Ziekteleer – les 14
Geschiedenis van kanker
Eerste gedocumenteerde diagnosen van kanker dateren van 3000 voor Christus, teruggevonden op papyrus
manuscript uit Oude Egypte
Acht borstkanker patiënten behandeld met “boor” → “Er is geen behandeling voor deze ziekte”
300 voor Christus: Griekse arts Hippocrates introduceert de term ‘kanker’
CARCINOS = krab
→ poten staan symbool voor het metastaseringsproces
18e eeuw: Engels chirurg Pott beschrijft voor de eerste keer relatie tussen carcinogeen & kanker bij
schoorsteenvegers
SCC huid scrotum, ook
Virchow, een Duitse bioloog (1821-1902), ontrafelde de biologie van kanker schoorsteenkanker of
→ begin van de moderne oncologie roetwrat genoemd
Marie Curie (1867 – 1934): ontdekking van radio-activiteit Virchow: celtheorie
→ Radiotherapie
WO II: daling van witte bloedcellen bij soldaten blootgesteld aan mosterdgas
→ Op basis van deze bevindingen werd onderzoek gestart naar de mogelijke effecten van
mosterdgas bij hematologische kankers
→ Vanaf 1965: gebruik van combinaties van chemotherapie
Chemotherapie werd bij toeval ontdekt tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Amerikaanse arts Cornelius
Packard Rhoads (1898-1959). Hij was op dat moment aanwezig in de Italiaanse stad Bari, waar geallieerden
voor hun bevoorrading gebruik maakten van de haven. In de nacht van 3 december 1943 werd de haven
gebombardeerd door de Duitsers en werden er zestien schepen tot zinken gebracht. Onder deze schepen was
ook het schip de Liberty, dat op dat moment een geheime lading van honderd vaten mosterdgas aan boord
had, bestemd voor de oorlogsvoering. De vaten raakten lek en een grote groep mensen werd blootgesteld aan
het gas. De Amerikaanse arts Rhoads behandelde veel van de zeshonderd overlevenden van de Liberty. Het
viel hem op dat hun aantal witte bloedcellen dramatisch was gedaald, terwijl de rest van hun weefsel
onaangetast leek. Als mosterdgas het aantal witte bloedcellen deed afnemen, kon dit een behandeling zijn
voor lymfklierkanker, aangezien lymfkanker voorkomt in de witte bloedcellen. De ontdekking werd pas na de
Tweede Wereldoorlog bekend gemaakt en leidde ertoe dat wetenschappers op zoek gingen naar nog meer
stoffen die soortgelijke effecten zouden kunnen hebben op kanker.
Sindsdien exponentiële toename van kennis over kanker, met nieuwe behandelingsstrategieën tot gevolg
2001: gerichte behandeling die vasthecht aan receptor en groeisignaal blokkeert (“tyrosine kinase inhibitoren”)
2011: immuuntherapie
→ Eigen immuunsysteem leert kankercellen herkennen en aanvallen
Wat is kanker
Kanker is een ziekte waarbij sommige cellen in het lichaam zich ongecontroleerd gaan delen
→ Normaal gesproken groeien, delen en sterven cellen op een gecontroleerde manier. Bij kanker
raakt die controle weg: cellen blijven zich delen, ook als dat niet nodig is. Daardoor kunnen ze een tumor
vormen (= een ophoping van abnormale cellen).
