POLITIEKE SOCIOLOGIE
ALEXIS DE TOCQUEVILLE – DE LA DEMOCRATIE EN AMERIQUE
DEMOCRATIC CHALLENGES IN A CHANGING SOCIETY
Hoe stabiel is democratie?
-opvallende en langdurige verschillen tussen landen
-belang van democratische politieke cultuur als voorwaarde van stabiliteit: bescherming
tegen autoritaire tendensen
-huidig klimaat: stabiliteit of juist kwetsbaarheid van de democratische verworvenheden?
,VLAAMS GEWEST?
Verkiezingsonderzoek juni 2024 (Stiers et al.2024)
Zal u nog gaan stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen van oktober? Zeker – waarschijnlijk –
waarschijnlijk niet – zeker niet
Bevindingen: zeker: 80,8%; waarschijnlijk: 12,7%; waarschijnlijk niet: 4,2%; zeker niet: 2.3%
FUNDAMENTELE EN KLASSIEKE
ONDERZOEKSVRAAG BINNEN POL WETENSCHAPPEN
ONDER WELKE VOORWAARDEN KAN DEMOCRATIE ONTSTAAN, EN BLIJVEN BESTAAN?
Alexis de Tocqueville
-hoe kan democratie in Amerika functioneren?
-niet langer sturende kracht van monarchie of aristocratie?
-associaties verhinderen individualisering en machteloosheid, zowel politieke als
maatschappelijke functie
Huidige betekenis de Tocqueville
« un des grands penseurs de la société et de la politique modernes (…) Longtemps Tocqueville a été trop
modéré pour les radicaux, trop sociologue pour les philosophes, trop littéraire pour les chercheurs en
sciences sociales. Ce n’est que ces dernières décennies qu’il a commencé a trouvé la place qui lui revient
au panthéon de la pensée politique.» Le monde, 11.VI.2021
,La Liberté d’association est devenue une garantie nécessaire contre la tyrannie de la
majorité
→gevaar van tirannie van de meerderheid voor stabiliteit van de démocratie
→belang sterk maatschappelijk middenveld (schrappen subsidies door Vlaamse regering)
Chez les peuples démocratiques, au contraire, tous les citoyens sont indépendants et faibles; ils ne peuvent
presque rien par eux-mêmes, et aucun d'entre eux ne saurait obliger ses semblables à lui prêter leur
concours. Ils tombent donc tous dans l'impuissance s'ils n'apprennent à s'aider librement.
→belang maatschappelijk middenveld als garantie tegen te grote machtsaanspraken van de
regering
Les sentiments et les idées ne se renouvellent, le cœur ne s'agrandit et l'esprit humain ne se
développe que par l'action réciproque des hommes les uns sur les autres.
→belang van dialoog, interactie, ontmoeting, menselijkheid [→isolement als gevolg van
sociale media]
Dans les pays démocratiques, la science de l'association est la science mère; le progrès de
toutes les autres dépend des progrès de celle-là.
→democratische en participatieve cultuur onder de bevolking is kernvoorwaarde voor
stabiliteit van démocratie
PROBLEEMSTELLING
Verschuivende verhoudingen burgers-politiek systeem
-dalend ledenaantal politieke partijen
-US : decline of partisanship bij de bevolking
-relatief laag politiek vertrouwen
-lagere opkomst bij verkiezingen
-plotse stemverschuivingen en populisme
-succes anti-systeempartijen
-achteruitgang van vakbonden en andere middenveldorganisaties
→zijn er nog voldoende linkage-mechanismen tussen burgers en het politiek systeem?
Verklaring 1 : ‘civic decline’
, Individualisering van de samenleving : burgers minder bereid nog te engageren. Vooral werk
van Robert Putnam : Bowling alone (2000)
Verklaring 2: ‘critical citizens’
Burgers engageren zich op andere manieren: vooral werk van Pippa Norris, critical citizens
(1999) + Ronald Inglehart: postmodernization + Dalton&Welzel: ‘assertive citizens”
Overzicht cursus
-belang ‘civic culture’, democratische cultuur
-argumenten ‘decline’ kamp: daling, televisie,…
-argumenten ‘transformation’ kamp: postmodernisme, critical citizens, andere vormen
participatie
-gevolgen van politieke betrokkenheid: noodzakelijk voor democratie?
-huidige bedreigen voorn democratische politieke cultuur
Examenvraag voorbeeld
Christian Welzel en Russel Dalton maken in het boek the civic culture transformed een
onderscheid tussen wat ze noemen een “allegiant” en een “assertive” culture. Wat zijn de
belangrijkste elementen van elk van die twee culturen wat is hierin het belang van een notie als
aanvaarding van homoseksualiteit? (antwoord max 1 blz)
GABRIEL A. ALMOND & SIDNEY VERBA – THE CIVIC CULTURE; POLITICAL
ATTITUDES AND DEMOCRACY IN FIVE NATIONS
Waarom is transformatie bijna per definitie problematisch?
