SOCIOLOGIE: Volksgezondheid
= breed terrein, preventie zit erin, maar ook borst- en baarmoederkanker,
bedrijfsgezondheidszorg, …
Vandaag gaan we dit terrein verkennen
Volksgezondheid: historische mijlpalen
➢ In middeleeuwen (500-1500)
➢ Gemeentelijke verordeningen was begin = gemeentes die zeiden ‘we moeten iets
doen om gezondheid te bevorderen van onze bevolking’ → dus waren lokale regels
die opgesteld werden om dagelijks leven in stad te organiseren, ook omtrent
gezondheid dan dus
➢ Quarantaine kwam dan ook in die tijd, bijvoorbeeld 40 dagen afzonderen indien
besmettelijke ziekte, bijvoorbeeld cholera → toen uit grote noodzaak, want anders
hele gemeente besmet binnen kortste keren
➢ Regimen sanitatis: voorschriften voor gezond gedrag → dit kregen
we ook in die tijd, dus je ging richtlijnen geven aan mensen waar je
je best aan houdt want anders gaat het niet goed aflopen met
gezondheid
In die periode was nog veel gedrukt in Latijn → dus hier zie je zo
een voorplaat van een document regimen sanitatis
➢ Regiment sanitatis salenitanum
Ondertitel was: air, food and drink, sleeping and waking, motion and rest, excretions
and retentions, and dreams and the passions of the soul → dus heel wat
Citaten uit document: use three physicions still; first doctor quiet, next doctor merry-
man and doctor dyet → dus dokter slap/rust, dokter vrolijkheid en dokter gezonde
voeding
Latere vertaling ervan nog: if doctors fail you, let these three be doctors for you: a
joyful mind, rest and a moderate diet (moderne vertaling)
➢ Dus stonden toch al dingen in die voor groot stuk nog geldig zijn dus
➢ Hier eerst blad van nog een latere vertaling
➢ John Ordronaux heeft dat vertaald en regimen sanitatis op Engelse rijm
gezet
➢ En is interessant voor mensen als je richtlijnen wil meegeven over
levensstijl verbeteren → op rijm onthouden mensen dit beter
➢ Dus heel regimen sanitatis op rijm gezet door deze man
➢ Paar dingen hieruit:
• On tables, salt should stand both first and last, since, in its absence,
there is no repast → veel zout is niet zo gezond, maar koelkast bestond
toen nog niet dus zout was ook nuttig want ze deden veel zout in voeding
om voeding te beschermen, dus nuttig wel ook
• Prunes cool the body and bowels move – to all, in many ways, a blessing prove →
nog wel geldig, als je constipatie hebt en je wil darmen in beweging krijgen, dan
kan je pruimen eten, want zet darmen in beweging, nog altijd heel nuttig
➢ Als we dan verder gaan in tijdslijn
➢ Mercantilisme (1500-1700) → veel handel en ontdekkingsreizigers met schepen
• Ontdekking werking citrusfruit ter preventie scheurbuik
, • Eerst beschrijving beroepsziekten → bedrijfsgezondheidszorg behoort tot
volksgezondheid → eerste beschrijving dus ook in deze periode door Bernadino
Ramazzini die werk errond schreef en beschouwt wordt als eerste
werkt rond arbeidsgeneeskunde
• Ontwikkeling concept bevolkingsstatistieken en burgelijke stand →
Adolphe Quetelet (Quetelet-Index) → als je data goed bijhoudt en
analyseert dan kan je er veel uit leren dat ook naar volksgezondheid
belangrijk is, dus dit begint ook in deze periode → iemand die er veel
werk rond deed was Adolphe Quetelet → die index = bekende index,
later heeft men dit BMI genoemd, eigenlijk is het hetzelfde maar de
naam is verloren gegaan → Quetelet was een Belg, was astronoom,
socioloog, wiskundige, statisticus → rangschikken, organiseren,
analyseren data en gegevens
