Samenvatting Partim I + II
Ba3 BMW · Academiejaar 2025–2026
Prof. dr. P.-J. Guns
Hoofdstukken 1–26 · Volledige cursus
Partim I: Algemene farmacologie · ANS · Mediatoren · Ontsteking · Hemostase
Partim II: Cardiovasculair · Ademhaling · Maagdarmstelsel · CZS
Examen-focus · Reproduceerbare kennis · Tabellen & mnemonics
,Hoofdstuk 1 · Farmacodynamie
Farmacodynamie bestudeert wat het geneesmiddel doet met het organisme: hoe en waar het werkt op
moleculair en cellulair niveau.
Algemene principes
• Farmaca worden onderverdeeld in middelen met weinig specifieke werking (fysicochemisch, bv. antacida,
actieve kool) en met specifieke werking.
• Specifieke farmaca hebben vier aangrijpingspunten: receptoren, ionkanalen, enzymen en
transportmoleculen.
• Biologische specificiteit: door verschillen in expressie van targets in verschillende weefsels.
• Chemische specificiteit: 3D-conformatie van het geneesmiddel bepaalt affiniteit (sleutel/slot).
Receptorclassificatie (4 types)
Type Reactietijd Plaats 2e Voorbeeld
boodschapper
1: ionkanaal milliseconden membraan ionen, potentiaal nAChR, GABAA
2: GPCR seconden membraan cAMP, cGMP, IP3, mAChR, α/β-
Ca²⁺ adrenerg
3: tyrosine kinase minuten membraan fosforylatie insulinereceptor
4: intracellulair uren cytoplasma → kern mRNA, eiwitten glucocorticoïden,
steroïden
Tweede-boodschappersystemen van GPCR
• cAMP (via adenylaat cyclase, Gαs/Gαi): in gladde spier → relaxatie via PKA → fosforylatie van MLC-
kinase + SERCA-pomp; in hart → positief inotroop via Ca²⁺-influx; in neuronen → moduleert
transmittervrijgave.
• IP₃/DAG (via PLC, Gq/11): IP₃ vrijstelling Ca²⁺ uit SR → contractie GSC, plaatjesactivatie. DAG activeert
PKC.
• cGMP (via guanylaat cyclase): geactiveerd door NO (sGC). Stimuleert PKG → daling intracellulair Ca² ⁺
→ relaxatie GSC; remt bloedplaatjes.
Geneesmiddelen op signaaltransductie
Weinig farmaca werken rechtstreeks op signaaltransductie. Belangrijke uitzonderingen:
• Lithium: remt mogelijk de IP-cyclus (stemmingsstabilisator).
• PDE-III remmers (milrinone, amrinone): verhogen cAMP in hart → positief inotroop en chronotroop.
• PDE-V remmers (sildenafil): verhogen cGMP → vasodilatatie, vooral relevant voor corpus cavernosum
(erectie).
• Methylxanthines (theofylline, cafeïne): niet-selectieve PDE-remmers + adenosine-receptorantagonisten
→ bronchodilatatie, CZS-stimulatie.
Geneesmiddel-receptor interacties
Agonist: affiniteit en intrinsieke activiteit
• Affiniteit = sterkte van binding. Uitgedrukt als K_A (dissociatieconstante): concentratie die 50%
receptoren bezet. Lage K_A = hoge affiniteit.
• Intrinsieke activiteit (α): vermogen om effect op te wekken na binding. α = 1 voor volle agonist, 0 < α < 1
voor partiële agonist, α = 0 voor antagonist.
• EC₅₀: concentratie die 50% van het maximale effect oproept (maat voor potentie).
• E_max: maximaal effect (maat voor effectiviteit).
, • pD₂ = –log(EC₅₀): hoe hoger pD₂, hoe potenter de agonist.
Effect = affiniteit (K_A) × intrinsieke activiteit (α) × aantal receptoren (N_tot) × transducer function (f). Door
receptorreserve geeft bezetting van een klein deel van de receptoren al maximaal effect.
Two-state receptor model
Receptor staat in evenwicht tussen rusttoestand (R) en actief stadium (R*). Volle agonist verschuift sterk naar
R*; partiële agonist gedeeltelijk; antagonist beïnvloedt het evenwicht niet; inverse agonist verschuift naar R
(alleen relevant bij receptoren met constitutieve activiteit, bv. benzodiazepines).
Reversibel competitief antagonisme
• Antagonist en agonist concurreren om dezelfde bindingsplaats.
• Kenmerken: GEEN onderdrukking van het maximum + PARALLELLE rechtsverschuiving van de DAC met
factor R (concentratieratio).
• Schild-vergelijking: log XB = log(R−1) + log K_B.
• pA₂ = –log K_B: maat voor affiniteit antagonist, ONAFHANKELIJK van de gebruikte agonist.
Irreversibel competitief antagonisme
• Antagonist dissocieert niet (of zeer traag) — bezette receptoren zijn permanent onbeschikbaar.
• Kenmerken: ONDERDRUKKING van het maximum + GEEN rechtsverschuiving (tenzij bij
receptorreserve).
• Door spare receptors lijkt het bij lage doses op zuiver competitief antagonisme, bij hogere doses ook
onderdrukking maximum.
Niet-competitief antagonisme
• Antagonist werkt niet op de receptor zelf maar op een stap in de signaaltransductie (bv.
verapamil/nifedipine blokkeren Ca²⁺-influx).
