CRIMINOLOGIE
HS 1 – HET STUDIE-OBJECT VAN DE CRIMINOLOGIE
• Wat bestudeert de criminologie?
- Een wetenschap die betrouwbare en precieze kennis wil leveren over criminaliteit, over
mensen die misdaden plegen en over hoe daar op gereageerd kan worden
- Kent meerdere omschrijvingen
- Definities die verwijzen naar interdisciplinariteit – bestudeert misdaad, afwijkend gedrag en
de maatschappelijke reacties – met aandacht voor oorzaken, gevolgen en preventie in hun
sociale/economische/politieke/culturele context
- Misdaad is een sociaal construct – de handeling op zich is niet crimineel – manier waarop
samenlevingen regels maken, labels uitdelen en macht uitoefenen bepalen dat
HS 2 – CRIMINALITEITSDEFINITIES
INLEIDING
• Belang van definitie van criminaliteit
- Criminologen discussiëren al heel lang over wat criminaliteit is – er bestaat geen eenduidige
definitie van criminaliteit binnen de criminologie – criminologie wil wetenschappelijke en
gefundeerde kennis ontwikkelen
- De gebruikte definitie bepaalt wat onderzocht wordt, wie als dader of slachtoffer wordt
gezien, welke feiten gemeten worden en welke beleidsoplossingen mogelijk lijken
• Misdaad en misdaadbestrijding
- Misdaad roept niet alleen angst en woede op – wekt ook fascinatie
- Grote behoefte aan misdaadromans- en films – misdaadbestrijding is erg geliefd als
entertainment
- Criminologie is een wetenschap die betrouwbare en precieze kennis wil leveren over
criminaliteit, over mensen die misdaden plegen en over hoe daar op gereageerd kan worden
- Criminologen zoeken nauwkeurige en gefundeerde antwoorden
- Misdaad als centraal concept in de criminologische wetenschap – belangrijk uitgangspunt
voor de criminologie
• Misdaad in de strafwet
- Juridisch onderscheid tussen misdrijf, wanbedrijf en misdaad
- Er wordt nagedacht over de vraag of de criminologen zich enkel moeten bezig houden met
hetgeen dat strafbaar is
- Er zijn zaken die nog niet strafbaar zijn (vb.: ecocide) – doorheen geschiedenis en actuele
theorievorming zal je merken dat criminologen hun onderzoekdomeinen anders afbakenen
• Gebruik van criminaliteitsdefinities
- Criminologen hanteren verschillende criminaliteitsdefinities – variëren van strafrechtelijke
criminaliteitsdefinities tot definitie van criminaliteit of deviantie in termen van de impact van
menselijk gedrag en/of de schade die er het gevolg van is
- Andere criminologen beschouwen criminaliteit als een inbreuk op morele normen –
definiëren criminaliteit in termen van inbreuken op mensenrechten
1
, - Wijze waarop criminaliteit wordt geconcipieerd is bepalend voor de perceptie van de
criminologie als wetenschap
- Uit de criminaliteitsdefinitie en haar betekenis vloeit de rest voort – het wetenschappelijke
karakter, de methode, de afbakening, de taak en functies van de criminoloog, …
- Geschiedenis van de criminologie laat pogingen zien om het definiëren van het studieobject
niet aan de strafwetgever over te laten – wel zelf ter hand nemen – resultaat is een veelheid
van definities
ALLEDAAGSE DEFINITIES VAN CRIMINALITEIT
• Effect van de media
- Media vormt een krachtige filter en versterken van hoe het brede publiek criminaliteit ziet,
voelt en beoordeelt – geeft het gevoel dat geweld overal kan zijn
- Geen neutrale spiegel van criminaliteit – selectie van welke feiten aandacht krijgen en hoe
deze gekaderd worden – sensationele, gewelddadige en uitzonderlijke misdrijven krijgen
meer aandacht dan alledaagse en structurele vormen van schade
- In de criminologie wordt er vaak gesproken over new values – criteria zoals spektakel,
personalisering en emotionele impact die bepalen wat nieuws wordt
- Onderzoek naar berichtgeving over corporate crime toont aan dat er over zo een feiten
bericht wordt zonder duidelijk criminaliteitskader – ernst en systematische aard onderbelicht
