GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
= aggregaat vd specifieke onderwijskundige, wetenschappelijke en professionele bijdragen van
het vakgebied psychologie aan de bevordering en behoud van gezondheid, de voorlichting over
en de behandeling van ziekten en de daaraan gerelateerde disfunctie
Wat is gezondheid?
- Chronische aandoeningen (vb depressie, hoge BD, diabetes,…)
- Sommigen hiervan zijn te voorkomen met gezondere levensstijl à ziekenfondsen willen
meer preventie maatregelen
- België scoort slecht : 15,4% rookt dagelijks, drinken meer, te weinig beweging en niet
voldoende groenten/fruit
Wat is de psychologie?
- Integratie cognitieve, ontwikkelings- en sociale theorieën
- Toegepast op gezondheid, ziekte en gezondheidszorg
- Meten van kennis & attitudes tov gezondheid
- Inzicht en ontwikkelen evidence-basid interventies
- Empirisme = principe dat we wereld via zintuigelijke waarneming kunnen leren kennen
à onderzoeken zo geldigheid van hypothesen
Doelen :
- Bevordering + behoud gezondheid
- Verbetering gezondheidszorg en beleid
- Preventie en behandeling ziekte
- Identificatie oorzaken van ziekte en risicofactoren
Soorten terreinen :
- Psychosomatische geneeskunde :
à geest en lichaam betrokken bij ziekte = wanneer onderzoek lichamelijk niets kan
identificeren, kan geest oorzaak zijn
à vorm bestaat niet meer, wel in termen
- Gedragsgeneeskunde :
à multidisciplinair gebied van gedragswetenschappen (psychologie, sociologie,
gezondheidsonderwijs,…)
à principes uit gedragsleer (adhv operationering) aangeleerd als preventiemaatregelen
à preventie minder aandacht dan revalidatie en behandeling ziekte, vaak combi met
fysiotherapie
à beschrijven factoren van gedrag en levenswijze die aan gezondheid gerelateerd is
- Medishce psychologie :
à vechten biologisch model niet aan, maar hebben holistischer model aangenomen
, à In België gezien als onderdeel vd klinische psychologie
à van toepassing op beroep, niet academisch vakgebied
- Medische sociologie :
à focus op verband psychologie en sociologie, dus gezondheid in relatie tot omgeving
- Klinische psychologie :
à diagnose en behandeling van problemen op gebied van geestelijke gezondheid
- Gezondheidspsychologie :
à subdiscipline binnne grotere discipline vd psychologie
à biopsychoscoiale benadering (zie verder)
à beroepstatus verschilt per land
Gedrag, dood en ziekte
Evolutie :
- Stijging levensverwachting in 20e eeuw
- Medische technologie en verbeterde behandelingen à geloof in effectiviteit traditionele
geneeskunde
- Veranderingen in sociale omstandigheden en leefomgeving (daling mortaliteit al voor
vaccinatieprogramma’s) + verandering in doodsoorzaken
- ! Levensverwachting staat niet gelijk aan gezonde levensverwachting (hoe ouder, hoe
meer jaren met functiebeperking zoals dementie)ç
Oorzaken mortaliteit
- Verandering infectieziekten naar chronische ziekten
- Gedragscomponent als belangrijks doodsoorzaken
à Daarom richt gezondheidspsychologie zich op gedragsverandering om gezondheid te
bevorderen (aan doodsoorzaken is te zien dat veel gelinkt kan worden aan roken, alcohol,
zittende manier leven en ongezonde voeding)
,Veranderende perspectieven
Biomedisch ziektemodel
= opvattingen dat ziekten/symptomen een achterliggende fysiologische verklaring hebben +
genezing daardoor mechanisch en rechtlijnig is (= medische ingrijp kan doen genezen)
- Gezondheid = afwezigheid ziekte
- Diagnose-receptmodel
- Ziekte is gevolg van aandoening, interne veranderingen
- Medische interventies : wegnemen oorzaak/symptomen verlichten
- Vb : vaccin
à Kritiek? Reductionistisch (= conentreert zich op lichaamscellen & biochemische processen,
negeert psychologische/sociale factoren) à negeert dat er verschillende reacties zijn van de
mens op een ziekte
à Dualisme? Veel ziekten hebben organische oorzaak, maar veroorzaken individuele reacties,
rol van ‘geest’ speelt rol + ene ziet functiebeperking als ‘uitdaging’ anderen als ‘einde van het
leven’, link Freud (ernstige pijn zonder verklaring = opgekropt iets) à opent deur naar
biopsychosociaal ziektemodel
Biopsychosociaal ziektemodel
= standpunt dat ziekten/symptomen door een combi van lichamelijk, sociale en psychologische
factoren kunnen worden verklaard
- Gezondheid = meer dan afwezigheid van ziekte
- Bepaald door interactie biologische, psychologische en sociale factoren
- Subjectiviteit en beleving
- Wijst biomedisch niet af, maar vult aan
- Positieve gezondheid : vermogen van mensen om met alle uitdagingen in het leven om te
gaan en eigen regie uitvoeren
- Vb : fantoompijn, placebo-effect
,à Kritiek? Tijdsintensieve aanpak & definitie is te ruim
Mijn positieve gezondheid, Machteld Huber
! Iemand super ziek kan hierop ‘gezond’ scoren bij constructief gedrag (vandaar kritiek)
Postitieve gezondheid = bredre kijk op gezondheid, uitgewerkt in 6 dimensies waarbij zoveel
mogelijk eigen regie is
à Blue zones : plaatsen waar mensen gezond lang leven meestal zonder chronische ziekten of
mentale aftakeling / geven waardevolle inzichten in factoren die bijdragen aan een gezond en
lang leven
Wanneer inzetten?
