Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
pag. 13
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
H1: HET JAAR 1815 EN DE VESTIGING VAN DE WEENSE ORDE
1.1. HET CONGRES VAN WENEN (1814-1815)
= een groot congres op het einde van de Napoleontische oorlogen in Europa.
In september 1814 kwamen diplomaten en prinsen uit heel Europa samen in Wenen, de hoofdstad van het
Habsburgse Rijk. Onder hen waren belangrijke leiders zoals de Russische tsaar Alexander I, de Pruisische
koning Friedrich-Wilhelm III en de Oostenrijkse keizer Franz I. Ze kwamen bijeen voor het grootste
diplomatieke congres in de Europese geschiedenis. De Europese adel vierde de terugkeer van vrede en het
herstel van de oude orde, na 23 jaar oorlog tegen de Franse Revolutie en Napoleon. De belangrijkste
beslissingen werden genomen door een kleine groep van vijf grotmachten.
1.1.1. EUROPA ROND 1780:
- We zien:
o Frankrijk, Groot-Brittanië, Spanje à grootmachten
o Een verbrokkeld duideland
o Oostenrijjk, Hongarije à hebben verschillende landen die vandaag onafhankelijk zijn
o Pools litauwse commonwealth
o …
- Wereld van 1780: internationale politiek werd beheerst door idee van ‘machtsevenwicht’
pag. 14
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.1.2. VOORGESCHIEDENIS: DE 18 E EEUW
- Machtsevenwicht stond centraal in het politieke denken van de 18e eeuw.
Geen enkele Europese staat mocht zó machtig worden dat hij de andere kon overheersen.
o Vijf grootmachten speelden hierin de hoofdrol:
§ Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Pruisen, Rusland, Oostenrijk
o Het idee van een “monarchie universelle” (één staat die alle anderen overheerst) werd
afgewezen. → Tegenwoordig noemen we dat hegemonie of imperialisme.
o Waarom wilden ze machtsevenwicht?
→ Voor hun eigen veiligheid.
→ Uit wantrouwen tegenover elkaar, wat leidde tot voortdurend conflictgevaar.
o Gevolg:
→ Veel oorlogen, snel wisselende allianties, tijdelijke vredesakkoorden.
→ Landen veroverden en ruilden regelmatig gebieden met elkaar.
o Voorbeeld: De Poolse delingen (1772, 1793, 1795)
§ Polen werd opgedeeld tussen Oostenrijk, Pruisen en Rusland.
§ Zo werd voorkomen dat één van hen te machtig werd door heel Polen te krijgen.
• Belangrijk detail: de mening van het Poolse volk telde niet. → De
grootmachten dachten vooral aan hun eigen voordeel, niet aan stabiliteit of
rechtvaardigheid voor andere volkeren.
pag. 15
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2. DE GEBOORTE VAN DE WEENSE ORDE
1.2.1. FRANSE REVOLUTIE EN OORLOGEN
- Omverwerping van de Franse monarchie → revolutionaire terreur → De Franse Revolutie schokte Europa. De
koning werd afgezet, en er volgde een periode van geweld en radicale veranderingen.
- Revolutionaire én Napoleontische expansie
o In 1792 begon Frankrijk met het uitbreiden van zijn macht in Europa.
o Vanaf 1799 kwam generaal Napoleon Bonaparte aan de macht, en de expansie ging in een hogere
versnelling.
- Napoleon veroverde grote delen van Europa, waaronder:
o Spanje, België, Duitsland, Pruisen, Italië … → Dit kwam neer op een “monarchie universelle”, iets waar het
machtsevenwicht zich altijd tegen had verzet.
o Tegen 1810 was Napoleons rijk zó groot, dat het machtsevenwicht volledig verdwenen was.
- Gevolg:
o Verschillende coalities van grootmachten probeerden Napoleon te stoppen, maar ze boekten weinig
succes.
o Dankzij de Franse dienstplicht (levée en masse) en nieuwe militaire strategieën, won Napoleon bijna alle
oorlogen.
§ Hij wist de andere grootmachten ook slim tegen elkaar uit te spelen.
- Uiteindelijk bleven er maar 2 grootmachten over die niet onder Franse invloed stonden:
o Groot-Brittannië en Rusland
- Gevolgen voor Europa
o Europa raakte gedestabiliseerd:
§ De positie en het leven van vorsten en de adel werden bedreigd.
o Het machtsevenwicht was volledig verdwenen.
o De angst voor een blijvende monarchie universelle groeide.