- Sociaal werkers moeten cliënten ontmoeten in een context waarbinnen misdrijven
zichtbaarder en moreel zwaarder beladen zijn dan anderen – los van feitelijke frequentie of
schade
- Cultivation en mean world syndrome (Gerbners)
Belangrijke mediatheorie die stelt dat langdurige blootstelling aan geweld en misdaad in
media die kijkers geleidelijk aan een vertekend wereldbeeld aanpraat
Uit zich in het zogenaamde mean world syndrome – de overtuiging dat de wereld
gevaarlijker en onveiliger is dan ze statistisch gezien is – kans om slachtoffer te worden
overschatten + gevoelens van onveiligheid versterken + kan leiden tot meer steun voor
harde straffen, intensieve controle en minder bereidheid om in rehabilitatie te investeren
Concepten die tonen hoe beelden van misdaad sociaal worden geproduceerd
Boemanconcept → misdadigers als angstaanjagende karikaturen
Telelensreflex → heel veel zien van één spectaculair feit zonder context
Moral panic → een zichzelf versterkende morele verontwaardiging bij media, publiek en
politici – begrip geïntroduceerd naar aanleiding van onderzoek in het begin van de jaren
70 naar de reacties op voetbalvandalisme
Criminaliteit is een sociaal construct – wat als misdaad wordt gezien ontstaat in een
voortdurende interactie tussen publiek, media, professionals en beleidsmakers
Centraal element is de creatie van folk devils – herkenbare vijandbeelden die als
symbool staan voor moreel verval
- Newsmaking criminology en tegenstemmen
Onderzoekers en praktijkwerkers die bewust proberen om complexere en empirische
onderbouwde verhalen over misdaad en straf in de media te brengen
Kan door interviews, opiniestukken, samenwerking met journalisten, …
In literatuur wordt benadrukt dat een sterk controlediscours voor een lange tijd dominant
was – kritische en culturele criminologie tegenover andere perspectieven plaatsen
2
, - Belangrijk voor sociaal werkers
Sluit aan bij hun rol als pleitbezorger/beleidsbeïnvloeder – in rapportering, publieke
communicatie en samenwerking met partners bewust vermijden om cliënten als
boeman of folk devil te bevestigen – wel structurele context en herstelmogelijkheden
zichtbaar maken
Mediabeschouwing heeft een directe vertaling naar het werk in de forensische context
Leren onderscheiden tussen feitelijke risico’s en gemediatiseerde angsten
Met verslaggeving niet bijdragen aan morele paniek
Inzicht in begrippen – kritisch reflecteren op eigen beeldvorming van “gevaarlijke” cliënt
HS 3 – NORMATIEVE CRIMINALITEITSDEFINITIES
ONDERSCHEID NORMATIEVE EN REACTIEVE MISDAADDEFINITIES
• Onderscheid tussen normatieve en reactieve misdaaddefinities
- Reactieve misdaaddefinitie: vatten criminaliteit op als een eigenschap van een sociale
reactie op welbepaalde gedragingen of welbepaalde personen
- Normatieve misdaaddefinities: criminaliteit wordt opgevat als een eigenschap van gedrag of
van de persoon die dat gedrag stelt – het criminele zit hem in het gedrag van de persoon zelf –
criminaliteit wordt gezien als een inbreuk op normen
• Onderscheid tussen conventionele en kritische misdaaddefinities (Hebberecht)
Naargelang de criminaliteitsdefinitie verschilt het type norm waarvan criminaliteit afwijkt –
onder de normatieve misdaaddefinities onderscheidt men conventionele en kritische
normatieve misdaaddefinities
- Conventionele misdaaddefinities: onderscheid tussen juridische, morele en sociale
misdaaddefinities – hebben met elkaar gemeen dat men zich bezighoudt met gedragingen
die indruisen tegen de normen – soort norm dat men wil bestuderen verschilt
- Kritische misdaaddefinities: stellen zich vragen of men zich op het standpunt van de
bestaande gevestigde orde moet stellen en bijgevolg de machthebbers moet legitimeren
• Schematisch overzicht
3
, DE CONVENTIONELE NORMATIEVE MISDAADDEFINITIES
• Onderscheid tussen juridische, morele en sociale misdaaddefinities
