FORENSISCH SOCIAAL WERK
LES 1 – WAT IS FORENSISCH SOCIAAL WERK?
DEFINIËRING FORENSISCH SOCIAAL WERK
• Definiëring forensisch sociaal werk
- Sociaal werk binnen het forensisch veld (forensisch = gerechtelijk)
- Het domein waar sociaal werk en (straf)recht elkaar raken
- Activiteiten en disciplines binnen het sociaal werk die linken hebben met (straf)recht: politie,
parket, strafuitvoering binnen en buiten gevangenissen, re-integratie, …
- Algemene hulp- en dienstverlening aan justitiabelen (= mensen die (on)rechtstreeks
geconfronteerd worden met een strafrechtelijke interventie of in aanraking dreigen te komen)
Als dader (verdachte/pleger van een delict), slachtoffer, nabestaande (van
dader/slachtoffer)
- Kan onder verschillende vormen voorkomen (lopen door elkaar en kunnen elkaar versterken)
Een methodisch aanbod (vertrekken vanuit bepaalde methodiek zoals systeemdenken)
Een aanbod ten aanzien van welbepaalde doelgroepen (vb.: gedetineerden, slachtoffers,
geradicaliseerden, geïnterneerden, …)
Een voorzieningenaanbod (vb.: onderwijs aan gedetineerden)
• Gevolg forensisch sociaal werk
- Is een zich steeds ontwikkelend concept – constant in verandering
- Uitdagingen voor het forensisch sociaal werk
Hoe kunnen we het recht op maatschappelijke dienstverlening in confrontatie met
strafrechtsbedeling verzekeren?
Hoe kunnen we op een menswaardige manier omgaan met ervaringen van criminaliteit,
straffen en (on)veiligheid?
Wat is de rol van SW binnen forensische context?
DOELSTELLINGEN VAN HET FORENSISCH SOCIAAL WERK
• Doelstelling strafrecht en justitie
- Grenzen stellen: aangeven wat in bepaalde maatschappelijke contexten wel of niet is
toegelaten
- Normerende functie: indien grens overtreden – sanctie of straf
- Veiligheid als hoogste goed – is niet neutraal – regels worden bepaald door de heersende
rechtsorde en zijn verbonden met de sociaal-economische context
• Doelstelling sociaal werk
- Stelt bevorderen van welzijn als doel
- Steeds meer andere finaliteiten (vb.: controleren, corrigeren, normeren, …)
- Niet neutraal – verbonden met de historische en maatschappelijke contexten
• Spanningsveld strafrecht en sociaal werk
- Het forensisch sociaal werk werkt binnen de context van het strafrecht – een aantal krijtlijnen
zijn al bepaald waardoor en geen neutrale ruimte is
1
, - Het speelveld is steeds in conceptuele ontwikkeling - wat strafbaar is of wat prioriteit krijgt is
steeds maatschappelijk in verandering
Voorbeelden: zaak Dutroux, terrorisme, alcohol in het verkeer, seksueel geweld, …
- Individuele benadering vanuit het strafrecht versus de structurele benadering en interventies
binnen het sociaal werk
• Forensisch sociaal werk is niet neutraal en in ontwikkeling
- Strafrecht en forensisch sociaal werk worden beiden beïnvloed door politieke en sociaal-
economische contexten en zijn steeds in ontwikkeling
- Verhouding tussen strafrecht en sociaal werk worden beïnvloed door de politieke en sociaal-
economische contexten
- Het is van belang om maatschappelijke en historische contexten te kennen en te begrijpen
GESCHIEDENIS VAN HET FORENSISCH SOCIAAL WERK
• De straf
- Het doel van een straf is doorheen de tijd vrij stabiel gebleven: uit wraak/verdelging,
afschrikken om herhaling te voorkomen, beschermen van de maatschappij, verbeteren van
het individu
- Vorm van de straf is veel veranderd doorheen de tijd
