Prof. Inge Zink
Prof. Hans Smessaert
Inhoud
Hoofdstuk 1: Inleiding......................................................................................................................................................5
1.1 Taalontwikkeling: een multidimensioneel gebeuren.................................................................................................5
1.1.1 Taalontwikkeling en algemene ontwikkeling..................................................................................................5
1.1.2 Aangeboren taalvermogen..............................................................................................................................6
1.1.3 Taalaanbod......................................................................................................................................................6
1.1.4 De wisselwerking tss aangeboren taalvermogen en taalaanbod....................................................................7
1.2 Componenten van de taalontwikkeling.................................................................................................................8
1.2.1 Taalbegrip en taalproductie............................................................................................................................8
1.2.2 De vorm van taaluitingen................................................................................................................................9
1.2.3 De betekenis en het gebruik van taaluitingen.................................................................................................9
1.2.4 Nadenken over taal.......................................................................................................................................10
1.2.5 Volgorde van componenten..........................................................................................................................10
1.3 Fasen in de taalontwikkeling................................................................................................................................10
1.4 Kenmerken en stijlen van taalaanbod..................................................................................................................11
1.4.1 Kenmerken van taalaanbod..........................................................................................................................11
1.4.2 Stijlen van taalaanbod...................................................................................................................................12
1.5 Algemene tips voor taalaanbod en interactie......................................................................................................13
Hoofdstuk 2: De prelinguale periode/ voortalige fase (0-12m)......................................................................................15
2.1 De algemene ontwikkeling van het kind..............................................................................................................15
2.1.1 Motorische ontwikkeling...............................................................................................................................15
2.1.2 Perceptuele en cognitieve ontwikkeling.......................................................................................................15
2.1.3 Sociaal-Emotionele ontwikkeling..................................................................................................................16
2.2 De (klank)vorm van de taaluiting.........................................................................................................................16
2.2.1 Eerste geluidswaarnemingen en schreien (0-6 weken).................................................................................16
2.2.2 Vroege luisterontwikkeling en vocaliseren (6 weken – 4 maanden).............................................................16
2.2.3 Verdere luisterontwikkeling en vocaal spel (4-7 maanden)..........................................................................17
2.2.4 Beginnend taalbegrip en brabbelen (7-12 maanden)....................................................................................17
1
, 2.3 De inhoud en het gebruik van de taaluiting.........................................................................................................18
2.3.1 Woordenschat- en zinsbegrip (= semantiek).................................................................................................18
2.3.2 Taalgebruik in context (= pragmatiek)...........................................................................................................18
2.4 Tips voor taalaanbod en interactie......................................................................................................................19
2.4.1 Het luisteren stimuleren...............................................................................................................................19
2.4.2 De aandacht voor ‘taal’ en ‘communicatie’ stimuleren.................................................................................19
Hoofdstuk 3: De vroeglinguale periode/ vroegtalige fase (12-30m)..............................................................................21
3.1 De algemene ontwikkeling van het kind..............................................................................................................21
3.1.1 Motorische ontwikkeling...............................................................................................................................21
3.1.2 Cognitieve ontwikkeling................................................................................................................................22
3.1.3 Sociaal-emotionele ontwikkeling..................................................................................................................22
3.2 De vorm van de taaluiting....................................................................................................................................22
3.2.1 Klank- en woordvormen................................................................................................................................22
3.2.2 Zinsvormen...................................................................................................................................................25
3.3 De inhoud en het gebruik van de taaluiting.........................................................................................................28
3.3.1 Betekenis en woordenschat (= lexicon en semantiek)..................................................................................28
3.3.2 Taalgebruik in context (= pragmatiek)...........................................................................................................31
3.4 Tips voor taalaanbod en interactie......................................................................................................................32
3.4.1 Het begrijpen en benoemen stimuleren.......................................................................................................32
3.4.2 Met taal spelen.............................................................................................................................................32
3.4.3 Volwaardig taalaanbod.................................................................................................................................32
Hoofdstuk 4: De differentiatiefase (2;06 – 5j)................................................................................................................33
4.1 De algemene ontwikkeling van het kind..............................................................................................................33
4.1.1 De motorische ontwikkeling..........................................................................................................................33
4.1.2 Cognitieve ontwikkeling................................................................................................................................33
4.1.3 Sociaal-emotionele ontwikkeling..................................................................................................................33
4.2 De vorm van de taaluiting (HANS)........................................................................................................................34