- Hebben met elkaar gemeen dat men zich bezighoudt met gedragingen die indruisen tegen de
normen
- Het soort norm dat men wil bestuderen verschilt naargelang de verschillende
criminaliteitsdefinities die men hanteert
DE JURIDISCHE MISDAADDEFINITIES
• De juridische misdaaddefinities
- Alle juridische normatieve definities van misdaad verwijzen naar het recht
- Onderscheid in strafrechtelijke, eng-strafrechtelijke en breed-juridische definities
- Manier waarop criminaliteit wordt geconcipieerd en gedefinieerd bepaalt de perceptie van
criminologie als wetenschap
- Vertrekken vanuit (eng-)strafrechtelijke definities maakt criminologen afhankelijk van
strafrecht en strafrechtspleging – criminologie werd ook misdaadkunde genoemd – om de
afhankelijkheid te doorbreken zocht men alternatieve definities (breed-juridische, morele,
sociale, mensenrechten en reactieve definities)
• De strafrechtelijke misdaaddefinitie (Michael en Adler)
- De meest gehanteerde juridische criminaliteitsdefinitie door criminologen – criminoloog
neemt het misdaadbegrip van het strafrecht onveranderd over
- Criminaliteit omvat deze handelingen en gedragingen die de wetgever van een bepaald land
op een gegeven ogenblik strafbaar heeft verklaard
- Criminaliteit als gedragingen die een inbreuk zijn op het strafrecht
• De eng-strafrechtelijke misdaaddefinitie (Tappan)
- Handelingen kunnen slechts als criminaliteit bestempeld worden wanneer de daders ervan
met opzet en zonder verdediging of rechtvaardiging het strafrecht hebben overtreden en
hiervoor gesanctioneerd zijn door een strafrechter
- Er is pas sprake van een criminaliteit wanneer de dader van de handeling hiervoor wordt
veroordeeld – kan pas als criminaliteit bestempeld worden als de dader van deze inbreuk
voor het plegen ervan wordt veroordeeld
- In vergelijking met de strafrechtelijke definitie is er sprake van een vereniging
4
HS 1 – HET STUDIE-OBJECT VAN DE CRIMINOLOGIE
• Wat bestudeert de criminologie?
- Een wetenschap die betrouwbare en precieze kennis wil leveren over criminaliteit, over
mensen die misdaden plegen en over hoe daar op gereageerd kan worden
- Kent meerdere omschrijvingen
- Definities die verwijzen naar interdisciplinariteit – bestudeert misdaad, afwijkend gedrag en
de maatschappelijke reacties – met aandacht voor oorzaken, gevolgen en preventie in hun
sociale/economische/politieke/culturele context
- Misdaad is een sociaal construct – de handeling op zich is niet crimineel – manier waarop
samenlevingen regels maken, labels uitdelen en macht uitoefenen bepalen dat
HS 2 – CRIMINALITEITSDEFINITIES
INLEIDING
• Belang van definitie van criminaliteit
- Criminologen discussiëren al heel lang over wat criminaliteit is – er bestaat geen eenduidige
definitie van criminaliteit binnen de criminologie – criminologie wil wetenschappelijke en
gefundeerde kennis ontwikkelen
- De gebruikte definitie bepaalt wat onderzocht wordt, wie als dader of slachtoffer wordt
gezien, welke feiten gemeten worden en welke beleidsoplossingen mogelijk lijken
• Misdaad en misdaadbestrijding
- Misdaad roept niet alleen angst en woede op – wekt ook fascinatie
- Grote behoefte aan misdaadromans- en films – misdaadbestrijding is erg geliefd als
entertainment
- Criminologie is een wetenschap die betrouwbare en precieze kennis wil leveren over
criminaliteit, over mensen die misdaden plegen en over hoe daar op gereageerd kan worden
- Criminologen zoeken nauwkeurige en gefundeerde antwoorden
- Misdaad als centraal concept in de criminologische wetenschap – belangrijk uitgangspunt
voor de criminologie
• Misdaad in de strafwet
- Juridisch onderscheid tussen misdrijf, wanbedrijf en misdaad
- Er wordt nagedacht over de vraag of de criminologen zich enkel moeten bezig houden met
hetgeen dat strafbaar is
