Samenvatting Cultuur- en Diversiteitsstudies | Hogeschool Gent | 2023/24

SAMENVATTING CULTUUR- EN
DIVERSITEITSSTUDIES
LES 1 – ENKELE KADERS OVER CULTUUR

CULTUUR

• Wat is cultuur?
- Wordt omschreven als een bewerking van de bodem
- Cultuur is alles wat wordt toegevoegd aan de natuur
- Onderzoek is niet gemakkelijk aangezien iets natuur OF cultuur is
- Gaat over het menselijk zijn en handelen in relatie tot wat men bewust/onbewust leert
- Belangrijk onderdeel binnen de studie van de culturele antropologie

• Relaties met antropologie
- Antropologie als vertrekpunt voor een definitiekader
- Etnologen of volkenkundigen die het accent leggen op de studie van de primitieve (focus op
verschillen)
- Antropologie is ontstaan in een bepaald tijds- en denkkader

• Tijds- en denkkader
- Ontstaan van een tijdspanne van expansie, slavernij en kolonisering
- Nieuwe wetenschap wordt het kind van het kolonialisme genoemd
- Kolonisatie wordt voorgesteld als gelijke ruil: hun arbeid/grond/rijkdom in ruil voor onze
beschaving
- Verklaring van de uiterlijke verschillen tussen de eigen wereld en anderen



ANTROPOLOGIE

• Wat is antropologie?
- In realiteit beperkt tot etnografie: het beschrijven van een bepaald volk in traditie met
natuurwetenschappen (kritiek op dit model)
- Wetenschap als middel om na te denken over het hedendaags samenleven en het leveren
van een bijdrage aan concrete vraagstukken (nieuwe benaming)
- Wetenschappelijke studie van vreemde mensen/culturen om het primitieve te verklaren
- Antropologen meten verschillen – heeft een sterk effect op definities, begripsvorming en
handelen
- Mentaal kader om verschillen te zien en ernaar te handelen (in dit tijdskader ontstaan
definities van cultuur)
- Info verzameld door veldwerk of participerende observatie
- Beknopte omschrijvingen
 VROEGER: studie van de primitieve mens in 1 cultuur
 NU: studie van de mens (invalshoek: vergelijkend perspectief)




1

,CULTUURDEFINITIES

• Het is moeilijk om cultuur te definiëren
- We vertrekken vanuit een bepaalde invalshoek om vat te krijgen op cultuur + een
allesomvattende definitie te vormen
- 5 mogelijke categorieën of invalshoeken
 Opsommende definities: cultuur is een samenhangend stelsel van kunst, wetten,
gewoonten, …
 Historisch: van de voorouders geërfd
 Psychologische: aangeleerde patronen van gedragingen
 Normatieve: mensen worden bepaald door hun cultuur
 Structureel: samenhangende gewoonten van bepaalde sociale groepen

• Valkuil bij cultuurdefinities
- Mogelijke verwarring omdat we zowel gebieds- en groepsindelingen kunnen maken of een
conceptuele benadering kunnen gebruiken
- Moeilijkheid: constante doorheen de geschiedenis

• Aanzet tot omschrijven – verzameling van elementen in de basisdefinitie
- Grondlegger: Tylor
- Introductie van een lijn voor alle culturen door te spreken over elementen die overal, in elke
cultuur te vinden zijn
- Definitie volgens Tylor: cultuur of beschaving, opgevat in haar brede etnografische betekenis,
is een complex geheel dat bestaat uit kennis, overtuigingen, kunst, moraal, recht, gebruiken
en alle andere vermogens en gewoonten die de mens heeft verworven als lid van de
samenleving

• Elementen in een definitie (volgens Tylor)
- Universeel: elke groep heeft cultuur en is een eigen wetmatigheid
- Aangeleerd: krijgt vorm in en door de context waarin men leeft
- Complex en breed geheel
- Resultaat van de menselijke handelingen
- Statisch: belang van tijdskader
- Cultuur wordt binnen het evolutionisme gezien als beschaving



EVOLUTIONISME

• Waar staan de evolutionisten voor?
- Stellen Europa binnen de beschaving centraal
- Kolonies en ontdekte volkeren zijn primitieve volkeren herleid tot wat ze niet zijn
- Ze denken in tegenstellingen (zwart-wit denken)
- Kader evolutionisme nodig: bepaalt de tijdsgeest en het mens- en wereldbeeld

• Centraal idee
- Alle culturen doorlopen stadia waarbinnen ze zich ontwikkelen van een lage naar een hoge
mate van beschaving
- Doelgerichte ontwikkeling van een minder naar meer beschaafde onvermijdelijke richting


2

, - Culturen kwalitatief vergelijken
- Van primitief naar barbaars naar beschaafd
- Kenmerken evolutionistisch denken over cultuur:
 Theoretisch
 Vertrekken vanuit 1 invalshoek of hypothese
 Complexiteit wordt gemeten aan de hand van technologische elementen
 Morele plicht om kolonisatie te handhaven
 Primitieve culturen worden gebruikt als afschrikking in situaties van verzet

• Veronderstellingen
- Wereldwijd kennen mensen dezelfde evoluties
- Cultuur als een homogene, afgebakende groep

• Waarde van de stroming
- Bestuderen het cultuurproces en overstegen het raciale (mens is een universeel verwant – 1
soort)
- Interesse in verschillen ziet men in cultuur

• Kritieken
- Unilineaire (universele) evolutie met waardeoordeel: eenzijdig, geen wetenschappelijk
fenomeen
- Mensen worden op een manier bevroren in de tijd van de primitieve – denken in stereotypen

• Wie is er van belang in evolutionisme?
- TYLOR
 3 stadia van ontwikkeling: beschaving – barbaarsheid – primitiviteit
 Vader van de antropologie
 Cultuur als proces van ontwikkeling, vorming, vooruitgang van de vermogens en
prestaties, van het doen en denken van de menselijke soort

- MORGAN
 3 stadia van ontwikkeling: savagery, barbarism, civilization
 Binnen elk stadium een indeling van inferieur/midden/superieur

• Effecten
- Evolutionisme zorgt voor een hefboom in het denken over mens en cultuur
- Evolutionisme geeft beschaving en vooruitgang mee vorm

+ VOORBEELDEN PPT

LES 2 – DENKEN OVER MENS EN CULTUUR

EERSTE INVALSHOEK: DENKEN OVER MENS EN CULTUUR

• Inleiding
- Vertrekpunt: antropologie
- Eerste definities zeggen ons iets over diverse benaderingen van cultuur
 Klassieke benadering
 Evolutionisme (vb.: kinderen van Gijzegem → koloniaal denken en handelen is sterk
ingebouwd in alle steden van toen)

3