• Strafrecht in de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd
- De wetgeving, rechtbanken en rechtspraak waren lokaal geregeld – klassenjustitie
- Er was geen beroep mogelijk
- Focus op foltering in plaats van bekentenis
- De gevangenis was geen straf – wel een voorlopige hechtenis maatregel in afwachting van het
proces (men sprak van criminele gevangenen)
- Men sprak over civiele gevangenen indien de gevangenis diende als dwangmiddel om
schulden of boetes te betalen
- Gekende straffen in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd: geldstraf, erestraf, lijfstraf of
doodstraf
- Vanaf de 16de/17de eeuw: opsluiting als straf – alternatief voor boete die niet kan betaal
worden – tuchthuizen – later aangevuld met ter dood veroordeelden omzetting naar
dwangarbeid
• Strafrecht na het Ancien Regime – 1789 (klassiek strafrecht)
- Als reactie op de willekeur van de machthebbers
- Door verzet van verlichtingsfilosofen – pleiten voor totale hervorming van het strafsysteem
- Het recht op bestraffing moest steunen op 3 principes
Legaliteit: straffen op voorhand in de wet vastgelegd (geen misdrijf zonder wet en geen
straf zonder wet)
Proportionaliteit: straftoemeting – in verhouding tot de ernst van het misdrijf
Subsidiariteit: strafrecht als laatste middel
- Het klassiek strafrecht
Rationeel mensbeeld: de dader overtrad de wet uit vrije wil – indien een delinquent een
straf onderging zou men in de toekomst geen nieuwe feiten plegen – indien nieuwe feiten
kreeg men een vergelding voor het niet naleven van het sociaal contract
Schuld speelt geen rol (geen straf zonder schuld) – indien men niet over vrije wil beschikt,
heeft met geen schuld en kan men niet gestraft worden
2
, Een straf bestaat uit 3 functies
Een vergeldende functie
Een individuele preventieve functie
Een algemene preventieve functie
- Het klassiek strafrecht (invloed vandaag de dag)
Veel ideeën van het klassieke strafrecht zijn opgenomen in ons strafrecht/de wet
1850 (Franse code Pénal): basis van ons Belgisch strafwetboek
Bestraffing niet langer gezien als een dreigen of repressie – wel als zekerheid dat je
gestraft zou worden voor een misdrijf via een humaan geachte gevangenisstraf
Individuele cellulaire gevangenisregime (Edouard Ducpétiaux): individuele opsluiting
(panopticon = geen contact met gedetineerden) als manier om de gevangenen moreel bij
te spijkeren – opsluiting als humane straf (uitgangspunt) – uitbouw Leuvense gevangenis
in 1860 (menselijke vernieuwing)
Ondertussen 30 gevangenissen gebouwd in België naar dit model (tussen 1840-1919)
Velen zijn nog in gebruik (vb.: gevangenis van Gent, gevangenis van Antwerpen, …)
• Sociaal verweer of de sociale gevaarlijkheid van de dader
- Tijdens de 2de helft van de 19de eeuw: invloed van nieuwe wetenschappen
- Ontstaan van een nieuw mensbeeld – de gedetermineerde mens (= mens kiest niet bewust –
wordt bepaald door interne of externe oorzaken tot delinquentie)
- Focus niet meer op het misdrijf – wel op de persoonlijkheid van de dader
- Misdrijf is geen doelbewuste en rationele overtreding – wel een samenspel van verschillende
omstandigheden
- Inzichten vanuit drie scholen – andere factoren die zorgen voor gedetermineerd gedrag
Italiaanse Antropologische school: criminaliteit is aangeboren – studie van de schedel en
uitwendige kenmerken (Lombroso)