Uitgangspunt van klassieke politieke sociologie is stabiliteit (=voorspelbaarheid,
beheersbaarheid)
→politieke conflicten ontstaan niet willekeurig, maar langs vaste breuklijnstructuur, en zijn
daarom voorspelbaar/beheersbaar.
Bijvoorbeeld: politiek systeem ontwikkelt power sharing mechanismen om met stabiele
breuklijn om te gaan
Stabiele breuklijnen (Lipset & Rokkan 1967)
Nationale revoluties (vorming natiestaat) ➔
-centrum >< periferie
-kerk >< staat
Industriële revolutie ➔
-arbeid >< kapitaal
-(stad >< platteland)
, Freezing hypothesis: stabiliteit doorheen de tijd: bestaand politieke partijen passen zich aan
Zijn de breuklijnen nog stabiel?
Tot in de jaren ’80 werd het Lipset-Rokkan model algemeen aanvaard
Contra-indicaties (Hanspeter Kriesi):
-decline of class voting ( class → stemgedrag)
-grotere electorale volatiliteit
-decline of party identification
-opkomst new (challenger) political parties
Kortom: vroegere stabiliteitsmodellen werken misschien niet langer?
BELANG VAN POLTIEKE CULTUUR
PARTICIPATIE EN POLITIEKE CULTUUR
Algemene vraag: willen we eigenlijk wel dat mensen participeren?
Nu wel: cfr. Participatiedecreet in het onderwijs
19de eeuw: nee, cfr. Weerstand tegen het algemeen stemrecht
Jaren 30-50: negatieve viesie op massa-mobilisatie (nazisme, communisme)
Auteur: Ortega y Gasset, Opstand der horden (elitair denken)
Doorbraak nieuw paradigma: Almond& Verba, The civic culture (1963)
Een van de eerste comparatieve onderzoeken: waarden comparatief onderzoek
Aanleiding voor het onderzoek:
-negatieve ervaringen jaren 30 (nazisme)
-dekolonisatie in de jaren 50 (Afrika/Azië)
➔is het voldoende om democratische structuren en spelregels te hebben? Of iets meer nodig?
[Quid ‘checks and balances’ in de Verenigde Staten]
THE CIVIC CULTURE
Almond en Verba kanten zich tegen het institutionalisme (i.e., stelling dat de kwaliteit van de
instellingen de slaagkansen van de democratie bepaalt)
ALEXIS DE TOCQUEVILLE – DE LA DEMOCRATIE EN AMERIQUE
DEMOCRATIC CHALLENGES IN A CHANGING SOCIETY
Hoe stabiel is democratie?
-opvallende en langdurige verschillen tussen landen
-belang van democratische politieke cultuur als voorwaarde van stabiliteit: bescherming
tegen autoritaire tendensen
-huidig klimaat: stabiliteit of juist kwetsbaarheid van de democratische verworvenheden?
,VLAAMS GEWEST?
Verkiezingsonderzoek juni 2024 (Stiers et al.2024)
Zal u nog gaan stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen van oktober? Zeker – waarschijnlijk –
waarschijnlijk niet – zeker niet
Bevindingen: zeker: 80,8%; waarschijnlijk: 12,7%; waarschijnlijk niet: 4,2%; zeker niet: 2.3%
FUNDAMENTELE EN KLASSIEKE
ONDERZOEKSVRAAG BINNEN POL WETENSCHAPPEN
ONDER WELKE VOORWAARDEN KAN DEMOCRATIE ONTSTAAN, EN BLIJVEN BESTAAN?
Alexis de Tocqueville
-hoe kan democratie in Amerika functioneren?
-niet langer sturende kracht van monarchie of aristocratie?
-associaties verhinderen individualisering en machteloosheid, zowel politieke als
maatschappelijke functie
Huidige betekenis de Tocqueville
« un des grands penseurs de la société et de la politique modernes (…) Longtemps Tocqueville a été trop
modéré pour les radicaux, trop sociologue pour les philosophes, trop littéraire pour les chercheurs en
sciences sociales. Ce n’est que ces dernières décennies qu’il a commencé a trouvé la place qui lui revient
au panthéon de la pensée politique.» Le monde, 11.VI.2021
,La Liberté d’association est devenue une garantie nécessaire contre la tyrannie de la
majorité
→gevaar van tirannie van de meerderheid voor stabiliteit van de démocratie
→belang sterk maatschappelijk middenveld (schrappen subsidies door Vlaamse regering)
Chez les peuples démocratiques, au contraire, tous les citoyens sont indépendants et faibles; ils ne peuvent
presque rien par eux-mêmes, et aucun d'entre eux ne saurait obliger ses semblables à lui prêter leur
concours. Ils tombent donc tous dans l'impuissance s'ils n'apprennent à s'aider librement.