➢ Verlichting en revolutie (1750-1830)
• Wettelijke regeling armenzorg (<-> liefdadigheid) → mensen die niet genoeg geld
hadden moesten voor deze periode geluk hadden dat iemand voor hen in de bres
sprong bijvoorbeeld kloosters, maar was geen recht, dus door deze wettelijke
regeling was het niet meer alleen uit liefdadigheid dingen maar dus ook een
wettelijk recht → naar gezondheid toe ook heel belangrijk natuurlijk
• Ontwikkeling vaccinatie tegen pokken (Jenner, 1798)
• Beroepsziekten (Sir Percival Pott, 1775) → verdere uitbreiding beroepsziekten, in
deze periode meer industrie en grotere fabrieken en dan dit meer in visier
natuurlijk → Percival Pot voorbeeld: hij zag dat er verhoogde incidentie was van
scrotumkanker bij jonge schoorsteenvegers in Londen vergeleken met Schotland
en het continent, hij kende mechanisme niet, maar er was duidelijk relatie tussen
scrotum kanker en roet, mooi voorbeeld
van black box epidemiologie = je weet
oorzaak en uitkomst maar wat ertussen
komt ken je niet maar je kan dus wel iets
doen, preventie maatregelen ivm hygiëne dan bijvoorbeeld na thuiskomen roet
wassen, dit gebeurde blijkbaar in Londen veel minder, voor volkgezondheid en die
beroepsgroep was dit heel belangrijk, in 1920 pas duidelijk hoe mechanisme
werkte (dieronderzoek → huidkanker door PAK’s) en jaren 50 dan longkanker en
roken (Richard Doll, artikel hierover) en 1993 Zweedse schoorsteenvegers nog
hogere kankerincidentie (long, blaas, slokdarm, prostaat, hematolymfatische)
➢ Industrialisering en sanitaire acties (1830-1875)
• Grote onderzoeken naar gezondheid van arbeiders → fabrieken worden nog
groter en veiligheid en bescherming waren niet hoe ze nu zijn, dus veel
blootstellingen toen
• Ontwikkeling van hygiëne principe (gezondheid via hygiënische maatregelen) <->
hygiëne hypothese → hygiëne principe niet verwarren met hygiëne hypothese!!
• Instelling gezondheidscommissies, inspecties → controles uitvoeren
• Volksgezondheidswetgeving
• Ontdekking verspreiding cholera (John Snow, 1854)
• Hygiëne hypothese = tegenwoordig spreken deskundigen over de theorie van de
hygiëne hypothese, deze stelt dat een tekort aan blootstelling van infectieziekten,
parasieten, schimmels en/of verstoringen in darmflora tijdens vroege kinderjaren
, een grotere gevoeligheid geeft voor allergie of AI ziekten → dus te hygiënisch is
ook niet goed → dus proper maar niet te proper → mensen van deze theorie
raden bijvoorbeeld aan dat mensen met jonge kinderen bijvoorbeeld een huisdier
in huis halen, om zo in contact te komen met dingen die hun immuunsysteem
versterken
• John Snow en cholera = is een mooi voorbeeld van waar Quetelet mee begonnen
was, in September 1854 sterven 500 mensen in Soho wijk Londen aan cholera,
John Snow stelt vast dat dit rond 1 pomp gelokaliseerd was, conclusie was dat
cholera samenhangt met gebruik besmet water en niet met miasmen in de lucht
(ongezonde damp uit grond, moeras of water waaraan vroeger ziekten werden
toegeschreven), dan pomp afsluiten en epidemie stopt, in 1883 werd bacterie
ontdekt door R Koch (black box ook → water was oorzaak, dus als die afgesloten
werd dan probleem verholpen) → John Snow had in tabel gezet: aantal huizen,
choleradoden, doden per huizen, per companie voor water leveren, dan zag je bij
bepaalde maatschappij meer doden = epidemiologie avant la lettre
➢ Het biologisch tijdperk (1875-1950)
• Sanitaire maatregelen tegen infectieziekten (drinkwaterleiding, riolering → dus
