Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie ............................................................................................ 4
1. Inleiding ............................................................................................................................. 4
1.1. Een interne vs externe kijk op het recht ............................................................................. 5
1.2. Een normatieve vs empirische wetenschapsbenadering ................................................... 7
2. Over de sociologie – Jean van Houtte ................................................................................... 7
Tijdschrift voor privaatrecht (1993) .................................................................................................... 7
2.3. Rechtssociologie: een instrument van het beleid? .......................................................... 11
2.4. Lijnen voor de toekomst ................................................................................................. 13
2.5. Besluit .......................................................................................................................... 15
3. Rechtssociologische analyse van de juridisering van de samenleving – Koen Van Aeken ........15
In Vlaamse Onderwijsraad (2010).....................................................................................................15
3.1. Inleiding ........................................................................................................................ 15
3.2. Omschrijving ................................................................................................................. 17
3.3. Determinanten van juridisering ...................................................................................... 19
3.4. Dieperliggende oorzaak: het rechtinstrumentalisme ....................................................... 21
3.5. Negatieve gevolgen (Günther Teubner) ........................................................................... 22
3.6. Positieve gevolgen ......................................................................................................... 23
3.7. Conclusie: leven met juridisering ................................................................................... 24
Hoofdstuk 2: Regelgeving............................................................................................................. 26
1. Inleiding ............................................................................................................................26
2. Deregulering als maatschappijvorming: een rechtssociologische probleemstelling – Luc Huyse
29
Rechtskundig Weekblad (1986) ........................................................................................................29
2.1. Vragen bij een debat.............................................................................................................. 29
2.2. De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd.............................................................. 35
2.3. Regulering en de instrumentalisering van het recht ................................................................. 35
2.4. Deregulering: de grenzen en de risico’s .................................................................................. 38
3. From vision to reality: ex post evaluation of legislation – Koen Van Aeken ..............................40
Legisprudence (2011) ......................................................................................................................40
3.1. De noodzaak van evaluatie van wetgeving begrijpen ............................................................... 40
3.2. Definities en methoden ......................................................................................................... 44
3.3. Onderzoeksvragen en criteria ................................................................................................ 45
3.4. Methoden en technieken ....................................................................................................... 47
3.5. Institutionalisering van evaluatie ........................................................................................... 47
3.6. In België en Vlaanderen ......................................................................................................... 49
3.7. Conclusie ............................................................................................................................. 50
Hoofdstuk 3: Formele conflictbeslechting .................................................................................... 50
1. Inleiding ......................................................................................................................................50
1
, 1. Arbeidsgerechten en hun lekenrechters – Jean Van Houtte ............................................................51
De arbeidsgerechten en hun lekenrechters (pp. 179-196, 2005).........................................................51
1.1. Impact van het lekensysteem op de werking ................................................................... 51
1.2. Hypothesen .................................................................................................................. 53
1.3. Nevenfunctie van lekenparticipatie ................................................................................ 57
2. Civil litigation in Belgium: the reconstruction of the pyramid of legal disputes (a preliminary
report) – Yolande Wouters en Francis van Loon .................................................................................58
Droit et Société (1992) .....................................................................................................................58
2.1. Inleiding ........................................................................................................................ 58
2.2. Enkele conceptuele opmerkingen: het piramidemodel van conflicten .............................. 59
2.3. The data ........................................................................................................................ 61
2.4. The reconstruction of the legal pyramid .......................................................................... 61
2.5. Enkele bedenkingen over het uitvalpercentage ............................................................... 62
2.6. Conclusie ..................................................................................................................... 63
Hoofdstuk 4: Informele conflictbeslechting .................................................................................. 63
1. Inleiding ............................................................................................................................63
2. Mediatie, de derde weg – Stephan Parmentier .....................................................................65