,→ neoplasie (nieuwvorming) of gezwel (tumor)
• Ongecontroleerd, autonoom
(= geen extra signalen nodig om te blijven groeien)
• Zwelling
• (geen complete autonomie)
→ uitgaande van een getransformeerde cel met
Tumor veel energie nodig → veel
• Kwaadaardig (maligne) aspect = KANKER
bloedvaten om te blijven groeien
• Goedaardig (benigne) aspect
→ Nog steeds gezwel dat invloed kan hebben op patiënt
→ bij goedaardig geen metastasen & bij kwaadaardig wel
Normale cel vertoont eerst
wat afwijkingen voordat
het een abnormale cel
wordt
,Evolutie naar kanker:
Hyperplasie: meer cellen
Dysplasie: al afwijkingen
in cel te zien
→ voorstadium kanker
1. Normale cel
2. Cel met mutaties in het DNA
3. Hyperplasie (snelle maar nog normale groei)
4. Dysplasie (abnormale groei)
= dat cellen abnormaal zijn: ze zien er anders uit onder de microscoop, groeien rommeliger & rijpen niet
normaal uit
Belangrijk: Bij dysplasie is de grens tussen gezond en ziek nog niet volledig overschreden. Er is nog
geen echte kanker, maar er kan kanker uit ontstaan als het niet stopt of behandeld wordt
5. Carcinoma in situ (“kanker op zijn plaats”)
→ kanker die enkel lokaal is
6. Invasieve kanker (kwaadaardig & uitbreidend) Darm poliepen verwijderen
→ kanker voorkomen
TNM-classificatie
Kenmerken van kanker:
• Morfologie
➢ Differentiatie
➢ Gradering
• Architectuur gezwellen (indeling naargelang bouw)
➢ epitheliaal verband (carcinoom)
➢ bot, KB, spier, bloedvaten of BW (sarcoom)
➢ in celnesten (neuro(-endocriene) tumoren)
• Mate van uitgebreidheid
➢ gelokaliseerd – invasief – gemetastaseerd
➢ stadiëring
, Gradering van kanker:
= pathologische diagnose
→ geeft aan hoe agressief de tumor is
→ maat voor hoe ‘abnormaal’ cellen er microscopisch uitzien
• Graad 1: goed gedifferentieerd Tumor kan ook goed gedifferentieerd
• Graad 2: matig gedifferentieerd zijn & kwaadaardig
• Graad 3: weinig gedifferentieerd
→ Hogere graad: toename nucleair pleomorfisme, toename mitosen → slechtere prognose
Stadiëring: TNM-classificatie:
• De stadia van kanker geven aan hoe ver de kanker zich heeft verspreid.
• TNM = Tumor-Node-Metastase
• Internationaal aanvaarde methode om stadia van kanker vast te leggen
• Het TNM-stadium wordt bepaald op basis van de volgende parameters:
➢ de afmeting van de tumor (T = tumor; T1-4)
➢ de mate van aantasting van regionale lymfeknopen (N = nodes; N1-3)
➢ het al of niet aanwezig zijn van metastasen (M = metastases; M0-1)
• TNM-parameters zijn voor elke kanker afzonderlijk en nauwkeurig gedefinieerd
• Metastasering (M0 of M1)
➢ Lymfogeen: via de lymfevaten
➢ Hematogeen: via de bloedbaan
➢ Cavitair: directe verspreiding binnen compartiment vb. buikholte (gebruiken vocht in buik voor
verspreiding)
• Nieuwe diagnose van kanker: steeds bepalen van N- en M-status (opsporen van adenopathieën en/of
metastasen op afstand) via beeldvorming
Geschiedenis van kanker
Eerste gedocumenteerde diagnosen van kanker dateren van 3000 voor Christus, teruggevonden op papyrus
manuscript uit Oude Egypte
Acht borstkanker patiënten behandeld met “boor” → “Er is geen behandeling voor deze ziekte”
300 voor Christus: Griekse arts Hippocrates introduceert de term ‘kanker’
CARCINOS = krab
→ poten staan symbool voor het metastaseringsproces
18e eeuw: Engels chirurg Pott beschrijft voor de eerste keer relatie tussen carcinogeen & kanker bij
schoorsteenvegers
SCC huid scrotum, ook
Virchow, een Duitse bioloog (1821-1902), ontrafelde de biologie van kanker schoorsteenkanker of
→ begin van de moderne oncologie roetwrat genoemd
Marie Curie (1867 – 1934): ontdekking van radio-activiteit Virchow: celtheorie
→ Radiotherapie
WO II: daling van witte bloedcellen bij soldaten blootgesteld aan mosterdgas
→ Op basis van deze bevindingen werd onderzoek gestart naar de mogelijke effecten van
mosterdgas bij hematologische kankers
→ Vanaf 1965: gebruik van combinaties van chemotherapie
Chemotherapie werd bij toeval ontdekt tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Amerikaanse arts Cornelius
Packard Rhoads (1898-1959). Hij was op dat moment aanwezig in de Italiaanse stad Bari, waar geallieerden
voor hun bevoorrading gebruik maakten van de haven. In de nacht van 3 december 1943 werd de haven
gebombardeerd door de Duitsers en werden er zestien schepen tot zinken gebracht. Onder deze schepen was
ook het schip de Liberty, dat op dat moment een geheime lading van honderd vaten mosterdgas aan boord
had, bestemd voor de oorlogsvoering. De vaten raakten lek en een grote groep mensen werd blootgesteld aan
het gas. De Amerikaanse arts Rhoads behandelde veel van de zeshonderd overlevenden van de Liberty. Het
viel hem op dat hun aantal witte bloedcellen dramatisch was gedaald, terwijl de rest van hun weefsel
onaangetast leek. Als mosterdgas het aantal witte bloedcellen deed afnemen, kon dit een behandeling zijn
voor lymfklierkanker, aangezien lymfkanker voorkomt in de witte bloedcellen. De ontdekking werd pas na de
Tweede Wereldoorlog bekend gemaakt en leidde ertoe dat wetenschappers op zoek gingen naar nog meer
stoffen die soortgelijke effecten zouden kunnen hebben op kanker.