- Provinciaal en landelijk beleid (macro) : provincies en landelijke instanties gebruiken dit
om gezondheidsachterstanden aan te pakken en beleidsdoelen te bereiken, wat ook
uitdagingen met zich meebrengt voor zorgsysteem
- Organisaties en praktijken (micro) : Diit helpt hierin bij het verminderen van
ziekteverzuim, het ontwikkelen van beleidsvisies en het bevorderen van innovaties
- Gemeenschappen (meso) : gemeenten en organisaties die zich richten naar de
maatschappij integreren dit in beleidsnota’s om beter aan te sluiten bij de behoeften van
burgers en samenwerking tussen organisaties te bevorderen
- Individuele zorg (nano) : het wordt gebruikt bij diverse patiëntsituaties, afhankelijk van
persoonlijke behoeften
Soorten perspectieven
Volgens World Health Organization :
- = Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en
niet alleen als de afwezigheid van ziekte of invaliditeit.
- Beleidsdoelen & Nationale programma’s : streven naar wereldwijde
gezondheidszorg/gelijkheid
- Kritiek? Niet echt inclusief (vergrijzing?), focus op gedrag en levensstijl
Crossculutreel :
, - Definitie ‘normale’ gezondheid varieert per cultuur – afhankelijk economisch & politieke
omgevingà culturen kunnen verschillen in opvattingen oorzaak ziekte, vormgeving
gezondheidszorg
- Vb : persoon met beperking
- Ziekteattributie :
à Westerse culturen : medische zorg gespecialiseerd, scheiding geest/lichaam,
reguliere geneeskunde blijft dominant maar erkenning alternatieve, compartimentering
= aspecten gezondheid afzonderlijk behandelen
à Afrikaanse culturen : hollistische (geïntegreerde toestand van 3 elementen vd
menselijke aard) /collectivistische benadering (verantwoordelijkheid in handen van
idividu)
à Aziatische culturen : mystieke opvattingen over evenwicht tussen ‘warm’ en ‘koud’
! Ziekteattributie = toekenning vd oorzaak van een ziekte
Lekentheorieën
à Onderzoek Barbara Bauman : vroeg wat gezondheid betekent aan zij die ernstig ziek zijn
- ‘een overwegend gevoel van welzijn’
- ‘heeft te maken met de afwezigheid van symptomen van ziekte’
- Zichtbaar in de handelingen waartoe een lichamelijk gezond persoon in staat is
à Gezondheidstoestand beïnvloed hun beoordeling – verbonden met gezondheidsgedrag
Opvattingen gezondheid :
- Gezondheid als niet ziek : geen symptomen, geen bezoek arts
- Gezondheid als bezit : uit sterke familie komen, snel herstellen
- Gezondheid als lichamelijke fitheid/vitaliteit : zich energiek/fit voelen, vaak bij jongere
mensen
- Gezondheid als gedrag : goed voor eigen lichaam zorgen
- Gezondheid als psychosociaal welzijn : mentaal opzicht
- Gezondheid als functie : vermogen om aan verwachtingen te kunnen voldoen wanneer je
wilt zonder beperkingen
Opvattingen doorheen levensloop
Ontwikkelingstheorie in 3 stappen :
1. Leren : relatief permanente verandering in kennis, vaardigheid of vermogen als resultaat
van ervaring
2. Ervaring : wat we doen, zien, horen, voelen, denken
3. Rijping : gedachten, gedrag of groei toegeschreven aan genetisch bepaald opeenvolging
van ontwikkeling
Kinderen :
WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
= aggregaat vd specifieke onderwijskundige, wetenschappelijke en professionele bijdragen van
het vakgebied psychologie aan de bevordering en behoud van gezondheid, de voorlichting over
en de behandeling van ziekten en de daaraan gerelateerde disfunctie
Wat is gezondheid?