Rechtskundig Weekblad (2000) ........................................................................................................65
2.1. De vlag en de lading ....................................................................................................... 65
2.2. Drie belangrijke uitdagingen voor mediatie en minnelijke schikking : ‘PIP’ ........................ 67
2.3. Enkele maatschappelijke trends .................................................................................... 69
2.4. Bij wijze van besluit........................................................................................................ 70
3. Wie klaagt bij de ombudsman en wat zijn de effecten van zijn werk? – Bernard Hubeau .........70
Recht van onderop – Antwoorden uit de rechtssociologie (2011) ........................................................70
3.1. Introductie van de ombudsman ..................................................................................... 70
3.2. De geschiedenis van de ombudsman: een geschenk uit het noorden? ............................. 72
3.3. Profiel van de klager bij de ombudsman.......................................................................... 73
3.4. Effecten van het ombudswerk ........................................................................................ 77
3.5. Meerwaarde van de ombudsman voor de democratie ..................................................... 79
Hoofdstuk 5: Juridische beroepen ................................................................................................ 79
1. Inleiding ............................................................................................................................79
2. Het recht leidt tot alles, zelfs de balie: een sociografie van juristen en advocaten – B. Hubeau,
S. Rutten, J. Van Houtte, S. Gibbens, M. Van Leuvenhaege.................................................................81
De advocatuur: een rechtssociologische en juridische benadering (2018) ..........................................81
2.1. De juridische beroepen in België: een algemeen overzicht ............................................... 81
2.2. Studenten en afgestudeerden in de rechten aan de universiteit ....................................... 81
2.2. De diverse juridische beroepen ...................................................................................... 84
2.3. Conclusies .................................................................................................................... 95
Hoofdstuk 7: Justitie en beleid ..................................................................................................... 96
1. Inleiding ............................................................................................................................96
2
, 2. Conflictafhandeling bij collectieve schade: op zoek naar herstel – Gandrun Vande Walle ......98
Orde van de Dag, Class Actions: Tegengewicht voor klassenjustitie? (2011) .......................................98
2.1. Inleiding ........................................................................................................................ 98
2.2. Collectief slachofferschap ............................................................................................. 99
2.3. Waarom collectieve afhandeling? ................................................................................ 102
2.4. De mogelijkheiden van collectieve afhandeling ............................................................. 103
2.5. Besluit ........................................................................................................................ 105
Hoofdstuk 8: Rechtshulp ........................................................................................................... 106
1. Inleiding .......................................................................................................................... 106
2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening. Juridische bijstand in België aan
een grondige herziening toe– Steven Gibens en Bernard Hubeau ..................................................... 110
Panopticon (2013) ......................................................................................................................... 110
2.1. Rechtshulpverlening in veranderende maatschappelijke en politieke context ................ 110
3. Op weg naar een doeltreffender rechtsbijstand in België .................................................... 113
Sociologica Del Diritto (2011) ......................................................................................................... 113
3.1. Inleiding ...................................................................................................................... 113
3.2. Selectie van een model ................................................................................................ 114
3.3. Algemene data voor de relevante landen ...................................................................... 115
3.4. De prestatie van het systeem ....................................................................................... 115
3.5. Conclusie ................................................................................................................... 122
Hoofdstuk 8: Justitie onder de loep ............................................................................................ 122
1. Inleiding .......................................................................................................................... 122
2. Justitie onder de loep: De publieke opinie ten aanzien van Justitie – Liesbeth Wyseur, Jessica
Schoffelen, Geert Vervaeke, Stephan Parmentier, Johan Goetshals ................................................. 123
Rechtskundig Weekblad (2004) ...................................................................................................... 123
2.1. Inleiding ...................................................................................................................... 123
2.2. Kort overzicht van het bestaande onderzoek in België ................................................... 124
2.3. Methodologie van het gevoerde onderzoek ................................................................... 124
2.4. Nationale resultaten van de eerste justitiebarometer .................................................... 126
2.5. Het nut van opinieonderzoek in vraag gesteld ............................................................... 130
2.6. Aanbevelingen .................................................................................................................... 131
3
, Rechtssociologie
Dialogen tussen recht en samenleving: het rechtssociologisch
onderzoek in Vlaanderen
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie
1. Inleiding
RECHT DAT IN RELATIE TREEDT MET DE SAMENLEVING, NIET LOUTER MET ZICHZELF
- Enkele voorbeelden: Waar zou de rechtssocioloog zich mee bezig houden?
