1 Kenmerken van ernstige problemen? .................................................................................................................... 100
2 Wanneer spreken we van een stoornis (DSM-5) ................................................................................................... 101
3 Differentiaaldiagnose en comorbiditeit .................................................................................................................. 101
4 Prevalentie .............................................................................................................................................................. 101
5 Culturele en maatschappelijke invloeden ............................................................................................................... 102
6 Etiologie (risico- en beschermende factoren) ......................................................................................................... 102
7 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 103
8 Preventie en behandeling ....................................................................................................................................... 104
Hoofdstuk 13: Faalangst
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 4
, ©JulieMC
1 Begripsomschrijving ............................................................................................................................................... 110
2 Signaalherkenning .................................................................................................................................................. 111
3 Prevalentie .............................................................................................................................................................. 113
4 Oorzaken? .............................................................................................................................................................. 113
5 Verklaring ................................................................................................................................................................ 113
6 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 113
7 Preventie: beter voorkomen dan genezen ............................................................................................................. 115
8 Behandeling ............................................................................................................................................................ 116
Hoofdstuk 14: Studie(de)motivatie
1 Inleiding: Wat is motivatie? .................................................................................................................................... 120
2 Studiemotivatie: doet het ertoe? ............................................................................................................................ 122
3 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 123
Hoofdstuk 15: Sociale relaties tussen leerlingen en pesten
1 Theoretische en empirische achtergrond (begrippen en concepten) .................................................................... 131
2 Prevalentie pesten in Vlaanderen ........................................................................................................................... 135
3 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 135
4 Aanpak .................................................................................................................................................................... 136
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 5
, ©JulieMC
Deel 1:
Inleiding: kinderen en
jongeren met gedrags-
en emotionele
problemen
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 6
, ©JulieMC
Inleiding: Kinderen en jongeren met gedrags- en emotionele
problemen
1 Wat zijn gedrags- en emotionele problemen?
1.1 Terminologie
Gedrags- en emotionele problemen = alle kinderen die zich zichtbaar ongewoon of abnormaal gedragen of die
zichtbaar ongewone of abnormale reacties vertonen, en dat afgezien van de ernst, de oorzaak of de context van het
gedrag of de emotie
Deze cursus: eerder ernstige problemen
Problemen worden ernstig wanneer ze langdurig of blijvend worden, in combinatie voorkomen met andere problemen
en/of een ernstig lijden tot gevolg hebben bij het kind en/of de directe omgeving
Geen stoornis wanneer het geen hinder vormt voor een bepaald persoon.
1.2 Aandachtspunten bij het definiëren van gedrags- en emotionele problemen
1.2.1 Ontwikkelingsperspectief
= Weten wanneer gedrag of emoties wel / niet aangepast zijn aan de leeftijd
bv. Woedebuien en druk gedrag bij een kleuter
bv. Kind van 1,5 praat nog niet → je moet weten of het in de leeftijdscategorie past (een kleuter in de
koppigheidsfase)
1.2.2 Continuümgedachte
= Geen kwalitatief verschil in gedrag maar wel in ernst, intensiteit en chroniciteit (langdurig, aanhoudend) Kinderen
met gedrags- en emotionele problemen vertonen deze gedragingen frequenter, intenser, langduriger en in
verschillende situaties.
Kan je de problemen op een continuum te situeren gaande van een normaal gedrag naar een stoornis → het
gedrag verergert en krijgt chronische kenmerken (als PC gaan we vooral naar lichte problemen kijken → de
mensen komen eerst langs ons, het is dan aan ons om ze door te verwijzen dus wij moeten weten of er sprake is
van een stoornis of niet)
1.2.3 Context
Bekijken van gedrag en emoties van kinderen in de situatie waarin ze zich voordoen
De setting, activiteiten en de pedagogische aanpak hebben een grote impact op het gedrag van een kind
Een probleem kan zich thuis voordoen en op school niet => aanpak kan veranderen van de omgeving → dit wilt
niet zeggen dat het kind een stoornis heeft (luistert goed op school en niet goed thuis)
1.2.4 Informant
Wie beoordeelt het gedrag van het kind?