- Chronische aandoeningen (vb depressie, hoge BD, diabetes,…)
- Sommigen hiervan zijn te voorkomen met gezondere levensstijl à ziekenfondsen willen
meer preventie maatregelen
- België scoort slecht : 15,4% rookt dagelijks, drinken meer, te weinig beweging en niet
voldoende groenten/fruit
Wat is de psychologie?
- Integratie cognitieve, ontwikkelings- en sociale theorieën
- Toegepast op gezondheid, ziekte en gezondheidszorg
- Meten van kennis & attitudes tov gezondheid
- Inzicht en ontwikkelen evidence-basid interventies
- Empirisme = principe dat we wereld via zintuigelijke waarneming kunnen leren kennen
à onderzoeken zo geldigheid van hypothesen
Doelen :
- Bevordering + behoud gezondheid
- Verbetering gezondheidszorg en beleid
- Preventie en behandeling ziekte
- Identificatie oorzaken van ziekte en risicofactoren
Soorten terreinen :
- Psychosomatische geneeskunde :
à geest en lichaam betrokken bij ziekte = wanneer onderzoek lichamelijk niets kan
identificeren, kan geest oorzaak zijn
à vorm bestaat niet meer, wel in termen
- Gedragsgeneeskunde :
à multidisciplinair gebied van gedragswetenschappen (psychologie, sociologie,
gezondheidsonderwijs,…)
à principes uit gedragsleer (adhv operationering) aangeleerd als preventiemaatregelen
à preventie minder aandacht dan revalidatie en behandeling ziekte, vaak combi met
fysiotherapie
à beschrijven factoren van gedrag en levenswijze die aan gezondheid gerelateerd is
- Medishce psychologie :
à vechten biologisch model niet aan, maar hebben holistischer model aangenomen
, à In België gezien als onderdeel vd klinische psychologie
à van toepassing op beroep, niet academisch vakgebied
- Medische sociologie :
à focus op verband psychologie en sociologie, dus gezondheid in relatie tot omgeving
- Klinische psychologie :
à diagnose en behandeling van problemen op gebied van geestelijke gezondheid
- Gezondheidspsychologie :
à subdiscipline binnne grotere discipline vd psychologie
à biopsychoscoiale benadering (zie verder)
à beroepstatus verschilt per land
Gedrag, dood en ziekte
Evolutie :
- Stijging levensverwachting in 20e eeuw
- Medische technologie en verbeterde behandelingen à geloof in effectiviteit traditionele
geneeskunde
- Veranderingen in sociale omstandigheden en leefomgeving (daling mortaliteit al voor
vaccinatieprogramma’s) + verandering in doodsoorzaken
- ! Levensverwachting staat niet gelijk aan gezonde levensverwachting (hoe ouder, hoe
meer jaren met functiebeperking zoals dementie)ç
Oorzaken mortaliteit
- Verandering infectieziekten naar chronische ziekten
- Gedragscomponent als belangrijks doodsoorzaken
à Daarom richt gezondheidspsychologie zich op gedragsverandering om gezondheid te
bevorderen (aan doodsoorzaken is te zien dat veel gelinkt kan worden aan roken, alcohol,
zittende manier leven en ongezonde voeding)
,Veranderende perspectieven
Biomedisch ziektemodel
= opvattingen dat ziekten/symptomen een achterliggende fysiologische verklaring hebben +
genezing daardoor mechanisch en rechtlijnig is (= medische ingrijp kan doen genezen)
- Gezondheid = afwezigheid ziekte
- Diagnose-receptmodel
- Ziekte is gevolg van aandoening, interne veranderingen
- Medische interventies : wegnemen oorzaak/symptomen verlichten
- Vb : vaccin
à Kritiek? Reductionistisch (= conentreert zich op lichaamscellen & biochemische processen,
negeert psychologische/sociale factoren) à negeert dat er verschillende reacties zijn van de
mens op een ziekte
à Dualisme? Veel ziekten hebben organische oorzaak, maar veroorzaken individuele reacties,
rol van ‘geest’ speelt rol + ene ziet functiebeperking als ‘uitdaging’ anderen als ‘einde van het
leven’, link Freud (ernstige pijn zonder verklaring = opgekropt iets) à opent deur naar
biopsychosociaal ziektemodel
Biopsychosociaal ziektemodel
= standpunt dat ziekten/symptomen door een combi van lichamelijk, sociale en psychologische
factoren kunnen worden verklaard
- Gezondheid = meer dan afwezigheid van ziekte
- Bepaald door interactie biologische, psychologische en sociale factoren
- Subjectiviteit en beleving
- Wijst biomedisch niet af, maar vult aan
- Positieve gezondheid : vermogen van mensen om met alle uitdagingen in het leven om te
gaan en eigen regie uitvoeren
- Vb : fantoompijn, placebo-effect
,à Kritiek? Tijdsintensieve aanpak & definitie is te ruim
Mijn positieve gezondheid, Machteld Huber
! Iemand super ziek kan hierop ‘gezond’ scoren bij constructief gedrag (vandaar kritiek)
Postitieve gezondheid = bredre kijk op gezondheid, uitgewerkt in 6 dimensies waarbij zoveel
mogelijk eigen regie is
à Blue zones : plaatsen waar mensen gezond lang leven meestal zonder chronische ziekten of
mentale aftakeling / geven waardevolle inzichten in factoren die bijdragen aan een gezond en
lang leven
Wanneer inzetten?