• Wat is de maatschappelijke impact van nieuwe wetgeving?
• Wat is de maatschappelijke visie op het recht/ de justitie?
• Wat zijn de effecten van de overbevolking in de gevangenissen?
- Doctrinaire benadering versus rechtssociologische benadering
• De studie van het recht op zich: doctrinaire studie van het positief recht
• De relatie tussen recht en de SL: rechtssociologie
2 GROTE VERSCHILLEN TUSEN HET DOCTRINAIRE PERSPECTIEF EN HET RECHTSSOCIOLOGISCHE
PERSPECTIEF
- 1. Intern versus extern
- 2. Normatief versus empirisch
“LAW IN THE BOOKS” VERSUS “LAW IN ACTION”
- Doctrinaire studie richt zich op “law in the books”
• Het recht zoals het is neergeschreven, maar ook precedenten,…
- Rechtssociologische studie richt zich op “law in action”
• Het recht wordt bekeken ‘van onderop’ of ‘vanaf de maatschappelijke werkvloer’
• Er wordt gekeken naar wat de maatschappelijke implicaties zijn van het recht
MEERWAARDE VAN DE RECHTSSOCIOLOGIE
- Over de muur kijken: leren uit andere (sociale) wetenschappen vanuit multiperspectiviteit
• Andere denkbeelden, paradigma’s en andere taal
- De professionelen/juristen van de 21ste eeuw: van I-vorm van T-vorm en dus vanuit
interdisciplinariteit (Amani Smathers)
• I-shaped lawyer: pijler van het rechtsdenken
o Strekt zich diep uit in alle domeinen van het recht
o Bevat soft skills (leren schrijven, argumenteren, communiceren,…)
• T-shaped lawyer: heeft ook kennis van andere disciplines
o Design thinking, project management, business know-how, risk management,
tech & data
o Ook niet-traditionele skills en kennis
4
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie ............................................................................................ 4
1. Inleiding ............................................................................................................................. 4
1.1. Een interne vs externe kijk op het recht ............................................................................. 5
1.2. Een normatieve vs empirische wetenschapsbenadering ................................................... 7
2. Over de sociologie – Jean van Houtte ................................................................................... 7
Tijdschrift voor privaatrecht (1993) .................................................................................................... 7
2.3. Rechtssociologie: een instrument van het beleid? .......................................................... 11
2.4. Lijnen voor de toekomst ................................................................................................. 13
2.5. Besluit .......................................................................................................................... 15
3. Rechtssociologische analyse van de juridisering van de samenleving – Koen Van Aeken ........15
In Vlaamse Onderwijsraad (2010).....................................................................................................15
3.1. Inleiding ........................................................................................................................ 15
3.2. Omschrijving ................................................................................................................. 17
3.3. Determinanten van juridisering ...................................................................................... 19
3.4. Dieperliggende oorzaak: het rechtinstrumentalisme ....................................................... 21
3.5. Negatieve gevolgen (Günther Teubner) ........................................................................... 22
3.6. Positieve gevolgen ......................................................................................................... 23
3.7. Conclusie: leven met juridisering ................................................................................... 24
Hoofdstuk 2: Regelgeving............................................................................................................. 26
1. Inleiding ............................................................................................................................26
2. Deregulering als maatschappijvorming: een rechtssociologische probleemstelling – Luc Huyse
29
Rechtskundig Weekblad (1986) ........................................................................................................29
2.1. Vragen bij een debat.............................................................................................................. 29
2.2. De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd.............................................................. 35
2.3. Regulering en de instrumentalisering van het recht ................................................................. 35
2.4. Deregulering: de grenzen en de risico’s .................................................................................. 38
3. From vision to reality: ex post evaluation of legislation – Koen Van Aeken ..............................40
Legisprudence (2011) ......................................................................................................................40
3.1. De noodzaak van evaluatie van wetgeving begrijpen ............................................................... 40
3.2. Definities en methoden ......................................................................................................... 44
3.3. Onderzoeksvragen en criteria ................................................................................................ 45
3.4. Methoden en technieken ....................................................................................................... 47