- Reactie: Congres van Wenen → Het Congres was een antwoord op de combinatie van:
o De omverwerping van de Franse monarchie
o De enorme veroveringen van Napoleon
- vanaf 1813:
o Onder Britse leiding werd eindelijk een succesvolle alliantie gevormd.
o Oktober 1813: Slag bij Leipzig, Pruisen, Oostenrijk, Rusland en GB versloegen Napoleon
o Maart 1814: De Russische tsaar Alexander trok met zijn troepen Parijs binnen.
o April 1814: Napoleon gaf zich over. → De geallieerden zetten Lodewijk XVIII op de Franse troon.
o Mei 1814: Eerste Vrede van Parijs werd gesloten.
o Vanaf september 1814: Start van het Congres van Wenen → De definitieve slotakte werd op 9 juni 1815
ondertekend.
o 18 juni 1815: Napoleon werd definitief verslagen in Waterloo.
- De alliantie en haar leiders (protagonisten)
o De alliantie tussen de grootmachten bleef fragiel, omdat iedereen bang was dat een ander apart vrede zou
sluiten met Napoleon.
Toch hield de alliantie stand, dankzij intensief overleg tussen de vier
belangrijkste geallieerde leiders: Lord Castlereagh (Britse minister van
Buitenlandse Zaken), Metternich (Oostenrijk), Tsaar Alexander I (Rusland),
Hardenberg (Pruisische kanselier) Later voegde ook de Franse
pag. 16
vertegenwoordiger Talleyrand zich bij deze groep.
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2.2. INTELLECTUELE BRONNEN VAN DE WEENSE REGELING
1.2.2.1. MACHTSEVENWICHTSDENKEN
- Na de Napoleontische oorlogen wilden de Europese grootmachten voorkomen dat Frankrijk opnieuw
een bedreiging werd.
- Daarom werden bufferstaten rond Frankrijk opgericht, zoals het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
→ Idee: Frankrijk omsingelen zodat het moeilijker opnieuw kan uitbreiden.
- Tegelijk wilde men niet terugkeren naar de eindeloze oorlogen van de 18e eeuw.
- Er was ook bezorgdheid over de groeiende macht van Rusland.
- Belangrijk inzicht: machtsevenwicht komt niet vanzelf tot stand.
o Volgens Castlereagh (VK), Metternich (Oostenrijk) en Alexander I (Rusland) was het
machtsspel van de 18e eeuw (met wisselende allianties) onstabiel en leverde het geen echte
rust op.
o Dus: een duurzaam machtsevenwicht moest niet alleen steunen op landverschuivingen (zoals
het indammen van Frankrijk), maar ook op samenwerking tussen de grootmachten.
→ Oplossing: georganiseerd overleg en samenwerking
§ Grootmachten moeten actief tussenkomen als het machtsevenwicht wordt bedreigd.
§ Machtsevenwicht werd dus een bewust georganiseerde taak van de grootmachten.
1.2.2.2. BELANGRIJKE IDEEËNSTROMINGEN
1. CONSERVATIEF LEGITIMISME
o Centraal idee: herstel van de legitieme (d.w.z. erfelijke) monarchieën.
o De leiders van het Congres waren tegen revoluties en tegen geweld.
o Belangrijke denker: Edmund Burke – ‘Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk’ (1790)
→ Hij verzette zich tegen de snelle en gewelddadige veranderingen van de Franse Revolutie:
§ De samenleving is organisch gegroeid doorheen de geschiedenis, je kan die niet zomaar
plots veranderen.
§ Hij pleitte voor geleidelijke hervormingen, mét respect voor religie en monarchie.
§ Kritiek op de Fransen: ze vervolgden de kerk en vernietigden traditie.
o Deze ideeën beïnvloedden de Weense protagonisten, o.a.:
§ Lord Castlereagh: voorstander van een gematigd parlementair systeem, maar hielp ook
bij het neerslaan van opstanden.
§ Metternich: vond dat Oostenrijk alleen gered kon worden als monarchale en
aristocratische principeswerden hersteld.