Sindsdien exponentiële toename van kennis over kanker, met nieuwe behandelingsstrategieën tot gevolg
2001: gerichte behandeling die vasthecht aan receptor en groeisignaal blokkeert (“tyrosine kinase inhibitoren”)
2011: immuuntherapie
→ Eigen immuunsysteem leert kankercellen herkennen en aanvallen
Wat is kanker
Kanker is een ziekte waarbij sommige cellen in het lichaam zich ongecontroleerd gaan delen
→ Normaal gesproken groeien, delen en sterven cellen op een gecontroleerde manier. Bij kanker
raakt die controle weg: cellen blijven zich delen, ook als dat niet nodig is. Daardoor kunnen ze een tumor
vormen (= een ophoping van abnormale cellen).
,→ neoplasie (nieuwvorming) of gezwel (tumor)
• Ongecontroleerd, autonoom
(= geen extra signalen nodig om te blijven groeien)
• Zwelling
• (geen complete autonomie)
→ uitgaande van een getransformeerde cel met
Tumor veel energie nodig → veel
• Kwaadaardig (maligne) aspect = KANKER
bloedvaten om te blijven groeien
• Goedaardig (benigne) aspect
→ Nog steeds gezwel dat invloed kan hebben op patiënt
→ bij goedaardig geen metastasen & bij kwaadaardig wel
Normale cel vertoont eerst
wat afwijkingen voordat
het een abnormale cel
wordt
,Evolutie naar kanker:
Hyperplasie: meer cellen
Dysplasie: al afwijkingen
in cel te zien
→ voorstadium kanker
1. Normale cel
2. Cel met mutaties in het DNA
3. Hyperplasie (snelle maar nog normale groei)
4. Dysplasie (abnormale groei)
= dat cellen abnormaal zijn: ze zien er anders uit onder de microscoop, groeien rommeliger & rijpen niet
normaal uit
Belangrijk: Bij dysplasie is de grens tussen gezond en ziek nog niet volledig overschreden. Er is nog
geen echte kanker, maar er kan kanker uit ontstaan als het niet stopt of behandeld wordt
5. Carcinoma in situ (“kanker op zijn plaats”)
→ kanker die enkel lokaal is
6. Invasieve kanker (kwaadaardig & uitbreidend) Darm poliepen verwijderen
→ kanker voorkomen
TNM-classificatie
Kenmerken van kanker:
• Morfologie
➢ Differentiatie
➢ Gradering
• Architectuur gezwellen (indeling naargelang bouw)
➢ epitheliaal verband (carcinoom)
➢ bot, KB, spier, bloedvaten of BW (sarcoom)
➢ in celnesten (neuro(-endocriene) tumoren)
• Mate van uitgebreidheid
➢ gelokaliseerd – invasief – gemetastaseerd
➢ stadiëring
, Gradering van kanker:
= pathologische diagnose
→ geeft aan hoe agressief de tumor is
→ maat voor hoe ‘abnormaal’ cellen er microscopisch uitzien
• Graad 1: goed gedifferentieerd Tumor kan ook goed gedifferentieerd
• Graad 2: matig gedifferentieerd zijn & kwaadaardig
• Graad 3: weinig gedifferentieerd
→ Hogere graad: toename nucleair pleomorfisme, toename mitosen → slechtere prognose
Stadiëring: TNM-classificatie:
• De stadia van kanker geven aan hoe ver de kanker zich heeft verspreid.
• TNM = Tumor-Node-Metastase
• Internationaal aanvaarde methode om stadia van kanker vast te leggen
• Het TNM-stadium wordt bepaald op basis van de volgende parameters:
➢ de afmeting van de tumor (T = tumor; T1-4)
➢ de mate van aantasting van regionale lymfeknopen (N = nodes; N1-3)
➢ het al of niet aanwezig zijn van metastasen (M = metastases; M0-1)
• TNM-parameters zijn voor elke kanker afzonderlijk en nauwkeurig gedefinieerd
• Metastasering (M0 of M1)
➢ Lymfogeen: via de lymfevaten
➢ Hematogeen: via de bloedbaan
➢ Cavitair: directe verspreiding binnen compartiment vb. buikholte (gebruiken vocht in buik voor
verspreiding)
• Nieuwe diagnose van kanker: steeds bepalen van N- en M-status (opsporen van adenopathieën en/of
metastasen op afstand) via beeldvorming