- Provinciaal en landelijk beleid (macro) : provincies en landelijke instanties gebruiken dit
om gezondheidsachterstanden aan te pakken en beleidsdoelen te bereiken, wat ook
uitdagingen met zich meebrengt voor zorgsysteem
- Organisaties en praktijken (micro) : Diit helpt hierin bij het verminderen van
ziekteverzuim, het ontwikkelen van beleidsvisies en het bevorderen van innovaties
- Gemeenschappen (meso) : gemeenten en organisaties die zich richten naar de
maatschappij integreren dit in beleidsnota’s om beter aan te sluiten bij de behoeften van
burgers en samenwerking tussen organisaties te bevorderen
- Individuele zorg (nano) : het wordt gebruikt bij diverse patiëntsituaties, afhankelijk van
persoonlijke behoeften
Soorten perspectieven
Volgens World Health Organization :
- = Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en
niet alleen als de afwezigheid van ziekte of invaliditeit.
- Beleidsdoelen & Nationale programma’s : streven naar wereldwijde
gezondheidszorg/gelijkheid
- Kritiek? Niet echt inclusief (vergrijzing?), focus op gedrag en levensstijl
Crossculutreel :
, - Definitie ‘normale’ gezondheid varieert per cultuur – afhankelijk economisch & politieke
omgevingà culturen kunnen verschillen in opvattingen oorzaak ziekte, vormgeving
gezondheidszorg
- Vb : persoon met beperking
- Ziekteattributie :
à Westerse culturen : medische zorg gespecialiseerd, scheiding geest/lichaam,
reguliere geneeskunde blijft dominant maar erkenning alternatieve, compartimentering
= aspecten gezondheid afzonderlijk behandelen
à Afrikaanse culturen : hollistische (geïntegreerde toestand van 3 elementen vd
menselijke aard) /collectivistische benadering (verantwoordelijkheid in handen van
idividu)
à Aziatische culturen : mystieke opvattingen over evenwicht tussen ‘warm’ en ‘koud’
! Ziekteattributie = toekenning vd oorzaak van een ziekte
Lekentheorieën
à Onderzoek Barbara Bauman : vroeg wat gezondheid betekent aan zij die ernstig ziek zijn
- ‘een overwegend gevoel van welzijn’
- ‘heeft te maken met de afwezigheid van symptomen van ziekte’
- Zichtbaar in de handelingen waartoe een lichamelijk gezond persoon in staat is
à Gezondheidstoestand beïnvloed hun beoordeling – verbonden met gezondheidsgedrag
Opvattingen gezondheid :
- Gezondheid als niet ziek : geen symptomen, geen bezoek arts
- Gezondheid als bezit : uit sterke familie komen, snel herstellen
- Gezondheid als lichamelijke fitheid/vitaliteit : zich energiek/fit voelen, vaak bij jongere
mensen
- Gezondheid als gedrag : goed voor eigen lichaam zorgen
- Gezondheid als psychosociaal welzijn : mentaal opzicht
- Gezondheid als functie : vermogen om aan verwachtingen te kunnen voldoen wanneer je
wilt zonder beperkingen
Opvattingen doorheen levensloop
Ontwikkelingstheorie in 3 stappen :
1. Leren : relatief permanente verandering in kennis, vaardigheid of vermogen als resultaat
van ervaring
2. Ervaring : wat we doen, zien, horen, voelen, denken
3. Rijping : gedachten, gedrag of groei toegeschreven aan genetisch bepaald opeenvolging
van ontwikkeling
Kinderen :