- Er zijn zaken die nog niet strafbaar zijn (vb.: ecocide) – doorheen geschiedenis en actuele
theorievorming zal je merken dat criminologen hun onderzoekdomeinen anders afbakenen
• Gebruik van criminaliteitsdefinities
- Criminologen hanteren verschillende criminaliteitsdefinities – variëren van strafrechtelijke
criminaliteitsdefinities tot definitie van criminaliteit of deviantie in termen van de impact van
menselijk gedrag en/of de schade die er het gevolg van is
- Andere criminologen beschouwen criminaliteit als een inbreuk op morele normen –
definiëren criminaliteit in termen van inbreuken op mensenrechten
1
, - Wijze waarop criminaliteit wordt geconcipieerd is bepalend voor de perceptie van de
criminologie als wetenschap
- Uit de criminaliteitsdefinitie en haar betekenis vloeit de rest voort – het wetenschappelijke
karakter, de methode, de afbakening, de taak en functies van de criminoloog, …
- Geschiedenis van de criminologie laat pogingen zien om het definiëren van het studieobject
niet aan de strafwetgever over te laten – wel zelf ter hand nemen – resultaat is een veelheid
van definities
ALLEDAAGSE DEFINITIES VAN CRIMINALITEIT
• Effect van de media
- Media vormt een krachtige filter en versterken van hoe het brede publiek criminaliteit ziet,
voelt en beoordeelt – geeft het gevoel dat geweld overal kan zijn
- Geen neutrale spiegel van criminaliteit – selectie van welke feiten aandacht krijgen en hoe
deze gekaderd worden – sensationele, gewelddadige en uitzonderlijke misdrijven krijgen
meer aandacht dan alledaagse en structurele vormen van schade
- In de criminologie wordt er vaak gesproken over new values – criteria zoals spektakel,
personalisering en emotionele impact die bepalen wat nieuws wordt
- Onderzoek naar berichtgeving over corporate crime toont aan dat er over zo een feiten
bericht wordt zonder duidelijk criminaliteitskader – ernst en systematische aard onderbelicht
- Sociaal werkers moeten cliënten ontmoeten in een context waarbinnen misdrijven
zichtbaarder en moreel zwaarder beladen zijn dan anderen – los van feitelijke frequentie of
schade
- Cultivation en mean world syndrome (Gerbners)
Belangrijke mediatheorie die stelt dat langdurige blootstelling aan geweld en misdaad in
media die kijkers geleidelijk aan een vertekend wereldbeeld aanpraat
Uit zich in het zogenaamde mean world syndrome – de overtuiging dat de wereld
gevaarlijker en onveiliger is dan ze statistisch gezien is – kans om slachtoffer te worden
overschatten + gevoelens van onveiligheid versterken + kan leiden tot meer steun voor
harde straffen, intensieve controle en minder bereidheid om in rehabilitatie te investeren
Concepten die tonen hoe beelden van misdaad sociaal worden geproduceerd
Boemanconcept → misdadigers als angstaanjagende karikaturen
Telelensreflex → heel veel zien van één spectaculair feit zonder context
Moral panic → een zichzelf versterkende morele verontwaardiging bij media, publiek en
politici – begrip geïntroduceerd naar aanleiding van onderzoek in het begin van de jaren
70 naar de reacties op voetbalvandalisme
Criminaliteit is een sociaal construct – wat als misdaad wordt gezien ontstaat in een
voortdurende interactie tussen publiek, media, professionals en beleidsmakers
Centraal element is de creatie van folk devils – herkenbare vijandbeelden die als
symbool staan voor moreel verval
- Newsmaking criminology en tegenstemmen
Onderzoekers en praktijkwerkers die bewust proberen om complexere en empirische
onderbouwde verhalen over misdaad en straf in de media te brengen
Kan door interviews, opiniestukken, samenwerking met journalisten, …
In literatuur wordt benadrukt dat een sterk controlediscours voor een lange tijd dominant
was – kritische en culturele criminologie tegenover andere perspectieven plaatsen
2
, - Belangrijk voor sociaal werkers