3.5. Institutionalisering van evaluatie ........................................................................................... 47
3.6. In België en Vlaanderen ......................................................................................................... 49
3.7. Conclusie ............................................................................................................................. 50
Hoofdstuk 3: Formele conflictbeslechting .................................................................................... 50
1. Inleiding ......................................................................................................................................50
1
, 1. Arbeidsgerechten en hun lekenrechters – Jean Van Houtte ............................................................51
De arbeidsgerechten en hun lekenrechters (pp. 179-196, 2005).........................................................51
1.1. Impact van het lekensysteem op de werking ................................................................... 51
1.2. Hypothesen .................................................................................................................. 53
1.3. Nevenfunctie van lekenparticipatie ................................................................................ 57
2. Civil litigation in Belgium: the reconstruction of the pyramid of legal disputes (a preliminary
report) – Yolande Wouters en Francis van Loon .................................................................................58
Droit et Société (1992) .....................................................................................................................58
2.1. Inleiding ........................................................................................................................ 58
2.2. Enkele conceptuele opmerkingen: het piramidemodel van conflicten .............................. 59
2.3. The data ........................................................................................................................ 61
2.4. The reconstruction of the legal pyramid .......................................................................... 61
2.5. Enkele bedenkingen over het uitvalpercentage ............................................................... 62
2.6. Conclusie ..................................................................................................................... 63
Hoofdstuk 4: Informele conflictbeslechting .................................................................................. 63
1. Inleiding ............................................................................................................................63
2. Mediatie, de derde weg – Stephan Parmentier .....................................................................65
Rechtskundig Weekblad (2000) ........................................................................................................65
2.1. De vlag en de lading ....................................................................................................... 65
2.2. Drie belangrijke uitdagingen voor mediatie en minnelijke schikking : ‘PIP’ ........................ 67
2.3. Enkele maatschappelijke trends .................................................................................... 69
2.4. Bij wijze van besluit........................................................................................................ 70
3. Wie klaagt bij de ombudsman en wat zijn de effecten van zijn werk? – Bernard Hubeau .........70
Recht van onderop – Antwoorden uit de rechtssociologie (2011) ........................................................70
3.1. Introductie van de ombudsman ..................................................................................... 70
3.2. De geschiedenis van de ombudsman: een geschenk uit het noorden? ............................. 72
3.3. Profiel van de klager bij de ombudsman.......................................................................... 73
3.4. Effecten van het ombudswerk ........................................................................................ 77
3.5. Meerwaarde van de ombudsman voor de democratie ..................................................... 79
Hoofdstuk 5: Juridische beroepen ................................................................................................ 79
1. Inleiding ............................................................................................................................79
2. Het recht leidt tot alles, zelfs de balie: een sociografie van juristen en advocaten – B. Hubeau,
S. Rutten, J. Van Houtte, S. Gibbens, M. Van Leuvenhaege.................................................................81
De advocatuur: een rechtssociologische en juridische benadering (2018) ..........................................81
2.1. De juridische beroepen in België: een algemeen overzicht ............................................... 81
2.2. Studenten en afgestudeerden in de rechten aan de universiteit ....................................... 81
2.2. De diverse juridische beroepen ...................................................................................... 84
2.3. Conclusies .................................................................................................................... 95
Hoofdstuk 7: Justitie en beleid ..................................................................................................... 96
1. Inleiding ............................................................................................................................96
2
, 2. Conflictafhandeling bij collectieve schade: op zoek naar herstel – Gandrun Vande Walle ......98
