Internationale en Europese
criminele politiek
1
,Inhoudsopgave
Deel 1: Europese integratie buiten de Europese Unie..........................................................................1
1. De raad van Europa................................................................................................................................1
1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling...................................................................1
1.2. Het actieterrein...............................................................................................................................4
1.3. De institutionele structuur..........................................................................................................4
1.4. De juridische instrumenten.........................................................................................................7
1.5. De belangrijkste verwezenlijkingen.........................................................................................8
2. De benelux..............................................................................................................................................10
2.1. De historische achtergronden en ontwikkeling.................................................................10
2.2. Het actieterrein............................................................................................................................13
2.3. De institutionele structuur........................................................................................................15
2.4. De juridische instrumenten......................................................................................................17
2.5. De belangrijkste verwezenlijkingen......................................................................................18
2.5.1. Verdragen.............................................................................................................................18
2.5.2. Overlegstructuren..............................................................................................................20
2.5.3. Beleid.....................................................................................................................................21
Deel 2: Europese integratie in de europese unie..................................................................................23
1. De uitgangspunten...............................................................................................................................23
2. De verdere ontwikkeling van het integratiespoor.....................................................................25
2.1. De Europese Akte (1986).........................................................................................................25
2.2. Schengen (1985, uitvoeringsovereenkomst: 1990)........................................................26
2.3. Het verdrag van Maastricht (1992).......................................................................................27
2.4. Het Verdrag van Amsterdam (1997)....................................................................................29
2.5. Het verdrag van Nice (2001, in werking getreden in 2003).........................................30
2.6. Van de Europese Grondwet naar het Verdrag van Lissabon.......................................30
Deel 3: De institutionele structuur van de Europese Unie................................................................37
1. De Europese Raad................................................................................................................................37
2. De Commissie........................................................................................................................................39
3. De Raad...................................................................................................................................................43
4. Het Europees Parlement....................................................................................................................45
5. Het Hof van Justitie van de Europese Unie..................................................................................46
5.1. Enkele basisregels......................................................................................................................46
5.2. 5 soorten geschillen waar Het Hof uitspraak over doet................................................47
Deel 4: Het Unierecht: kenmerken en bronnen.....................................................................................49
1. Het supranationaal karakter van het Unierecht.........................................................................49
1.1. Supranationaliteit: begrip en kenmerken............................................................................49
1.1.1. Eigen organen van de Unie.............................................................................................49
2
, 1.1.2. Autonome wijze van beslissen......................................................................................50
1.1.3. Unietrouw.............................................................................................................................50
1.1.4. Eigen rechtsorde................................................................................................................51
1.2. De voorrang van het Unierecht op het nationaal recht..................................................51
1.3. De rechtstreekse werking van het Unierecht.....................................................................52
2. De bronnen van het Unierecht.........................................................................................................54
2.1. Het primair Unierecht.................................................................................................................54
2.2. Het secundair of afgeleid Unierecht.....................................................................................55
2.2.1. Verordeningen....................................................................................................................56
2.2.2. Richtlijnen.............................................................................................................................57
2.2.3. Besluiten...............................................................................................................................61
2.2.4. Aanbevelingen en adviezen...........................................................................................62
2.3. Hiërarchie van de rechtsnormen............................................................................................62
2.3.1. Primair Unierecht gaat voor op secundair Unierecht.............................................62
2.3.2. Wetgevingshandelingen.................................................................................................63
2.3.3. Niet-wetgevingshandelingen........................................................................................64
Deel 5: Unierecht en strafrecht..................................................................................................................67
1. Gemeenschapsrecht en strafrecht VOOR het Verdrag van Lissabon.................................67
1.1. Het uitgangspunt........................................................................................................................67
1.2. De negatieve werking van het Gemeenschapsrecht ten aanzien van nationaal SR
...................................................................................................................................................................68
1.3. De positieve werking van het Gemeenschapsrecht ten aanzien van nationaal SR
...................................................................................................................................................................70
1.4. De Gemeenschapstrouw..........................................................................................................71
1.5. De rechtspraak van het Hof van Justitie..............................................................................71
2. Unierecht en strafrecht sedert het Verdrag van Lissabon......................................................76
Deel 6: De strafrechtelijke samenwerking in het kader van de ruimte van vrijheid, veiligheid