De informant is altijd subjectief → iedereen observeert vanuit zijn eigen visie/perspectief/ eigen waarden en
normen
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 7
SCHOOLPSYCHOLOGIE &
PEDAGOGISCHE PSYCHOLOGIE
AJ 2021-2022
Thomas More ©JulieMC
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 1
, ©JulieMC
Inhoudsopgave:
Deel 1: Inleiding: kinderen en jongeren met gedrags- en emotionele problemen
Inleiding
1 Wat zijn gedrags- en emotionele problemen? ........................................................................................................... 7
2 Classificatie van gedrags- en emotionele problemen ................................................................................................ 8
3 Epidemiologisch onderzoek naar gedrags- en emotionele problemen bij kinderen en jongeren .............................. 8
4 Etiologie van gedrags- en emotionele problemen ...................................................................................................... 9
5 Diagnostiek van gedrags- en emotionele problemen............................................................................................... 10
6 Behandeling van gedrags- en emotionele problemen.............................................................................................. 11
Deel 2: Twee grote kaders voor begeleiding in het SPP werkveld
Hoofdstuk 1: Integrale jeugdhulp (IJH)
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 13
2 Rechtstreeks toegankelijke jeugdhulp (RTJ) ........................................................................................................... 14
3 Niet rechtstreeks toegankelijke jeugdhulp (NRTJ) ................................................................................................... 15
4 Tussen RTJ en NRTJ ................................................................................................................................................ 17
5 Onderste balk ........................................................................................................................................................... 19
Hoofdstuk 2: M-decreet en zorgcontinuüm in de leerlingenbegeleiding
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 21
2 M-decreet ................................................................................................................................................................. 21
3 Zorgcontinuüm in de leerlingenbegeleiding ............................................................................................................. 21
4 Ondersteuningsnetwerken ...................................................................................................................................... 24
5 Problemen en kritiek M-decreet ............................................................................................................................... 24
6 Flexibele leerwegen ................................................................................................................................................. 25
Deel 3: Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
Hoofdstuk 3: Licht verstandelijke beperking
1 Definitie en criteria ................................................................................................................................................... 28
2 Kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de Vlaamse onderwijs- en zorgcontext ............... 30
3 Kenmerken van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking ....................................................... 30
4 Implicaties voor de diagnostiek ................................................................................................................................ 31
5 Diagnostische instrumenten .................................................................................................................................... 31
6 Begeleiding ............................................................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 4: Lezen, spellen en dyslexie
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 33
2 Definities en begrippen ............................................................................................................................................ 34
3 Classificatie Dyslexie (criteria!) ................................................................................................................................ 36
4 Comorbiditeit ............................................................................................................................................................ 38
5 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 38
6 Prognose .................................................................................................................................................................. 38
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 2
, ©JulieMC
Hoofdstuk 5: Rekenen en dyscalculie (deel 1)
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 39
2 Ontwikkeling aantallen, hoeveelheden en relaties ................................................................................................... 39
3 Specifieke vaardigheden .......................................................................................................................................... 41
4 Didactiek ................................................................................................................................................................... 42
Hoofdstuk 5: Rekenen en dyscalculie (deel 2)
1 Kenmerken ............................................................................................................................................................... 44
2 Definitie en criteria ................................................................................................................................................... 44
3 Comorbiditeit ............................................................................................................................................................ 45
4 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 45
5 Prognose en verloop ................................................................................................................................................ 45
Hoofdstuk 6: DCD
1 Klinisch beeld ........................................................................................................................................................... 46
2 Criteria ...................................................................................................................................................................... 46
3 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 47
4 Prognose .................................................................................................................................................................. 47
5 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 47
6 Begeleiding ............................................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 7: Taalstoornissen
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 48
2 Problemen in de taalontwikkeling ............................................................................................................................ 48
3 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 50
4 Prognose .................................................................................................................................................................. 50
5 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 50
6 Behandeling .............................................................................................................................................................. 50
Hoofdstuk 8: ADHD
1 Kenmerken van kinderen met ADHD ....................................................................................................................... 52
2 Criteria van ADHD volgens DSM-5 .......................................................................................................................... 52
3 Kenmerken van ADHD op verschillende leeftijden .................................................................................................. 54
4 Differentiaaldiagnose en comorbiditeit .................................................................................................................... 55
5 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 56
6 Culturele en maatschappelijke invloeden ................................................................................................................. 56
7 Etiologie (risico- en beschermende factoren) ........................................................................................................... 57
8 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 59
9 Preventie .................................................................................................................................................................. 60
10 Behandeling ............................................................................................................................................................ 60
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 3
, ©JulieMC
Hoofdstuk 9: ASS
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 65
2 Criteria DSM-5 .......................................................................................................................................................... 65
3 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 66