meer structuur erin)
• Vaccinaties
• Jeugdgezondheidszorg
• Programma’s ter bestrijding tuberculose en geslachtsziekten
• Gezondheidsvoorlichting → was ook al in middeleeuwen, maar dus opnieuw
opgenomen hier dan
• Bestrijding kinderarbeid, verbetering arbeidsomstandigheden
• Ontwikkeling ziektekostenverzekering → als mensen terecht kunnen bij
gezondheidszorg en verzekering hebben, dan helpt dit volksgezondheid vooruit
• Oprichting gemeentelijke gezondheidsdiensten
Definitie: sociale geneeskunde versus volksgezondheid
Semantische versus fundamentele discussie over naam → consequenties discussie mbt
doelstelling, functie, terreinwerking, opleiding
Nederlandse terminologie:
Sociale geneeskunde en volksgezondheid
➢ Zitten zowat in zelfde vaarwater
➢ Gericht op gezondheid en gezondheidswinst
➢ Gericht op beïnvloedende omgevingsfactoren (bijvoorbeeld pomp wegnemen,
hygiëne toepassen)
➢ Preventie gezondheidsschade en ziekte
, ➢ Gericht op individuen en collectiviteiten
Eerstelijns- en huisartsgeneeskunde
➢ Gericht op preventie en curatie → preventie bij huisarts ligt wel moeilijk, want om dit
binnen tijd consultatie rond te krijgen is bijna onmogelijk, want je moet dan echt in
gesprek met mensen gaan erover → geprobeerd om iets te doen vanuit overheid, dus
je hebt GMD = globaal medisch dossier, en dan was er GMD+ waarbij huisartsen een
lijst konden overlopen (individueel preventieplan) waarbij mensen tussen 40-75j
gratis consultatie kregen en dit plan werd doorgenomen (doe je mee aan kanker
screening , rook je, ben je gevaccineerd, hoe zit het met de BD, …) en huisarts kreeg
20 euro extra vergoeding, maar kort nadien afgevoerd → hoe huisartsgeneeskunde
nu georganiseerd is, is het moeilijk om veel aan preventie te doen (gebrek aan tijd en
artsen)
➢ Individuele PT
Specialistische geneeskunde
➢ Gericht op ziekte (diagnose, behandeling)
➢ Individuele PT
Definitie volksgezondheid/public health
= ‘Public health is the science and art of preventing disease, prolonging life and promoting
physical health and efficiency through organized community efforts for the sanitation of the
environment, the control of community infections, the education of the individual in
principles of personal hygiene, the organization of medical and nursing services for the early
diagnosis and preventive treatment of disease, and the development of the social machinery
which will ensure to every individual in the community a standard of living adequate for the
maintenance of health.’
Nadien warden ze korter
1988 → public health is the science and art of preventing disease, prolonging life and
promoting health through the organized efforts of society’
1997 → public health is the collective action taken by society to protect and promote the
health of entire populations
➢ Volksgezondheid is gericht op bevordering van gezondheid van populaties
➢ Maar is een multidisciplinaire richting met o.a. artsen, microbiologen,
gezondheidswetenschappers, biologen, architecten, ingenieurs, urbanisten,
scheikundigen, fysici, economen, sociologen, juristen, …
➢ Maakt gebruik van collectieve maatregelen en interventies
➢ Gericht op: sanitaire maatregelen, controle infectieziekten gemeenschap, collectieve
gezondheidsvoorlichting, collectieve preventie, sociale voorzieningen die
bestaanszekerheid (goede verzekering bijvoorbeeld) en goede gezondheid
garanderen
➢ Beleid en management gezondheidszorg
➢ Architecten, ingenieurs, urbanisten?