en recht...............................................................................................................................................................81
1. De Europese Unie als ruimte van vrijheid, veiligheid en recht..............................................81
2. De institutionele structuur en het besluitvormingsproces......................................................85
2.1. Het uitgangspunt........................................................................................................................85
2.2. De Europese Raad.......................................................................................................................86
2.2.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler.....................................................................86
2.2.2. De huidige regeling...........................................................................................................87
2.3. De Europese Commissie...........................................................................................................87
2.3.1. De regeling in de vroegere Derde pijler.....................................................................87
2.3.2. De huidige regeling...........................................................................................................89
2.4. De JBZ-Raad.................................................................................................................................90
3
, 2.4.1. De regeling in de vroegere Derde pijler.....................................................................90
2.4.2. De huidige regeling...........................................................................................................94
2.5. Het Europees Parlement...........................................................................................................98
2.5.1. De regeling in de vroegere Derde pijler.....................................................................98
2.5.2. De huidige regeling........................................................................................................100
2.6. De nauwere samenwerking als mechanisme van flexibele integratie...................106
3. De juridische instrumenten.............................................................................................................111
3.1. De juridische instrumenten in de vroegere derde pijler...............................................111
3.1.1. Gemeenschappelijke standpunten............................................................................112
3.1.2. Kaderbesluiten.................................................................................................................112
3.1.3. Besluiten............................................................................................................................114
3.1.4. Verdragen/overeenkomsten........................................................................................115
3.2. De huidige juridische instrumenten (Na Lissabon)........................................................115
4. Het gevoerde beleid..........................................................................................................................115
4.1. De krachtlijnen van het gevoerde beleid: het Tampere Programma, Het Haags
programma, het Stockholm Programma en de Europese Veiligheidsagenda..............115
4.2. Het delicaat evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en recht.......................................117
4.2.1. Institutionele bevoegdheid en beleidsvorming.....................................................117
4.2.2. Waarom EU-beleid niet los staat van nationaal beleid.....................................118
4.2.3. Evenwicht tussen 3 begrippen: Vrijheid, veiligheid en recht............................119
4.3. De wederzijdse erkenning als hokesteen van de justitiële samenwerking in
strafzaken binnen de Europese Unie..........................................................................................120
4.3.1. Ontwikkeling van het beginsel: Tampere (1999) en art. 82 VWEU..............120
4.3.2. Herkomst van het beginsel: Cassis de Dijon (1979)...........................................121
4.3.3. Praktische uitwerking: instrumenten en kaderbesluiten....................................122
4.3.4. 6 basiskenmerken van alle wederzijdse-erkenningsinstrumenten................123
4.3.5. Kritiek op wederzijdse erkenning...............................................................................123
4.4. kaderbesluit: Een gevalstudie: de wederzijdse erkenning van vrijheidsstraffen.125
4.4.1. België als tenuitvoerlegging staat.............................................................................125
4.4.2. Tenuitvoerlegging van de straf: toestemming of geen toestemming (Art 4 §2
WEVS).............................................................................................................................................126
4.4.3. Procureur des Konings Brussel (PdK) als bevoegde autoriteit........................127
4.4.4. Erkennings- en uitvoeringsbeslissing door PdK...................................................128
4.4.5. Aanpassing van de straf...............................................................................................128
4.4.6. Toezicht, kennisgeving en beroep.............................................................................129
4.4.7. Samenloop met Europees Aanhoudingbevel (EAB)............................................129
4.5. Het toezicht door het Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het
beleid door de lidstaten..................................................................................................................130
4
, 4.5.1. Traditionele blinde vlek.................................................................................................130
4.5.2. Verantwoordelijkheid uitvaardigende lidstaat......................................................131
4.5.3. Initiatieven op niveau Europese Unie........................................................................131
4.5.4. Nood aan differentiatie..................................................................................................133
4.6. Het toezicht door het Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het
beleid door de lidstaten..................................................................................................................133
4.6.1. Situatie voor Lissabon (derde pijler).........................................................................133
4.6.2. Situatie na Lissabon: uitbreiding van toezichtsmiddelen...................................135
5. De rechtsbescherming.....................................................................................................................136
5.1. De beginselen............................................................................................................................136
5.2. De rechtsbescherming tegenover instellingen en organen van de Unie...............138
5.3. Het Handvest van de grondrechten...................................................................................145
5.3.1. Juridische status en toepassingsgebied...................................................................145
5.3.2. Reikwijdte en interpretatie...........................................................................................146
5.3.3. Het handvest en het secundaire Unierecht inzake de justitiële
strafrechtelijke samenwerking................................................................................................150
5.3.4. Het handvest en de nationale grondwetten van de lidstaten..........................151
5
,Deel 1: Europese integratie buiten de Europese
Unie
[examen: vergelijk de Raad van Europa met Benelux]
1. De raad van Europa
1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling
→ Europa na WO II: Context:
Na de Tweede Wereldoorlog bevond Europa zich in een toestand van totale ontwrichting
‘in puin, letterlijk en figuurlijk’. Landen zoals Duitsland lagen volledig vernield; Rusland had
immense verliezen geleden; de industrie in Frankrijk was zwaar beschadigd. In heel Europa
zwierven mensen rond die hun huizen verloren hadden. Verschillende bevolkingsgroepen,
waaronder Joden en andere slachtoffers van vervolging, bevonden zich in uiterst moeilijke
omstandigheden.