→belang maatschappelijk middenveld als garantie tegen te grote machtsaanspraken van de
regering
Les sentiments et les idées ne se renouvellent, le cœur ne s'agrandit et l'esprit humain ne se
développe que par l'action réciproque des hommes les uns sur les autres.
→belang van dialoog, interactie, ontmoeting, menselijkheid [→isolement als gevolg van
sociale media]
Dans les pays démocratiques, la science de l'association est la science mère; le progrès de
toutes les autres dépend des progrès de celle-là.
→democratische en participatieve cultuur onder de bevolking is kernvoorwaarde voor
stabiliteit van démocratie
PROBLEEMSTELLING
Verschuivende verhoudingen burgers-politiek systeem
-dalend ledenaantal politieke partijen
-US : decline of partisanship bij de bevolking
-relatief laag politiek vertrouwen
-lagere opkomst bij verkiezingen
-plotse stemverschuivingen en populisme
-succes anti-systeempartijen
-achteruitgang van vakbonden en andere middenveldorganisaties
→zijn er nog voldoende linkage-mechanismen tussen burgers en het politiek systeem?
Verklaring 1 : ‘civic decline’
, Individualisering van de samenleving : burgers minder bereid nog te engageren. Vooral werk
van Robert Putnam : Bowling alone (2000)
Verklaring 2: ‘critical citizens’
Burgers engageren zich op andere manieren: vooral werk van Pippa Norris, critical citizens
(1999) + Ronald Inglehart: postmodernization + Dalton&Welzel: ‘assertive citizens”
Overzicht cursus
-belang ‘civic culture’, democratische cultuur
-argumenten ‘decline’ kamp: daling, televisie,…
-argumenten ‘transformation’ kamp: postmodernisme, critical citizens, andere vormen
participatie
-gevolgen van politieke betrokkenheid: noodzakelijk voor democratie?
-huidige bedreigen voorn democratische politieke cultuur
Examenvraag voorbeeld
Christian Welzel en Russel Dalton maken in het boek the civic culture transformed een
onderscheid tussen wat ze noemen een “allegiant” en een “assertive” culture. Wat zijn de
belangrijkste elementen van elk van die twee culturen wat is hierin het belang van een notie als
aanvaarding van homoseksualiteit? (antwoord max 1 blz)
GABRIEL A. ALMOND & SIDNEY VERBA – THE CIVIC CULTURE; POLITICAL
ATTITUDES AND DEMOCRACY IN FIVE NATIONS
Waarom is transformatie bijna per definitie problematisch?
Uitgangspunt van klassieke politieke sociologie is stabiliteit (=voorspelbaarheid,
beheersbaarheid)
→politieke conflicten ontstaan niet willekeurig, maar langs vaste breuklijnstructuur, en zijn
daarom voorspelbaar/beheersbaar.
Bijvoorbeeld: politiek systeem ontwikkelt power sharing mechanismen om met stabiele
breuklijn om te gaan
Stabiele breuklijnen (Lipset & Rokkan 1967)
Nationale revoluties (vorming natiestaat) ➔
-centrum >< periferie
-kerk >< staat
Industriële revolutie ➔
-arbeid >< kapitaal
-(stad >< platteland)
, Freezing hypothesis: stabiliteit doorheen de tijd: bestaand politieke partijen passen zich aan
Zijn de breuklijnen nog stabiel?
Tot in de jaren ’80 werd het Lipset-Rokkan model algemeen aanvaard
Contra-indicaties (Hanspeter Kriesi):
-decline of class voting ( class → stemgedrag)
-grotere electorale volatiliteit
-decline of party identification
-opkomst new (challenger) political parties
Kortom: vroegere stabiliteitsmodellen werken misschien niet langer?
BELANG VAN POLTIEKE CULTUUR
PARTICIPATIE EN POLITIEKE CULTUUR
Algemene vraag: willen we eigenlijk wel dat mensen participeren?
Nu wel: cfr. Participatiedecreet in het onderwijs
19de eeuw: nee, cfr. Weerstand tegen het algemeen stemrecht
Jaren 30-50: negatieve viesie op massa-mobilisatie (nazisme, communisme)
Auteur: Ortega y Gasset, Opstand der horden (elitair denken)
Doorbraak nieuw paradigma: Almond& Verba, The civic culture (1963)
Een van de eerste comparatieve onderzoeken: waarden comparatief onderzoek
Aanleiding voor het onderzoek:
-negatieve ervaringen jaren 30 (nazisme)
-dekolonisatie in de jaren 50 (Afrika/Azië)
➔is het voldoende om democratische structuren en spelregels te hebben? Of iets meer nodig?
[Quid ‘checks and balances’ in de Verenigde Staten]
THE CIVIC CULTURE
Almond en Verba kanten zich tegen het institutionalisme (i.e., stelling dat de kwaliteit van de
instellingen de slaagkansen van de democratie bepaalt)