• Sick building syndroom = ziek door het gebouw – wordt gebruikt om situaties te
beschrijven waarin gebruikers van een gebouw acute gezondheidsklachten of
discomfort ervaren, die gelinkt lijken te zijn met de tijd die werd doorgebracht in
het betrokken gebouw maar zonder specifieke ziekte of oorzaak geïdentificeerd
(dus dose respons = hoe langer erin, hoe meer klachten) → heeft te maken met
binnenluchtkwaliteit vaak en ventilatiesysteem, of gebrekkig HVAC systeem
(heating, ventilation, air conditioning), vaak voorkomende symptomen zijn
= breed terrein, preventie zit erin, maar ook borst- en baarmoederkanker,
bedrijfsgezondheidszorg, …
Vandaag gaan we dit terrein verkennen
Volksgezondheid: historische mijlpalen
➢ In middeleeuwen (500-1500)
➢ Gemeentelijke verordeningen was begin = gemeentes die zeiden ‘we moeten iets
doen om gezondheid te bevorderen van onze bevolking’ → dus waren lokale regels
die opgesteld werden om dagelijks leven in stad te organiseren, ook omtrent
gezondheid dan dus
➢ Quarantaine kwam dan ook in die tijd, bijvoorbeeld 40 dagen afzonderen indien
besmettelijke ziekte, bijvoorbeeld cholera → toen uit grote noodzaak, want anders
hele gemeente besmet binnen kortste keren
➢ Regimen sanitatis: voorschriften voor gezond gedrag → dit kregen
we ook in die tijd, dus je ging richtlijnen geven aan mensen waar je
je best aan houdt want anders gaat het niet goed aflopen met
gezondheid
In die periode was nog veel gedrukt in Latijn → dus hier zie je zo
een voorplaat van een document regimen sanitatis
➢ Regiment sanitatis salenitanum
Ondertitel was: air, food and drink, sleeping and waking, motion and rest, excretions
and retentions, and dreams and the passions of the soul → dus heel wat
Citaten uit document: use three physicions still; first doctor quiet, next doctor merry-
man and doctor dyet → dus dokter slap/rust, dokter vrolijkheid en dokter gezonde
voeding
Latere vertaling ervan nog: if doctors fail you, let these three be doctors for you: a
joyful mind, rest and a moderate diet (moderne vertaling)
➢ Dus stonden toch al dingen in die voor groot stuk nog geldig zijn dus
➢ Hier eerst blad van nog een latere vertaling
➢ John Ordronaux heeft dat vertaald en regimen sanitatis op Engelse rijm
gezet
➢ En is interessant voor mensen als je richtlijnen wil meegeven over
levensstijl verbeteren → op rijm onthouden mensen dit beter
➢ Dus heel regimen sanitatis op rijm gezet door deze man
➢ Paar dingen hieruit:
• On tables, salt should stand both first and last, since, in its absence,
there is no repast → veel zout is niet zo gezond, maar koelkast bestond
toen nog niet dus zout was ook nuttig want ze deden veel zout in voeding
om voeding te beschermen, dus nuttig wel ook
• Prunes cool the body and bowels move – to all, in many ways, a blessing prove →
nog wel geldig, als je constipatie hebt en je wil darmen in beweging krijgen, dan
kan je pruimen eten, want zet darmen in beweging, nog altijd heel nuttig
➢ Als we dan verder gaan in tijdslijn
➢ Mercantilisme (1500-1700) → veel handel en ontdekkingsreizigers met schepen
• Ontdekking werking citrusfruit ter preventie scheurbuik
, • Eerst beschrijving beroepsziekten → bedrijfsgezondheidszorg behoort tot
volksgezondheid → eerste beschrijving dus ook in deze periode door Bernadino
Ramazzini die werk errond schreef en beschouwt wordt als eerste
werkt rond arbeidsgeneeskunde
• Ontwikkeling concept bevolkingsstatistieken en burgelijke stand →
Adolphe Quetelet (Quetelet-Index) → als je data goed bijhoudt en
analyseert dan kan je er veel uit leren dat ook naar volksgezondheid
belangrijk is, dus dit begint ook in deze periode → iemand die er veel
werk rond deed was Adolphe Quetelet → die index = bekende index,
later heeft men dit BMI genoemd, eigenlijk is het hetzelfde maar de