Daarnaast eindigde WO II met een nieuw soort dreiging: de atoombom. De Verenigde
Staten hadden twee bommen op Japan gegooid; ondanks deze verwoestende kracht bleef
Japan aanvankelijk doorvechten. Hierdoor groeide vrees voor een derde wereldoorlog in
Europa. In die context ontstond de noodzaak om structureel samen te werken en nieuwe
oorlogen te voorkomen.
→ Winston Churchill visie op Europa (1946) (premier van het VK tijdens
WO II) - “I will never surrender”
● In 1946 hield Winston Churchill, voormalig premier van Groot-Brittannië tijdens de
oorlog, een toespraak aan de universiteit van Zürich. Hoewel hij op dat moment
geen premier meer was (hij zou dat nadien opnieuw worden), stelde hij duidelijk:
○ We moeten streven naar “a kind of United States of Europe”.
● Churchill zag dit als de enige manier om een derde wereldoorlog te vermijden. Hij
meende dat Europa een grotere eenheid moest vormen — een soort voorloper van
wat later de Europese integratie zou worden. Deze toespraak had een diepgaande
impact en vormde een katalysator voor drie belangrijke initiatieven die elkaar snel
opvolgden.
○ We moeten een eenheid vormen met gelijke doelstellingen etc. Dit heeft
resultaat gehad:
1) April 1948: Organisatie voor Europese Economische Samenwerking
(OEES/OESO)
○ Twee jaar na Churchill’s speech werd een organisatie opgericht die
Europese landen moest helpen bij de economische heropbouw. De
basisgedachte:
1
, ■ Europa kan enkel heropgebouwd worden via onderling overleg en
gecoördineerde samenwerking.
■ De Verenigde Staten schonken enorme bedragen via het
Marshallplan om Europa weer op de rails te krijgen.
■ Deze financiële steun moest efficiënt en eerlijk verdeeld worden
wat een gecoördineerde instelling noodzakelijk maakte.
○ Hier ontstond de voorloper van wat we vandaag kennen als de OESO.
2) Mei 1948: Congres in Den Haag
Nog in 1948 werd een niet-gouvernementeel congres in Den Haag georganiseerd,
waarbij prominente figuren uit verschillende Europese landen samenkwamen:
intellectuelen, politici, juristen, economen …
○ Het doel: debatteren over de toekomst van Europa.
○ We moeten belangrijke delen uit economie en industrie gezamenlijk aanpakken.
■ Twee dingen zijn van belang in de resoluties
(1) Wat we nodig hebben in een gemeenschappelijk beheer van
alle mogelijke industrieën en bedrijf factoren die aan een
oorlog gelinkt kunnen worden → Bv de staalindustrie: altijd
nodig maar kan altijd misbruikt worden
(2) Toezicht houden om de democratie en op de mensenrechten
→ de Raad van Europa
■ Cruciale zaken moeten gezamenlijk beheerd worden, om een
nieuwe oorlog te vermijden
■ Bv. de heropbouw mag geen strijd tussen landen worden
■ Er moet in Europa een organisatie komen om de democratie en
mensenrechten te vrijwaren = multilateraal toezichtsmechanisme
○ EVRM + EHRM als systeem dat landen kan veroordelen bij schendingen van MR.
○ Heeft geleid tot oprichting Raad van Europa, 1 jaar later (1949) wordt het statuut
voor de RvE ondertekend
3) 1949: Raad van Europa werd opgericht
In 1949 werd de organisatie die in Den Haag werd bepleit officieel opgericht: de
Raad van Europa.
○ Stichtende leden: De Raad van Europa startte met 10 lidstaten, waaronder
België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
■ Duitsland maakte géén deel uit van de oorspronkelijke groep, maar
trad reeds in 1950 toe. Duitsland niet omdat ze niet wisten of ze die
2
, al konden vertrouwen, maar 1 jaar later wel
○ Doelstellingen
■ Gradiënt van eenheid tussen de Europese staten bevorderen.
■ Vrijheid, democratie en grondrechten garanderen (inclusief het latere
EVRM).
■ Economische en sociale vooruitgang stimuleren.
■ Oorlogen vermijden door samenwerking en grensoverschrijdende
problemen efficiënt aanpakken.
○ Waarom Straatburg?:
■ De zetel van de Raad van Europa werd in Straatsburg gevestigd, een
stad die historisch heen en weer geslingerd werd tussen Frankrijk en
Duitsland. Het is een symbolische plek, zwaar getroffen door eerdere
conflicten. De keuze onderstreepte het streven naar verzoening en
samenwerking.
○ Huidige Omvang? momenteel zitten we aan 46:
■ Van 47 naar 46? = oorlog in Oekraïne: Russen zijn geen lid meer.
■ Niet Europese landen kunnen een waarnemers rol aannemen, maar
gaat natuurlijk of Europese landen
■ Mag iedereen lid worden van de Raad van Europa als er een nieuw
land ontstaat? Ja, het statuut laat dat toe, op 2 voorwaarden:
● U moet aanvaarden dat iedereen op uw grondgebied geniet
van de mensenrechten.