• Kenmerken: GEEN rechtsverschuiving + ONDERDRUKKING van het maximum + afname van de helling.
Andere vormen van antagonisme
• Competitief dualisme: partiële agonist gedraagt zich als competitieve antagonist t.o.v. een volle agonist
(bv. pindolol — β-blokker met intrinsieke sympathicomimetische activiteit).
• Fysiologisch (functioneel) antagonisme: twee agonisten via eigen receptoren met tegengesteld effect
(bv. β-agonist bronchodilatatie vs ACh bronchoconstrictie).
Adaptatie en therapeutische index
• Tachyfylaxie (desensitisatie): snelle daling gevoeligheid bij herhaalde toediening, door
receptorfosforylatie, internalisatie, downregulatie, of depletie van endogene mediator (bv. amfetamine).
• Tolerantie: trage afname werking bij langdurige toediening — versnelde metabole degradatie,
homeostatische tegenregulatie, of receptor-upregulatie na chronische antagonisten (rebound).
• Therapeutische marge: interval tussen dosis die in 100% een effect geeft (ED100) en drempel voor
toxiciteit (TD_threshold). Smalle marge → drug monitoring nodig.
Examen-essentials H1: receptortypes (4) met reactietijden en voorbeelden; verschil EC ₅₀ vs K_A;
verschil tussen volle, partiële en inverse agonist; drie types antagonisme met hun karakteristieke
DAC-verschuivingen; pA₂ als maat voor affiniteit; tachyfylaxie vs tolerantie.
, Hoofdstuk 2 · Geneesmiddelendispositie en farmacokinetiek
Farmacokinetiek bestudeert wat het organisme doet met het geneesmiddel: ADME = Absorptie, Distributie,
Metabolisme, Excretie.
Passage door celmembranen
Passieve processen (niet-verzadigbaar)
• Ultrafiltratie: via poriën en intercellulaire kanalen, drukgradiënt-gedreven (P_F = P_B − P_E − P_O).
Beperkt door porie-grootte: glomeruli laten <30 kD door; bloed-hersenbarrière heeft tight junctions die
meeste GM tegenhouden.
• Pinocytose: instulping van plasmamembraan. Vooral voor enkele macromoleculen (bv. insuline door
BHB).
• Passieve diffusie: belangrijkste proces. Volgt de wet van Fick (dX/dt = DP·O/d·([C₁]−[C ₂])).
Verdelingscoëfficiënt P bepaalt grotendeels de snelheid. Verloopt volgens eerste-orde kinetiek.
Ionisatie en pH (Henderson-Hasselbalch)
• Voor een zuur: pKa = pH + log([niet-geïoniseerd]/[geïoniseerd]).
• Voor een base: pKa = pH + log([geïoniseerd]/[niet-geïoniseerd]).
• Alleen de niet-geïoniseerde vorm passeert membranen vlot (P-waarde 1000–10000× hoger).
• Ion-trapping: Basen cumuleren in compartiment met lage pH; zuren in compartiment met hoge pH. Bij
aspirine-overdosis: bicarbonaat → urine alkaliniseren → meer zuur uitscheiden.
• Quaternaire stikstofverbindingen (permanent positief geladen) passeren BHB niet → perifeer werkzaam
(bv. neostigmine, ipratropium). Tertiaire amines wel (bv. fysostigmine, atropine).
Carrier-gemedieerde processen (verzadigbaar)
• SLC-familie (SoLute Carrier): gefaciliteerde diffusie of actief transport.
• Niertubuli: OAT (Organic Anion Transporters) voor zwakke zuren (salicylaten, NSAIDs, penicillines);
OCT (Organic Cation Transporters) voor zwakke basen (morfine, procaïne).
• P-glycoproteïne (P-gp, MRP, ABCB1): efflux-pomp die xenobiotica uit cellen pompt. Substraten:
digoxine, DOAC, ciclosporine, diltiazem. Inductoren: carbamazepine, fenytoïne, sint-janskruid. Inhibitoren:
verapamil, macroliden, azolen.
Galenische vorm en toedieningswegen
Galenische vorm bepaalt oplosbaarheid en vrijstellingssnelheid. Enteric coating beschermt tegen maagzuur;
TTS/OROS geven nulde-orde absorptie (constante afgifte).
Parenterale wegen
• IV: 100% biologische beschikbaarheid, geen eerste passage. Risico: vaatwand-irritatie, anafylaxie,
embool.
• IM/SC: geen eerste passage, depot mogelijk. Absorptie afhankelijk van doorbloeding.
• Pulmonaal: groot oppervlak, ideaal voor gassen en lokaal effect (β-mimetica, glucocorticoïden bij astma).
• Transdermaal: TTS geeft nulde-orde absorptie, geen eerste passage (bv. glyceryltrinitraat, hyoscine,
hormonen).
• Intrathecaal: rechtstreeks in spinale ruimte (lokale anesthesie).
Enterale wegen
• Buccaal/sublinguaal: snel, vermijdt maag + eerste passage (bv. sublinguale nitroglycerine bij angina).
• Oraal (p.o.): meest gebruikt. Absorptie afhankelijk van galenische vorm, maagverblijftijd, fysicochemie.
Onderhevig aan eerste passage.
• Rectaal: vermijdt deels eerste passage; alternatief bij misselijkheid.
Verdeling (distributie)