Sluit aan bij hun rol als pleitbezorger/beleidsbeïnvloeder – in rapportering, publieke
communicatie en samenwerking met partners bewust vermijden om cliënten als
boeman of folk devil te bevestigen – wel structurele context en herstelmogelijkheden
zichtbaar maken
Mediabeschouwing heeft een directe vertaling naar het werk in de forensische context
Leren onderscheiden tussen feitelijke risico’s en gemediatiseerde angsten
Met verslaggeving niet bijdragen aan morele paniek
Inzicht in begrippen – kritisch reflecteren op eigen beeldvorming van “gevaarlijke” cliënt
HS 3 – NORMATIEVE CRIMINALITEITSDEFINITIES
ONDERSCHEID NORMATIEVE EN REACTIEVE MISDAADDEFINITIES
• Onderscheid tussen normatieve en reactieve misdaaddefinities
- Reactieve misdaaddefinitie: vatten criminaliteit op als een eigenschap van een sociale
reactie op welbepaalde gedragingen of welbepaalde personen
- Normatieve misdaaddefinities: criminaliteit wordt opgevat als een eigenschap van gedrag of
van de persoon die dat gedrag stelt – het criminele zit hem in het gedrag van de persoon zelf –
criminaliteit wordt gezien als een inbreuk op normen
• Onderscheid tussen conventionele en kritische misdaaddefinities (Hebberecht)
Naargelang de criminaliteitsdefinitie verschilt het type norm waarvan criminaliteit afwijkt –
onder de normatieve misdaaddefinities onderscheidt men conventionele en kritische
normatieve misdaaddefinities
- Conventionele misdaaddefinities: onderscheid tussen juridische, morele en sociale
misdaaddefinities – hebben met elkaar gemeen dat men zich bezighoudt met gedragingen
die indruisen tegen de normen – soort norm dat men wil bestuderen verschilt
- Kritische misdaaddefinities: stellen zich vragen of men zich op het standpunt van de
bestaande gevestigde orde moet stellen en bijgevolg de machthebbers moet legitimeren
• Schematisch overzicht
3
, DE CONVENTIONELE NORMATIEVE MISDAADDEFINITIES
• Onderscheid tussen juridische, morele en sociale misdaaddefinities
- Hebben met elkaar gemeen dat men zich bezighoudt met gedragingen die indruisen tegen de
normen
- Het soort norm dat men wil bestuderen verschilt naargelang de verschillende
criminaliteitsdefinities die men hanteert
DE JURIDISCHE MISDAADDEFINITIES
• De juridische misdaaddefinities
- Alle juridische normatieve definities van misdaad verwijzen naar het recht
- Onderscheid in strafrechtelijke, eng-strafrechtelijke en breed-juridische definities
- Manier waarop criminaliteit wordt geconcipieerd en gedefinieerd bepaalt de perceptie van
criminologie als wetenschap
- Vertrekken vanuit (eng-)strafrechtelijke definities maakt criminologen afhankelijk van
strafrecht en strafrechtspleging – criminologie werd ook misdaadkunde genoemd – om de
afhankelijkheid te doorbreken zocht men alternatieve definities (breed-juridische, morele,
sociale, mensenrechten en reactieve definities)
• De strafrechtelijke misdaaddefinitie (Michael en Adler)
- De meest gehanteerde juridische criminaliteitsdefinitie door criminologen – criminoloog
neemt het misdaadbegrip van het strafrecht onveranderd over
- Criminaliteit omvat deze handelingen en gedragingen die de wetgever van een bepaald land
op een gegeven ogenblik strafbaar heeft verklaard
- Criminaliteit als gedragingen die een inbreuk zijn op het strafrecht
• De eng-strafrechtelijke misdaaddefinitie (Tappan)
- Handelingen kunnen slechts als criminaliteit bestempeld worden wanneer de daders ervan
met opzet en zonder verdediging of rechtvaardiging het strafrecht hebben overtreden en
hiervoor gesanctioneerd zijn door een strafrechter
- Er is pas sprake van een criminaliteit wanneer de dader van de handeling hiervoor wordt
veroordeeld – kan pas als criminaliteit bestempeld worden als de dader van deze inbreuk
voor het plegen ervan wordt veroordeeld
- In vergelijking met de strafrechtelijke definitie is er sprake van een vereniging
4