○ Is niet hetzelfde als iedereen van uw eigen
nationaliteit!
○ Ook vluchtelingen met een illegale status zijn en
blijven mensen en zij hebben wel degelijk
mensenrechten!
● U moet de rule of law erkennen art 3 statuut RvE → De
overheid is door het recht gebonden.
○ Ook aanvaarden dat het overheidsgezag beperkt
worden door het recht.
■ Bv: Een Soedanese man die in België aankwam en geen asiel
aanvroeg (hij wilde doorreizen), werd als illegaal beschouwd en
uitgezet. Hij stapte naar een orgaan van de Raad van Europa wegens
onmenselijke behandeling. → Hij kreeg gelijk, want mensenrechten
3
, gelden ook voor niet-Europeanen die zich fysiek op Europees
grondgebied bevinden.
1.2. Het actieterrein
Art 1 statuut RvE
Het actieterrein = zeer breed. alle onderwerpen zijn van Europees belang: sociaal,
economisch, etc… Dus ook de aanpak van grensoverschrijdende misdaad (Bv; uitwisseling
informatie tussen lidstaten)
!!! MAAR uitzondering is defensie. → na WO II was de slogan - “vertrouwen is goed,
controle is beter”.
⇒ Waarom geen defensie?
● Historische redenen:
○ Staten wilden hun militaire beslissingen niet uit handen geven.
○ Defensie werd gezien als de ultieme soevereine bevoegdheid.
○ “Als we defensie uit handen geven, is elke troefkaart weg wanneer
agressie zich opnieuw voordoet.”
● De RvE heeft dus respect voor nationale autonomie op dit vlak.
→ Op 3 manieren probeert de Raad doelstellingen te bereiken:
● Er wordt samen aan tafel gegaan en met elkaar gepraat
● Men tracht verdragen af te sluiten
● Er wordt een systeem gecreëerd om de bescherming van de mensenrechten te
controleren en af te dwingen (cf. EHRM & EVRM)
→ Voorbeeld: Wapens - Oekraïne
● Er worden veel wapens gestuurd naar Oekraïne maar zijn we zeker dat die wapens
niet in het criminele milieu komen na de oorlog? Als we ons niet voorbereiden, dan
hebben een veiligheidsprobleem waar de raad van Europa over moet nadenken
1.3. De institutionele structuur
Qua samenwerkingen hebben je 2 indelingen:
● Intergouvernementeel = samenwerking tussen meerdere onafhankelijke
nationale regeringen
○ Behoudt eigen bevoegdheid
○ Besluiten komen er enkel wanneer alle lidstaten akkoord zijn → consensus.
■ probeert men tot consensus te komen, maar er is geen hoger orgaan.
○ Elk land behoudt dus impliciet een vetorecht.
4
, ■ Als 1 lidstaat zegt dat hij het er niet mee eens is (en zich beroept op
zijn vetorecht) dan bekomt men geen resultaat
■ Men is nooit gebonden tegen zijn wil, maar met zoveel leden is
besluiten heel lastig.
■ Compromissen sluiten is een kerntaak.
○ Voorbeelden: 46 van de Raad van Europa en 3 van de Benelux. Met drie is
gemakkelijker
■ Raad Van Europa is intergouvernementeel
○ Bv: Samenwerking i.k.v. terrorismebestrijding → informatie-uitwisseling vereist
consensus.
● Supranationaal = boven het nationale.
○ Supra = hoger/boven het nationale niveau
○ Staten die met elkaar afspreken (in een verdrag) dat ze een organisatie oprichten en
ze staan aan die organisatie vrijwillig bevoegdheden af, die heb je als staat niet
meer zelf dan → organisatie voert boven de naties hun hoofd bindend beleid
○ = veel verregaandere vorm dan intergouvernementeel (vb. EU voert controle uit op
de nationale begrotingen)
○ Qua structuur complex → moet beleid voeren op die bevoegdheden
○ Hiervoor staat de EU model: staten dragen bevoegdheden over aan een
overkoepelend orgaan dat:
■ met meerderheidsbeslissingen kan werken,
■ eigen instituties heeft,
■ bindende regels kan opleggen.
→ Raad van Europa
● Intergouvernementele organisatie
○ !!! Met één belangrijke uitzondering: EVRM en EHRM (zie verder).
● Logisch in het licht van de historiek (we zitten net na WO2)
● Willen alleen afspraken maken als iedereen akkoord is
→ Structuur: Macht ligt bij de regeringen van de landen
● 1) Comité van ministers (art. 13-21 Statuut Raad van Europa)
○ Bestaat uit de ministers van Buitenlandse Zaken van de 47 lidstaten (of
permanente vertegenwoordigers/ambassadeurs).
○ Zij komen 1 à 2 keer per jaar samen.