Franse Milieuschool: sociale factoren/omgeving als hoofdoorzaak van crimineel gedrag –
het sociale milieu waarin een individu opgroeit is doorslaggevend
Bio-sociale school: fysieke, individuele en sociale factoren
3
, LES 2 – VAN JUSTITIE NAAR AUTONOOM FORENSISCH SOCIAAL WERK
POSITIVISTEN (EIND 19 D E EEUW)
• Basisideeën van de positivisten
De positivistische criminologen verwerpen het klassieke geloof in vrije wil, rationele keuze
en schuld
Criminaliteit is een natuurfenomeen - Criminaliteit is geen vrije keuze
- Criminaliteit wordt bepaald door
oorzaken zoals biologische
aanleg, psychologische factoren
en de sociale omgeving
Dader staat centraal – niet het misdrijf - Het klassieke strafrecht focust op
wat de dader heeft gedaan
- De positivisten focussen op wie
de dader is (persoonlijkheid,
kenmerken en risico’s)
Determinisme - De mens wordt in grote mate
bepaald door erfelijkheden en
omstandigheden
- Criminaliteit is verklaarbaar en
voorspelbaar
Straf als bescherming van de - Straf moet beschermen,
maatschappij heropvoeden, behandelen en
neutraliseren
Wetenschap als basis - Criminologie moet een
empirische wetenschap worden
(bestaande uit observatie,
statistiek, biologie en
psychologie)
SOCIAAL VERWEER (BEGIN 20 S T E EEUW)
• Basisideeën van het sociaal verweer
- Kernidee: de maatschappij mag en moet zich verdedigen tegen gevaarlijke personen
- Belangrijke vertegenwoordigers: Adolphe Prins, Filippo Grispigni
• Belangrijke principes
Maatschappelijke bescherming staat - Niet het misdrijf maar het gevaar
centraal dat iemand vormt bepaalt de
reactie
- Hoe gevaarlijker de dader, hoe
zwaarder of langer de maatregel
- Risicobenadering: beoordeling
van het gevaar dat iemand vormt
bepaalt de sanctie
Straf wordt een maatregel - Straf verandert in een maatregel
op maat
- Behandeling
- Heropvoeding
- Langere internering voor
onverbeterlijke delinquenten
4
LES 1 – WAT IS FORENSISCH SOCIAAL WERK?
DEFINIËRING FORENSISCH SOCIAAL WERK
• Definiëring forensisch sociaal werk
- Sociaal werk binnen het forensisch veld (forensisch = gerechtelijk)
- Het domein waar sociaal werk en (straf)recht elkaar raken
- Activiteiten en disciplines binnen het sociaal werk die linken hebben met (straf)recht: politie,
parket, strafuitvoering binnen en buiten gevangenissen, re-integratie, …
- Algemene hulp- en dienstverlening aan justitiabelen (= mensen die (on)rechtstreeks
geconfronteerd worden met een strafrechtelijke interventie of in aanraking dreigen te komen)
Als dader (verdachte/pleger van een delict), slachtoffer, nabestaande (van
dader/slachtoffer)
- Kan onder verschillende vormen voorkomen (lopen door elkaar en kunnen elkaar versterken)
Een methodisch aanbod (vertrekken vanuit bepaalde methodiek zoals systeemdenken)
Een aanbod ten aanzien van welbepaalde doelgroepen (vb.: gedetineerden, slachtoffers,
geradicaliseerden, geïnterneerden, …)
Een voorzieningenaanbod (vb.: onderwijs aan gedetineerden)
• Gevolg forensisch sociaal werk
- Is een zich steeds ontwikkelend concept – constant in verandering
- Uitdagingen voor het forensisch sociaal werk
Hoe kunnen we het recht op maatschappelijke dienstverlening in confrontatie met
strafrechtsbedeling verzekeren?
Hoe kunnen we op een menswaardige manier omgaan met ervaringen van criminaliteit,
straffen en (on)veiligheid?
Wat is de rol van SW binnen forensische context?