4.2.1 Klankvormen.................................................................................................................................................34
4.2.2 Woordvormen...............................................................................................................................................35
4.2.3 Zinsvormen...................................................................................................................................................39
4.3 De inhoud en het gebruik van de taaluiting.........................................................................................................41
4.3.1 Betekenis en woordenschat (= semantiek en lexicon)..................................................................................41
4.3.2 Taalgebruik in context (= pragmatiek)...........................................................................................................43
4.3.3 Nadenken over taal.......................................................................................................................................45
4.4 Tips voor taalaanbod en interactie......................................................................................................................46
Hoofdstuk 5: De voltooiingsfase (vanaf 5j)....................................................................................................................48
5.1 De algemene ontwikkeling van het kind..............................................................................................................48
5.1.1 De motorische ontwikkeling..........................................................................................................................48
2
, 5.1.2 Cognitieve ontwikkeling................................................................................................................................48
5.1.3 Sociaal-emotionele ontwikkeling..................................................................................................................48
5.2 De vorm van de taaluiting....................................................................................................................................48
5.2.1 Klankvormen.................................................................................................................................................48
5.2.2 Woordvormen...............................................................................................................................................49
5.2.3 Zinsvormen...................................................................................................................................................49
5.3 De inhoud en het gebruik van de taaluiting.........................................................................................................50
5.3.1 Betekenis en woordenschat..........................................................................................................................50
5.3.2 Taalgebruik in context...................................................................................................................................51
5.3.3 Nadenken over taal.......................................................................................................................................51
5.4 Tips voor taalaanbod en interactie......................................................................................................................51
Hoofdstuk 6: Twee- en meertaligheid............................................................................................................................53
6.1 Wat is meertaligheid?..........................................................................................................................................53
6.2 Verschillende omstandigheden............................................................................................................................53
6.2.1 Simultane vs sequentiële tweetaligheid........................................................................................................53
6.2.2 Basisfactoren bij meertalige opvoeding........................................................................................................55
6.2.3 Extra factoren bij meertalige opvoeding.......................................................................................................56
6.2.4 Additieve vs subtractieve tweetaligheid.......................................................................................................56
6.3 Kenmerken taalontwikkeling...............................................................................................................................57
6.3.1 Basiskenmerken van eentalige en meertalige ontwikkeling.........................................................................57
6.3.2 Specifieke kenmerken van meertalige ontwikkeling.....................................................................................58
6.4 Adviezen m.b.t. een tweetalige opvoeding..........................................................................................................59
6.4.1 Al dan niet bewust kiezen voor een twee- of meertalige opvoeding............................................................59
6.4.2 Tips voor taalaanbod en interactie................................................................................................................60
Hoofdstuk 7: Methoden van onderzoek naar taalontwikkeling (HANS).........................................................................61
7.1 Inleiding............................................................................................................................................................... 61
7.1.1 Indirecte evidentie........................................................................................................................................61
7.1.2 Intuïties van de taalgebruiker.......................................................................................................................62
7.2 Selectie van proefpersonen.................................................................................................................................62
7.2.1 Eenmalige vs longitudinale observatie..........................................................................................................63
7.2.2 Cross-sectionele vs longitudinale observatie................................................................................................63
7.2.3 Groepsdata vs casestudy...............................................................................................................................63
7.3 Experimenteel onderzoek....................................................................................................................................64
7.3.1 Algemeen......................................................................................................................................................64
7.3.2 Experimentele technieken om TAALPRODUCTIE te meten...........................................................................65
7.3.3 Experimentele technieken om TAALCOMPREHENSIE te meten....................................................................65
7.3.4 Gestandaardiseerde tests.............................................................................................................................67
7.4 Observationeel onderzoek van spontaan gebruik................................................................................................67
3
, 7.4.1 Types van observatie/registratie...................................................................................................................67
7.4.2 CHILDES: de verwerking van spontaan taalgebruik.......................................................................................68
7.5 Standaardmaten: kwantitatief onderzoek naar zinsbouw/lexicon.......................................................................70
7.5.1 Mean Length of Utterance............................................................................................................................70
7.5.2 Type Token Ratio (TTR).................................................................................................................................71
4