○ Dit is het beslissingsorgaan van de Raad van Europa:
5
criminele politiek
1
,Inhoudsopgave
Deel 1: Europese integratie buiten de Europese Unie..........................................................................1
1. De raad van Europa................................................................................................................................1
1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling...................................................................1
1.2. Het actieterrein...............................................................................................................................4
1.3. De institutionele structuur..........................................................................................................4
1.4. De juridische instrumenten.........................................................................................................7
1.5. De belangrijkste verwezenlijkingen.........................................................................................8
2. De benelux..............................................................................................................................................10
2.1. De historische achtergronden en ontwikkeling.................................................................10
2.2. Het actieterrein............................................................................................................................13
2.3. De institutionele structuur........................................................................................................15
2.4. De juridische instrumenten......................................................................................................17
2.5. De belangrijkste verwezenlijkingen......................................................................................18
2.5.1. Verdragen.............................................................................................................................18
2.5.2. Overlegstructuren..............................................................................................................20
2.5.3. Beleid.....................................................................................................................................21
Deel 2: Europese integratie in de europese unie..................................................................................23
1. De uitgangspunten...............................................................................................................................23
2. De verdere ontwikkeling van het integratiespoor.....................................................................25
2.1. De Europese Akte (1986).........................................................................................................25
2.2. Schengen (1985, uitvoeringsovereenkomst: 1990)........................................................26
2.3. Het verdrag van Maastricht (1992).......................................................................................27
2.4. Het Verdrag van Amsterdam (1997)....................................................................................29
2.5. Het verdrag van Nice (2001, in werking getreden in 2003).........................................30
2.6. Van de Europese Grondwet naar het Verdrag van Lissabon.......................................30
Deel 3: De institutionele structuur van de Europese Unie................................................................37
1. De Europese Raad................................................................................................................................37
2. De Commissie........................................................................................................................................39
3. De Raad...................................................................................................................................................43
4. Het Europees Parlement....................................................................................................................45
5. Het Hof van Justitie van de Europese Unie..................................................................................46
5.1. Enkele basisregels......................................................................................................................46
5.2. 5 soorten geschillen waar Het Hof uitspraak over doet................................................47
Deel 4: Het Unierecht: kenmerken en bronnen.....................................................................................49
1. Het supranationaal karakter van het Unierecht.........................................................................49
1.1. Supranationaliteit: begrip en kenmerken............................................................................49
1.1.1. Eigen organen van de Unie.............................................................................................49
2
, 1.1.2. Autonome wijze van beslissen......................................................................................50
1.1.3. Unietrouw.............................................................................................................................50
1.1.4. Eigen rechtsorde................................................................................................................51
1.2. De voorrang van het Unierecht op het nationaal recht..................................................51
1.3. De rechtstreekse werking van het Unierecht.....................................................................52
2. De bronnen van het Unierecht.........................................................................................................54
2.1. Het primair Unierecht.................................................................................................................54
2.2. Het secundair of afgeleid Unierecht.....................................................................................55
2.2.1. Verordeningen....................................................................................................................56
2.2.2. Richtlijnen.............................................................................................................................57
2.2.3. Besluiten...............................................................................................................................61
2.2.4. Aanbevelingen en adviezen...........................................................................................62
2.3. Hiërarchie van de rechtsnormen............................................................................................62
2.3.1. Primair Unierecht gaat voor op secundair Unierecht.............................................62
2.3.2. Wetgevingshandelingen.................................................................................................63
2.3.3. Niet-wetgevingshandelingen........................................................................................64
Deel 5: Unierecht en strafrecht..................................................................................................................67
1. Gemeenschapsrecht en strafrecht VOOR het Verdrag van Lissabon.................................67
1.1. Het uitgangspunt........................................................................................................................67
1.2. De negatieve werking van het Gemeenschapsrecht ten aanzien van nationaal SR
...................................................................................................................................................................68
1.3. De positieve werking van het Gemeenschapsrecht ten aanzien van nationaal SR
...................................................................................................................................................................70
1.4. De Gemeenschapstrouw..........................................................................................................71
1.5. De rechtspraak van het Hof van Justitie..............................................................................71
2. Unierecht en strafrecht sedert het Verdrag van Lissabon......................................................76
Deel 6: De strafrechtelijke samenwerking in het kader van de ruimte van vrijheid, veiligheid