naam is verloren gegaan → Quetelet was een Belg, was astronoom,
socioloog, wiskundige, statisticus → rangschikken, organiseren,
analyseren data en gegevens
➢ Verlichting en revolutie (1750-1830)
• Wettelijke regeling armenzorg (<-> liefdadigheid) → mensen die niet genoeg geld
hadden moesten voor deze periode geluk hadden dat iemand voor hen in de bres
sprong bijvoorbeeld kloosters, maar was geen recht, dus door deze wettelijke
regeling was het niet meer alleen uit liefdadigheid dingen maar dus ook een
wettelijk recht → naar gezondheid toe ook heel belangrijk natuurlijk
• Ontwikkeling vaccinatie tegen pokken (Jenner, 1798)
• Beroepsziekten (Sir Percival Pott, 1775) → verdere uitbreiding beroepsziekten, in
deze periode meer industrie en grotere fabrieken en dan dit meer in visier
natuurlijk → Percival Pot voorbeeld: hij zag dat er verhoogde incidentie was van
scrotumkanker bij jonge schoorsteenvegers in Londen vergeleken met Schotland
en het continent, hij kende mechanisme niet, maar er was duidelijk relatie tussen
scrotum kanker en roet, mooi voorbeeld
van black box epidemiologie = je weet
oorzaak en uitkomst maar wat ertussen
komt ken je niet maar je kan dus wel iets
doen, preventie maatregelen ivm hygiëne dan bijvoorbeeld na thuiskomen roet
wassen, dit gebeurde blijkbaar in Londen veel minder, voor volkgezondheid en die
beroepsgroep was dit heel belangrijk, in 1920 pas duidelijk hoe mechanisme
werkte (dieronderzoek → huidkanker door PAK’s) en jaren 50 dan longkanker en
roken (Richard Doll, artikel hierover) en 1993 Zweedse schoorsteenvegers nog
hogere kankerincidentie (long, blaas, slokdarm, prostaat, hematolymfatische)
➢ Industrialisering en sanitaire acties (1830-1875)
• Grote onderzoeken naar gezondheid van arbeiders → fabrieken worden nog
groter en veiligheid en bescherming waren niet hoe ze nu zijn, dus veel
blootstellingen toen
• Ontwikkeling van hygiëne principe (gezondheid via hygiënische maatregelen) <->
hygiëne hypothese → hygiëne principe niet verwarren met hygiëne hypothese!!
• Instelling gezondheidscommissies, inspecties → controles uitvoeren
• Volksgezondheidswetgeving
• Ontdekking verspreiding cholera (John Snow, 1854)
• Hygiëne hypothese = tegenwoordig spreken deskundigen over de theorie van de
hygiëne hypothese, deze stelt dat een tekort aan blootstelling van infectieziekten,
parasieten, schimmels en/of verstoringen in darmflora tijdens vroege kinderjaren
, een grotere gevoeligheid geeft voor allergie of AI ziekten → dus te hygiënisch is
ook niet goed → dus proper maar niet te proper → mensen van deze theorie
raden bijvoorbeeld aan dat mensen met jonge kinderen bijvoorbeeld een huisdier
in huis halen, om zo in contact te komen met dingen die hun immuunsysteem
versterken
• John Snow en cholera = is een mooi voorbeeld van waar Quetelet mee begonnen
was, in September 1854 sterven 500 mensen in Soho wijk Londen aan cholera,
John Snow stelt vast dat dit rond 1 pomp gelokaliseerd was, conclusie was dat
cholera samenhangt met gebruik besmet water en niet met miasmen in de lucht
(ongezonde damp uit grond, moeras of water waaraan vroeger ziekten werden
toegeschreven), dan pomp afsluiten en epidemie stopt, in 1883 werd bacterie
ontdekt door R Koch (black box ook → water was oorzaak, dus als die afgesloten
werd dan probleem verholpen) → John Snow had in tabel gezet: aantal huizen,
choleradoden, doden per huizen, per companie voor water leveren, dan zag je bij
bepaalde maatschappij meer doden = epidemiologie avant la lettre
➢ Het biologisch tijdperk (1875-1950)
• Sanitaire maatregelen tegen infectieziekten (drinkwaterleiding, riolering → dus
meer structuur erin)
• Vaccinaties
• Jeugdgezondheidszorg
• Programma’s ter bestrijding tuberculose en geslachtsziekten
• Gezondheidsvoorlichting → was ook al in middeleeuwen, maar dus opnieuw