4 Gedragskenmerken van autisme ............................................................................................................................. 67
5 Cognitieve aspecten van autisme ............................................................................................................................ 68
6 Neurobiologische aspecten van autisme ................................................................................................................. 69
7 Genetische aspecten van autisme ........................................................................................................................... 70
8 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 70
9 Ondersteuning en begeleiding ................................................................................................................................. 73
10 Vervolg ondersteuning ........................................................................................................................................... 77
Deel 4: Andere zorgvragen
Hoofdstuk 10: Cognitief sterk functioneren
1 Theoretische achtergrond ........................................................................................................................................ 79
2 Kracht in jezelf (niet cognitieve leerlingenkenmerken)............................................................................................. 80
3 Kracht in je omgeving ............................................................................................................................................... 83
Hoofdstuk 11: Stemmingsstoornissen, suïcide en suïcidepreventie bij kinderen en jongeren
1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 87
2 Criteria depressie DSM-5 ......................................................................................................................................... 87
3 Leeftijdsspecifieke symptomen of kenmerken ........................................................................................................ 88
4 Prognose .................................................................................................................................................................. 89
5 Comorbiditeit ............................................................................................................................................................ 90
6 Prevalentie ................................................................................................................................................................ 90
7 Culturele en maatschappelijke invloeden ................................................................................................................. 90
8 Etiologie .................................................................................................................................................................... 90
9 Diagnostiek ............................................................................................................................................................... 91
10 Preventie en behandeling van depressie ............................................................................................................... 93
11 Suïcide bij kinderen en jongeren en suïcidepreventie ............................................................................................ 96
Hoofdstuk 12: Agressie en gedragsproblemen
1 Kenmerken van ernstige problemen? .................................................................................................................... 100
2 Wanneer spreken we van een stoornis (DSM-5) ................................................................................................... 101
3 Differentiaaldiagnose en comorbiditeit .................................................................................................................. 101
4 Prevalentie .............................................................................................................................................................. 101
5 Culturele en maatschappelijke invloeden ............................................................................................................... 102
6 Etiologie (risico- en beschermende factoren) ......................................................................................................... 102
7 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 103
8 Preventie en behandeling ....................................................................................................................................... 104
Hoofdstuk 13: Faalangst
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 4
, ©JulieMC
1 Begripsomschrijving ............................................................................................................................................... 110
2 Signaalherkenning .................................................................................................................................................. 111
3 Prevalentie .............................................................................................................................................................. 113
4 Oorzaken? .............................................................................................................................................................. 113
5 Verklaring ................................................................................................................................................................ 113
6 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 113
7 Preventie: beter voorkomen dan genezen ............................................................................................................. 115
8 Behandeling ............................................................................................................................................................ 116
Hoofdstuk 14: Studie(de)motivatie
1 Inleiding: Wat is motivatie? .................................................................................................................................... 120
2 Studiemotivatie: doet het ertoe? ............................................................................................................................ 122
3 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 123
Hoofdstuk 15: Sociale relaties tussen leerlingen en pesten
1 Theoretische en empirische achtergrond (begrippen en concepten) .................................................................... 131
2 Prevalentie pesten in Vlaanderen ........................................................................................................................... 135
3 Diagnostiek ............................................................................................................................................................. 135
4 Aanpak .................................................................................................................................................................... 136
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 5
, ©JulieMC
Deel 1:
Inleiding: kinderen en
jongeren met gedrags-
en emotionele
problemen
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 6
, ©JulieMC
Inleiding: Kinderen en jongeren met gedrags- en emotionele
problemen
1 Wat zijn gedrags- en emotionele problemen?
1.1 Terminologie
Gedrags- en emotionele problemen = alle kinderen die zich zichtbaar ongewoon of abnormaal gedragen of die
zichtbaar ongewone of abnormale reacties vertonen, en dat afgezien van de ernst, de oorzaak of de context van het
gedrag of de emotie
Deze cursus: eerder ernstige problemen
Problemen worden ernstig wanneer ze langdurig of blijvend worden, in combinatie voorkomen met andere problemen
en/of een ernstig lijden tot gevolg hebben bij het kind en/of de directe omgeving
Geen stoornis wanneer het geen hinder vormt voor een bepaald persoon.
1.2 Aandachtspunten bij het definiëren van gedrags- en emotionele problemen
1.2.1 Ontwikkelingsperspectief
= Weten wanneer gedrag of emoties wel / niet aangepast zijn aan de leeftijd
bv. Woedebuien en druk gedrag bij een kleuter
bv. Kind van 1,5 praat nog niet → je moet weten of het in de leeftijdscategorie past (een kleuter in de
koppigheidsfase)
1.2.2 Continuümgedachte
= Geen kwalitatief verschil in gedrag maar wel in ernst, intensiteit en chroniciteit (langdurig, aanhoudend) Kinderen
met gedrags- en emotionele problemen vertonen deze gedragingen frequenter, intenser, langduriger en in
verschillende situaties.
Kan je de problemen op een continuum te situeren gaande van een normaal gedrag naar een stoornis → het
gedrag verergert en krijgt chronische kenmerken (als PC gaan we vooral naar lichte problemen kijken → de
mensen komen eerst langs ons, het is dan aan ons om ze door te verwijzen dus wij moeten weten of er sprake is
van een stoornis of niet)
1.2.3 Context
Bekijken van gedrag en emoties van kinderen in de situatie waarin ze zich voordoen
De setting, activiteiten en de pedagogische aanpak hebben een grote impact op het gedrag van een kind
Een probleem kan zich thuis voordoen en op school niet => aanpak kan veranderen van de omgeving → dit wilt
niet zeggen dat het kind een stoornis heeft (luistert goed op school en niet goed thuis)
1.2.4 Informant
Wie beoordeelt het gedrag van het kind?
De informant is altijd subjectief → iedereen observeert vanuit zijn eigen visie/perspectief/ eigen waarden en
normen
Schoolpsychologie en pedagogische psychologie Thomas More AJ ’21 – ’22 7