en recht...............................................................................................................................................................81
1. De Europese Unie als ruimte van vrijheid, veiligheid en recht..............................................81
2. De institutionele structuur en het besluitvormingsproces......................................................85
2.1. Het uitgangspunt........................................................................................................................85
2.2. De Europese Raad.......................................................................................................................86
2.2.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler.....................................................................86
2.2.2. De huidige regeling...........................................................................................................87
2.3. De Europese Commissie...........................................................................................................87
2.3.1. De regeling in de vroegere Derde pijler.....................................................................87
2.3.2. De huidige regeling...........................................................................................................89
2.4. De JBZ-Raad.................................................................................................................................90
3
, 2.4.1. De regeling in de vroegere Derde pijler.....................................................................90
2.4.2. De huidige regeling...........................................................................................................94
2.5. Het Europees Parlement...........................................................................................................98
2.5.1. De regeling in de vroegere Derde pijler.....................................................................98
2.5.2. De huidige regeling........................................................................................................100
2.6. De nauwere samenwerking als mechanisme van flexibele integratie...................106
3. De juridische instrumenten.............................................................................................................111
3.1. De juridische instrumenten in de vroegere derde pijler...............................................111
3.1.1. Gemeenschappelijke standpunten............................................................................112
3.1.2. Kaderbesluiten.................................................................................................................112
3.1.3. Besluiten............................................................................................................................114
3.1.4. Verdragen/overeenkomsten........................................................................................115
3.2. De huidige juridische instrumenten (Na Lissabon)........................................................115
4. Het gevoerde beleid..........................................................................................................................115
4.1. De krachtlijnen van het gevoerde beleid: het Tampere Programma, Het Haags
programma, het Stockholm Programma en de Europese Veiligheidsagenda..............115
4.2. Het delicaat evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en recht.......................................117
4.2.1. Institutionele bevoegdheid en beleidsvorming.....................................................117
4.2.2. Waarom EU-beleid niet los staat van nationaal beleid.....................................118
4.2.3. Evenwicht tussen 3 begrippen: Vrijheid, veiligheid en recht............................119
4.3. De wederzijdse erkenning als hokesteen van de justitiële samenwerking in
strafzaken binnen de Europese Unie..........................................................................................120
4.3.1. Ontwikkeling van het beginsel: Tampere (1999) en art. 82 VWEU..............120
4.3.2. Herkomst van het beginsel: Cassis de Dijon (1979)...........................................121
4.3.3. Praktische uitwerking: instrumenten en kaderbesluiten....................................122
4.3.4. 6 basiskenmerken van alle wederzijdse-erkenningsinstrumenten................123
4.3.5. Kritiek op wederzijdse erkenning...............................................................................123
4.4. kaderbesluit: Een gevalstudie: de wederzijdse erkenning van vrijheidsstraffen.125
4.4.1. België als tenuitvoerlegging staat.............................................................................125
4.4.2. Tenuitvoerlegging van de straf: toestemming of geen toestemming (Art 4 §2
WEVS).............................................................................................................................................126
4.4.3. Procureur des Konings Brussel (PdK) als bevoegde autoriteit........................127
4.4.4. Erkennings- en uitvoeringsbeslissing door PdK...................................................128
4.4.5. Aanpassing van de straf...............................................................................................128
4.4.6. Toezicht, kennisgeving en beroep.............................................................................129
4.4.7. Samenloop met Europees Aanhoudingbevel (EAB)............................................129
4.5. Het toezicht door het Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het
beleid door de lidstaten..................................................................................................................130
4
, 4.5.1. Traditionele blinde vlek.................................................................................................130
4.5.2. Verantwoordelijkheid uitvaardigende lidstaat......................................................131
4.5.3. Initiatieven op niveau Europese Unie........................................................................131
4.5.4. Nood aan differentiatie..................................................................................................133
4.6. Het toezicht door het Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het
beleid door de lidstaten..................................................................................................................133
4.6.1. Situatie voor Lissabon (derde pijler).........................................................................133
4.6.2. Situatie na Lissabon: uitbreiding van toezichtsmiddelen...................................135
5. De rechtsbescherming.....................................................................................................................136
5.1. De beginselen............................................................................................................................136
5.2. De rechtsbescherming tegenover instellingen en organen van de Unie...............138
5.3. Het Handvest van de grondrechten...................................................................................145
5.3.1. Juridische status en toepassingsgebied...................................................................145
5.3.2. Reikwijdte en interpretatie...........................................................................................146
5.3.3. Het handvest en het secundaire Unierecht inzake de justitiële
strafrechtelijke samenwerking................................................................................................150
5.3.4. Het handvest en de nationale grondwetten van de lidstaten..........................151
5
,Deel 1: Europese integratie buiten de Europese
Unie
[examen: vergelijk de Raad van Europa met Benelux]
1. De raad van Europa
1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling
→ Europa na WO II: Context:
Na de Tweede Wereldoorlog bevond Europa zich in een toestand van totale ontwrichting
‘in puin, letterlijk en figuurlijk’. Landen zoals Duitsland lagen volledig vernield; Rusland had
immense verliezen geleden; de industrie in Frankrijk was zwaar beschadigd. In heel Europa
zwierven mensen rond die hun huizen verloren hadden. Verschillende bevolkingsgroepen,
waaronder Joden en andere slachtoffers van vervolging, bevonden zich in uiterst moeilijke
omstandigheden.