DOELSTELLINGEN VAN HET FORENSISCH SOCIAAL WERK
• Doelstelling strafrecht en justitie
- Grenzen stellen: aangeven wat in bepaalde maatschappelijke contexten wel of niet is
toegelaten
- Normerende functie: indien grens overtreden – sanctie of straf
- Veiligheid als hoogste goed – is niet neutraal – regels worden bepaald door de heersende
rechtsorde en zijn verbonden met de sociaal-economische context
• Doelstelling sociaal werk
- Stelt bevorderen van welzijn als doel
- Steeds meer andere finaliteiten (vb.: controleren, corrigeren, normeren, …)
- Niet neutraal – verbonden met de historische en maatschappelijke contexten
• Spanningsveld strafrecht en sociaal werk
- Het forensisch sociaal werk werkt binnen de context van het strafrecht – een aantal krijtlijnen
zijn al bepaald waardoor en geen neutrale ruimte is
1
, - Het speelveld is steeds in conceptuele ontwikkeling - wat strafbaar is of wat prioriteit krijgt is
steeds maatschappelijk in verandering
Voorbeelden: zaak Dutroux, terrorisme, alcohol in het verkeer, seksueel geweld, …
- Individuele benadering vanuit het strafrecht versus de structurele benadering en interventies
binnen het sociaal werk
• Forensisch sociaal werk is niet neutraal en in ontwikkeling
- Strafrecht en forensisch sociaal werk worden beiden beïnvloed door politieke en sociaal-
economische contexten en zijn steeds in ontwikkeling
- Verhouding tussen strafrecht en sociaal werk worden beïnvloed door de politieke en sociaal-
economische contexten
- Het is van belang om maatschappelijke en historische contexten te kennen en te begrijpen
GESCHIEDENIS VAN HET FORENSISCH SOCIAAL WERK
• De straf
- Het doel van een straf is doorheen de tijd vrij stabiel gebleven: uit wraak/verdelging,
afschrikken om herhaling te voorkomen, beschermen van de maatschappij, verbeteren van
het individu
- Vorm van de straf is veel veranderd doorheen de tijd
• Strafrecht in de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd
- De wetgeving, rechtbanken en rechtspraak waren lokaal geregeld – klassenjustitie
- Er was geen beroep mogelijk
- Focus op foltering in plaats van bekentenis
- De gevangenis was geen straf – wel een voorlopige hechtenis maatregel in afwachting van het
proces (men sprak van criminele gevangenen)
- Men sprak over civiele gevangenen indien de gevangenis diende als dwangmiddel om
schulden of boetes te betalen
- Gekende straffen in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd: geldstraf, erestraf, lijfstraf of
doodstraf
- Vanaf de 16de/17de eeuw: opsluiting als straf – alternatief voor boete die niet kan betaal
worden – tuchthuizen – later aangevuld met ter dood veroordeelden omzetting naar
dwangarbeid
• Strafrecht na het Ancien Regime – 1789 (klassiek strafrecht)
- Als reactie op de willekeur van de machthebbers
- Door verzet van verlichtingsfilosofen – pleiten voor totale hervorming van het strafsysteem
- Het recht op bestraffing moest steunen op 3 principes
Legaliteit: straffen op voorhand in de wet vastgelegd (geen misdrijf zonder wet en geen
straf zonder wet)
Proportionaliteit: straftoemeting – in verhouding tot de ernst van het misdrijf
Subsidiariteit: strafrecht als laatste middel
- Het klassiek strafrecht
Rationeel mensbeeld: de dader overtrad de wet uit vrije wil – indien een delinquent een
straf onderging zou men in de toekomst geen nieuwe feiten plegen – indien nieuwe feiten
kreeg men een vergelding voor het niet naleven van het sociaal contract
Schuld speelt geen rol (geen straf zonder schuld) – indien men niet over vrije wil beschikt,