Orde van de Dag, Class Actions: Tegengewicht voor klassenjustitie? (2011) .......................................98
2.1. Inleiding ........................................................................................................................ 98
2.2. Collectief slachofferschap ............................................................................................. 99
2.3. Waarom collectieve afhandeling? ................................................................................ 102
2.4. De mogelijkheiden van collectieve afhandeling ............................................................. 103
2.5. Besluit ........................................................................................................................ 105
Hoofdstuk 8: Rechtshulp ........................................................................................................... 106
1. Inleiding .......................................................................................................................... 106
2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening. Juridische bijstand in België aan
een grondige herziening toe– Steven Gibens en Bernard Hubeau ..................................................... 110
Panopticon (2013) ......................................................................................................................... 110
2.1. Rechtshulpverlening in veranderende maatschappelijke en politieke context ................ 110
3. Op weg naar een doeltreffender rechtsbijstand in België .................................................... 113
Sociologica Del Diritto (2011) ......................................................................................................... 113
3.1. Inleiding ...................................................................................................................... 113
3.2. Selectie van een model ................................................................................................ 114
3.3. Algemene data voor de relevante landen ...................................................................... 115
3.4. De prestatie van het systeem ....................................................................................... 115
3.5. Conclusie ................................................................................................................... 122
Hoofdstuk 8: Justitie onder de loep ............................................................................................ 122
1. Inleiding .......................................................................................................................... 122
2. Justitie onder de loep: De publieke opinie ten aanzien van Justitie – Liesbeth Wyseur, Jessica
Schoffelen, Geert Vervaeke, Stephan Parmentier, Johan Goetshals ................................................. 123
Rechtskundig Weekblad (2004) ...................................................................................................... 123
2.1. Inleiding ...................................................................................................................... 123
2.2. Kort overzicht van het bestaande onderzoek in België ................................................... 124
2.3. Methodologie van het gevoerde onderzoek ................................................................... 124
2.4. Nationale resultaten van de eerste justitiebarometer .................................................... 126
2.5. Het nut van opinieonderzoek in vraag gesteld ............................................................... 130
2.6. Aanbevelingen .................................................................................................................... 131
3
, Rechtssociologie
Dialogen tussen recht en samenleving: het rechtssociologisch
onderzoek in Vlaanderen
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie
1. Inleiding
RECHT DAT IN RELATIE TREEDT MET DE SAMENLEVING, NIET LOUTER MET ZICHZELF
- Enkele voorbeelden: Waar zou de rechtssocioloog zich mee bezig houden?
• Wat is de maatschappelijke impact van nieuwe wetgeving?
• Wat is de maatschappelijke visie op het recht/ de justitie?
• Wat zijn de effecten van de overbevolking in de gevangenissen?
- Doctrinaire benadering versus rechtssociologische benadering
• De studie van het recht op zich: doctrinaire studie van het positief recht
• De relatie tussen recht en de SL: rechtssociologie
2 GROTE VERSCHILLEN TUSEN HET DOCTRINAIRE PERSPECTIEF EN HET RECHTSSOCIOLOGISCHE
PERSPECTIEF
- 1. Intern versus extern
- 2. Normatief versus empirisch
“LAW IN THE BOOKS” VERSUS “LAW IN ACTION”
- Doctrinaire studie richt zich op “law in the books”
• Het recht zoals het is neergeschreven, maar ook precedenten,…
- Rechtssociologische studie richt zich op “law in action”
• Het recht wordt bekeken ‘van onderop’ of ‘vanaf de maatschappelijke werkvloer’
• Er wordt gekeken naar wat de maatschappelijke implicaties zijn van het recht
MEERWAARDE VAN DE RECHTSSOCIOLOGIE
- Over de muur kijken: leren uit andere (sociale) wetenschappen vanuit multiperspectiviteit
• Andere denkbeelden, paradigma’s en andere taal
- De professionelen/juristen van de 21ste eeuw: van I-vorm van T-vorm en dus vanuit
interdisciplinariteit (Amani Smathers)
• I-shaped lawyer: pijler van het rechtsdenken
o Strekt zich diep uit in alle domeinen van het recht
o Bevat soft skills (leren schrijven, argumenteren, communiceren,…)
• T-shaped lawyer: heeft ook kennis van andere disciplines
o Design thinking, project management, business know-how, risk management,
tech & data
o Ook niet-traditionele skills en kennis
4