Daarnaast eindigde WO II met een nieuw soort dreiging: de atoombom. De Verenigde
Staten hadden twee bommen op Japan gegooid; ondanks deze verwoestende kracht bleef
Japan aanvankelijk doorvechten. Hierdoor groeide vrees voor een derde wereldoorlog in
Europa. In die context ontstond de noodzaak om structureel samen te werken en nieuwe
oorlogen te voorkomen.
→ Winston Churchill visie op Europa (1946) (premier van het VK tijdens
WO II) - “I will never surrender”
● In 1946 hield Winston Churchill, voormalig premier van Groot-Brittannië tijdens de
oorlog, een toespraak aan de universiteit van Zürich. Hoewel hij op dat moment
geen premier meer was (hij zou dat nadien opnieuw worden), stelde hij duidelijk:
○ We moeten streven naar “a kind of United States of Europe”.
● Churchill zag dit als de enige manier om een derde wereldoorlog te vermijden. Hij
meende dat Europa een grotere eenheid moest vormen — een soort voorloper van
wat later de Europese integratie zou worden. Deze toespraak had een diepgaande
impact en vormde een katalysator voor drie belangrijke initiatieven die elkaar snel
opvolgden.
○ We moeten een eenheid vormen met gelijke doelstellingen etc. Dit heeft
resultaat gehad:
1) April 1948: Organisatie voor Europese Economische Samenwerking
(OEES/OESO)
○ Twee jaar na Churchill’s speech werd een organisatie opgericht die
Europese landen moest helpen bij de economische heropbouw. De
basisgedachte:
1
, ■ Europa kan enkel heropgebouwd worden via onderling overleg en
gecoördineerde samenwerking.
■ De Verenigde Staten schonken enorme bedragen via het
Marshallplan om Europa weer op de rails te krijgen.
■ Deze financiële steun moest efficiënt en eerlijk verdeeld worden
wat een gecoördineerde instelling noodzakelijk maakte.
○ Hier ontstond de voorloper van wat we vandaag kennen als de OESO.
2) Mei 1948: Congres in Den Haag
Nog in 1948 werd een niet-gouvernementeel congres in Den Haag georganiseerd,
waarbij prominente figuren uit verschillende Europese landen samenkwamen:
intellectuelen, politici, juristen, economen …
○ Het doel: debatteren over de toekomst van Europa.
○ We moeten belangrijke delen uit economie en industrie gezamenlijk aanpakken.
■ Twee dingen zijn van belang in de resoluties
(1) Wat we nodig hebben in een gemeenschappelijk beheer van
alle mogelijke industrieën en bedrijf factoren die aan een
oorlog gelinkt kunnen worden → Bv de staalindustrie: altijd
nodig maar kan altijd misbruikt worden
(2) Toezicht houden om de democratie en op de mensenrechten
→ de Raad van Europa
■ Cruciale zaken moeten gezamenlijk beheerd worden, om een
nieuwe oorlog te vermijden
■ Bv. de heropbouw mag geen strijd tussen landen worden
■ Er moet in Europa een organisatie komen om de democratie en
mensenrechten te vrijwaren = multilateraal toezichtsmechanisme
○ EVRM + EHRM als systeem dat landen kan veroordelen bij schendingen van MR.
○ Heeft geleid tot oprichting Raad van Europa, 1 jaar later (1949) wordt het statuut
voor de RvE ondertekend
3) 1949: Raad van Europa werd opgericht
In 1949 werd de organisatie die in Den Haag werd bepleit officieel opgericht: de
Raad van Europa.
○ Stichtende leden: De Raad van Europa startte met 10 lidstaten, waaronder
België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
■ Duitsland maakte géén deel uit van de oorspronkelijke groep, maar
trad reeds in 1950 toe. Duitsland niet omdat ze niet wisten of ze die
2
, al konden vertrouwen, maar 1 jaar later wel
○ Doelstellingen
■ Gradiënt van eenheid tussen de Europese staten bevorderen.
■ Vrijheid, democratie en grondrechten garanderen (inclusief het latere
EVRM).
■ Economische en sociale vooruitgang stimuleren.
■ Oorlogen vermijden door samenwerking en grensoverschrijdende
problemen efficiënt aanpakken.
○ Waarom Straatburg?:
■ De zetel van de Raad van Europa werd in Straatsburg gevestigd, een
stad die historisch heen en weer geslingerd werd tussen Frankrijk en
Duitsland. Het is een symbolische plek, zwaar getroffen door eerdere
conflicten. De keuze onderstreepte het streven naar verzoening en
samenwerking.
○ Huidige Omvang? momenteel zitten we aan 46:
■ Van 47 naar 46? = oorlog in Oekraïne: Russen zijn geen lid meer.
■ Niet Europese landen kunnen een waarnemers rol aannemen, maar
gaat natuurlijk of Europese landen
■ Mag iedereen lid worden van de Raad van Europa als er een nieuw
land ontstaat? Ja, het statuut laat dat toe, op 2 voorwaarden:
● U moet aanvaarden dat iedereen op uw grondgebied geniet
van de mensenrechten.