heeft met geen schuld en kan men niet gestraft worden
2
, Een straf bestaat uit 3 functies
Een vergeldende functie
Een individuele preventieve functie
Een algemene preventieve functie
- Het klassiek strafrecht (invloed vandaag de dag)
Veel ideeën van het klassieke strafrecht zijn opgenomen in ons strafrecht/de wet
1850 (Franse code Pénal): basis van ons Belgisch strafwetboek
Bestraffing niet langer gezien als een dreigen of repressie – wel als zekerheid dat je
gestraft zou worden voor een misdrijf via een humaan geachte gevangenisstraf
Individuele cellulaire gevangenisregime (Edouard Ducpétiaux): individuele opsluiting
(panopticon = geen contact met gedetineerden) als manier om de gevangenen moreel bij
te spijkeren – opsluiting als humane straf (uitgangspunt) – uitbouw Leuvense gevangenis
in 1860 (menselijke vernieuwing)
Ondertussen 30 gevangenissen gebouwd in België naar dit model (tussen 1840-1919)
Velen zijn nog in gebruik (vb.: gevangenis van Gent, gevangenis van Antwerpen, …)
• Sociaal verweer of de sociale gevaarlijkheid van de dader
- Tijdens de 2de helft van de 19de eeuw: invloed van nieuwe wetenschappen
- Ontstaan van een nieuw mensbeeld – de gedetermineerde mens (= mens kiest niet bewust –
wordt bepaald door interne of externe oorzaken tot delinquentie)
- Focus niet meer op het misdrijf – wel op de persoonlijkheid van de dader
- Misdrijf is geen doelbewuste en rationele overtreding – wel een samenspel van verschillende
omstandigheden
- Inzichten vanuit drie scholen – andere factoren die zorgen voor gedetermineerd gedrag
Italiaanse Antropologische school: criminaliteit is aangeboren – studie van de schedel en
uitwendige kenmerken (Lombroso)
Franse Milieuschool: sociale factoren/omgeving als hoofdoorzaak van crimineel gedrag –
het sociale milieu waarin een individu opgroeit is doorslaggevend
Bio-sociale school: fysieke, individuele en sociale factoren
3
, LES 2 – VAN JUSTITIE NAAR AUTONOOM FORENSISCH SOCIAAL WERK
POSITIVISTEN (EIND 19 D E EEUW)
• Basisideeën van de positivisten
De positivistische criminologen verwerpen het klassieke geloof in vrije wil, rationele keuze
en schuld
Criminaliteit is een natuurfenomeen - Criminaliteit is geen vrije keuze
- Criminaliteit wordt bepaald door
oorzaken zoals biologische
aanleg, psychologische factoren
en de sociale omgeving
Dader staat centraal – niet het misdrijf - Het klassieke strafrecht focust op
wat de dader heeft gedaan
- De positivisten focussen op wie
de dader is (persoonlijkheid,
kenmerken en risico’s)
Determinisme - De mens wordt in grote mate
bepaald door erfelijkheden en
omstandigheden
- Criminaliteit is verklaarbaar en
voorspelbaar
Straf als bescherming van de - Straf moet beschermen,
maatschappij heropvoeden, behandelen en
neutraliseren
Wetenschap als basis - Criminologie moet een
empirische wetenschap worden
(bestaande uit observatie,
statistiek, biologie en
psychologie)
SOCIAAL VERWEER (BEGIN 20 S T E EEUW)
• Basisideeën van het sociaal verweer
- Kernidee: de maatschappij mag en moet zich verdedigen tegen gevaarlijke personen
- Belangrijke vertegenwoordigers: Adolphe Prins, Filippo Grispigni
• Belangrijke principes
Maatschappelijke bescherming staat - Niet het misdrijf maar het gevaar
centraal dat iemand vormt bepaalt de
reactie
- Hoe gevaarlijker de dader, hoe
zwaarder of langer de maatregel
- Risicobenadering: beoordeling
van het gevaar dat iemand vormt
bepaalt de sanctie
Straf wordt een maatregel - Straf verandert in een maatregel
op maat
- Behandeling
- Heropvoeding
- Langere internering voor
onverbeterlijke delinquenten
4