opgenomen hier dan
• Bestrijding kinderarbeid, verbetering arbeidsomstandigheden
• Ontwikkeling ziektekostenverzekering → als mensen terecht kunnen bij
gezondheidszorg en verzekering hebben, dan helpt dit volksgezondheid vooruit
• Oprichting gemeentelijke gezondheidsdiensten
Definitie: sociale geneeskunde versus volksgezondheid
Semantische versus fundamentele discussie over naam → consequenties discussie mbt
doelstelling, functie, terreinwerking, opleiding
Nederlandse terminologie:
Sociale geneeskunde en volksgezondheid
➢ Zitten zowat in zelfde vaarwater
➢ Gericht op gezondheid en gezondheidswinst
➢ Gericht op beïnvloedende omgevingsfactoren (bijvoorbeeld pomp wegnemen,
hygiëne toepassen)
➢ Preventie gezondheidsschade en ziekte
, ➢ Gericht op individuen en collectiviteiten
Eerstelijns- en huisartsgeneeskunde
➢ Gericht op preventie en curatie → preventie bij huisarts ligt wel moeilijk, want om dit
binnen tijd consultatie rond te krijgen is bijna onmogelijk, want je moet dan echt in
gesprek met mensen gaan erover → geprobeerd om iets te doen vanuit overheid, dus
je hebt GMD = globaal medisch dossier, en dan was er GMD+ waarbij huisartsen een
lijst konden overlopen (individueel preventieplan) waarbij mensen tussen 40-75j
gratis consultatie kregen en dit plan werd doorgenomen (doe je mee aan kanker
screening , rook je, ben je gevaccineerd, hoe zit het met de BD, …) en huisarts kreeg
20 euro extra vergoeding, maar kort nadien afgevoerd → hoe huisartsgeneeskunde
nu georganiseerd is, is het moeilijk om veel aan preventie te doen (gebrek aan tijd en
artsen)
➢ Individuele PT
Specialistische geneeskunde
➢ Gericht op ziekte (diagnose, behandeling)
➢ Individuele PT
Definitie volksgezondheid/public health
= ‘Public health is the science and art of preventing disease, prolonging life and promoting
physical health and efficiency through organized community efforts for the sanitation of the
environment, the control of community infections, the education of the individual in
principles of personal hygiene, the organization of medical and nursing services for the early
diagnosis and preventive treatment of disease, and the development of the social machinery
which will ensure to every individual in the community a standard of living adequate for the
maintenance of health.’
Nadien warden ze korter
1988 → public health is the science and art of preventing disease, prolonging life and
promoting health through the organized efforts of society’
1997 → public health is the collective action taken by society to protect and promote the
health of entire populations
➢ Volksgezondheid is gericht op bevordering van gezondheid van populaties
➢ Maar is een multidisciplinaire richting met o.a. artsen, microbiologen,
gezondheidswetenschappers, biologen, architecten, ingenieurs, urbanisten,
scheikundigen, fysici, economen, sociologen, juristen, …
➢ Maakt gebruik van collectieve maatregelen en interventies
➢ Gericht op: sanitaire maatregelen, controle infectieziekten gemeenschap, collectieve
gezondheidsvoorlichting, collectieve preventie, sociale voorzieningen die
bestaanszekerheid (goede verzekering bijvoorbeeld) en goede gezondheid
garanderen
➢ Beleid en management gezondheidszorg
➢ Architecten, ingenieurs, urbanisten?
• Sick building syndroom = ziek door het gebouw – wordt gebruikt om situaties te
beschrijven waarin gebruikers van een gebouw acute gezondheidsklachten of
discomfort ervaren, die gelinkt lijken te zijn met de tijd die werd doorgebracht in
het betrokken gebouw maar zonder specifieke ziekte of oorzaak geïdentificeerd
(dus dose respons = hoe langer erin, hoe meer klachten) → heeft te maken met
binnenluchtkwaliteit vaak en ventilatiesysteem, of gebrekkig HVAC systeem
(heating, ventilation, air conditioning), vaak voorkomende symptomen zijn