○ Is niet hetzelfde als iedereen van uw eigen
nationaliteit!
○ Ook vluchtelingen met een illegale status zijn en
blijven mensen en zij hebben wel degelijk
mensenrechten!
● U moet de rule of law erkennen art 3 statuut RvE → De
overheid is door het recht gebonden.
○ Ook aanvaarden dat het overheidsgezag beperkt
worden door het recht.
■ Bv: Een Soedanese man die in België aankwam en geen asiel
aanvroeg (hij wilde doorreizen), werd als illegaal beschouwd en
uitgezet. Hij stapte naar een orgaan van de Raad van Europa wegens
onmenselijke behandeling. → Hij kreeg gelijk, want mensenrechten
3
, gelden ook voor niet-Europeanen die zich fysiek op Europees
grondgebied bevinden.
1.2. Het actieterrein
Art 1 statuut RvE
Het actieterrein = zeer breed. alle onderwerpen zijn van Europees belang: sociaal,
economisch, etc… Dus ook de aanpak van grensoverschrijdende misdaad (Bv; uitwisseling
informatie tussen lidstaten)
!!! MAAR uitzondering is defensie. → na WO II was de slogan - “vertrouwen is goed,
controle is beter”.
⇒ Waarom geen defensie?
● Historische redenen:
○ Staten wilden hun militaire beslissingen niet uit handen geven.
○ Defensie werd gezien als de ultieme soevereine bevoegdheid.
○ “Als we defensie uit handen geven, is elke troefkaart weg wanneer
agressie zich opnieuw voordoet.”
● De RvE heeft dus respect voor nationale autonomie op dit vlak.
→ Op 3 manieren probeert de Raad doelstellingen te bereiken:
● Er wordt samen aan tafel gegaan en met elkaar gepraat
● Men tracht verdragen af te sluiten
● Er wordt een systeem gecreëerd om de bescherming van de mensenrechten te
controleren en af te dwingen (cf. EHRM & EVRM)
→ Voorbeeld: Wapens - Oekraïne
● Er worden veel wapens gestuurd naar Oekraïne maar zijn we zeker dat die wapens
niet in het criminele milieu komen na de oorlog? Als we ons niet voorbereiden, dan
hebben een veiligheidsprobleem waar de raad van Europa over moet nadenken
1.3. De institutionele structuur
Qua samenwerkingen hebben je 2 indelingen:
● Intergouvernementeel = samenwerking tussen meerdere onafhankelijke
nationale regeringen
○ Behoudt eigen bevoegdheid
○ Besluiten komen er enkel wanneer alle lidstaten akkoord zijn → consensus.
■ probeert men tot consensus te komen, maar er is geen hoger orgaan.
○ Elk land behoudt dus impliciet een vetorecht.
4
, ■ Als 1 lidstaat zegt dat hij het er niet mee eens is (en zich beroept op
zijn vetorecht) dan bekomt men geen resultaat
■ Men is nooit gebonden tegen zijn wil, maar met zoveel leden is
besluiten heel lastig.
■ Compromissen sluiten is een kerntaak.
○ Voorbeelden: 46 van de Raad van Europa en 3 van de Benelux. Met drie is
gemakkelijker
■ Raad Van Europa is intergouvernementeel
○ Bv: Samenwerking i.k.v. terrorismebestrijding → informatie-uitwisseling vereist
consensus.
● Supranationaal = boven het nationale.
○ Supra = hoger/boven het nationale niveau
○ Staten die met elkaar afspreken (in een verdrag) dat ze een organisatie oprichten en
ze staan aan die organisatie vrijwillig bevoegdheden af, die heb je als staat niet
meer zelf dan → organisatie voert boven de naties hun hoofd bindend beleid
○ = veel verregaandere vorm dan intergouvernementeel (vb. EU voert controle uit op
de nationale begrotingen)
○ Qua structuur complex → moet beleid voeren op die bevoegdheden
○ Hiervoor staat de EU model: staten dragen bevoegdheden over aan een
overkoepelend orgaan dat:
■ met meerderheidsbeslissingen kan werken,
■ eigen instituties heeft,
■ bindende regels kan opleggen.
→ Raad van Europa
● Intergouvernementele organisatie
○ !!! Met één belangrijke uitzondering: EVRM en EHRM (zie verder).
● Logisch in het licht van de historiek (we zitten net na WO2)
● Willen alleen afspraken maken als iedereen akkoord is
→ Structuur: Macht ligt bij de regeringen van de landen
● 1) Comité van ministers (art. 13-21 Statuut Raad van Europa)
○ Bestaat uit de ministers van Buitenlandse Zaken van de 47 lidstaten (of
permanente vertegenwoordigers/ambassadeurs).
○ Zij komen 1 à 2 keer per jaar samen.
○ Dit is het beslissingsorgaan van de Raad van Europa:
5