§ Talleyrand (Frankrijk): had zelf deel uitgemaakt van de revolutie, maar verdedigde nu
het herstel van stabiliteit.
pag. 17
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
2. VREDESPLANNEN
- Voorbeeld denker: Immanuel Kant – ‘Zum Ewigen Frieden’ (1795)
o Pleitte voor een federatie van republikeinse staten die samenwerken om de vrede te bewaren.
→ Een soort “Europese Unie avant la lettre”.
o Kant wees het ruwe machtsevenwicht van de 18e eeuw af.
→ Staten moeten hun eigenbelang overstijgen en leren samenwerken.
o Samenwerking > tegenmacht → Vrede vereist internationaal overleg, niet alleen militaire
balans.
1.2.3. NAAR HET CONGRES VAN WENEN
1.2.3.1. DIPLOMATIEKE INNOVATIE: INTENSIEF OVERLEG
- Nieuw element: langdurig topoverleg tussen grootmachten → De leiders werkten samen tijdens de
opmars naar Parijs en later in Wenen.
o De vertegenwoordigers van de 5 grootmachten zaten maandenlang samen (namen te kennen)
- Er kwam een besef tot noodzaak van samenwerking:
o Historicus Schroeder spreekt van een “transformatie van de Europese politiek” (1815–1853):
§ Grootmachten gaan anders met elkaar om dan voorheen:
• Meer terughoudendheid
• Respect voor elkaars belangen
• Meer samenwerking en overleg
- De grootmachten krijgen een centrale rol in het bewaren van vrede:
o Ze nemen de verantwoordelijkheid op om stabiliteit in Europa te bewaken.
o Ze beloven ook in de toekomst samen te werken als het machtsevenwicht wordt bedreigd.
pag. 18
, Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2.4. UITGANGSPUNTEN VAN HET CONGRES VAN WENEN
- Gemeenschappelijk doel: ‘Restauratie’
o Binnenlands: herstel van legitieme dynastieën
§ Koningen die door Napoleon waren afgezet, moesten terug op hun troon komen.
• De gebieden die ze waren kwijtgeraakt, moesten teruggegeven worden.
§ Dit idee werd het eerst verwoord door Talleyrand (Frankrijk).
§ Souvereiniteit (= hoogste macht) moest weer uitgaan van de koning, niet van het
volk. → Als er al een grondwet kwam, dan was dat een "geschenk" van de koning,
niet iets waar het volk recht op had.
o Internationaal: herstel van het machtsevenwicht
§ Doel: vermijden dat één staat weer te machtig wordt, zoals Frankrijk onder
Napoleon.
§ Als landen botsten qua belangen → dan werd dat opgelost met
‘compensaties’ (land ruilen).
• Voorbeeld: Oostenrijk had invloed in de Zuidelijke Nederlanden (nu België),
maar na 1815 werd er een Nederland opgericht als buffer tegen Frankrijk.
o Dus Oostenrijk verloor dat gebied, maar kreeg compensatie in Italië.
o Dit heet landen "schuiven": territorium wordt herschikt om evenwicht te bewaren.
- Men wist dat niet alles teruggedraaid kon worden
o Sommige gevolgen van de Franse Revolutie en Napoleon bleven behouden:
§ Code Napoléon (burgerlijk wetboek) bleef in veel landen bestaan.
§ Sommige grondwetten bleven behouden.
§ In Duitsland bleven territoriale hervormingen die door Napoleon waren ingevoerd.
- Invloed van Verlichtingsdenken (zoals bij Kant)
o Er was ook een meer idealistische visie bij sommige leiders:
§ Vrede als belangrijk doel: Na 20 jaar oorlog was Europa oorlogsmoe.
§ Tsaar Alexander I (Rusland)
Belangrijk verschil: • Had al in 1804 ideeën over een Europese confederatie:
o Staten zouden samenwerken op basis van nationale, liberale en
- Alexander: droomde van
een grote confederatie constitutionele principes.
o Idee: staten blijven monarchieën, maar behandelen hun
van staten
- Pitt: wilde eerder een burgers op een fatsoenlijke manier.
praktische unie van o Alexander geloofde dat vorsten niet tegen het volk hoefden te
de grote spelers, die zijn. → Hij was sterk beïnvloed door Immanuel Kant.
elkaars macht en grenzen § ‘State Papers’ van William Pitt (VK, 1804)
zouden respecteren. • Pitt was realistischer dan Tsaar I, maar ook beïnvloed door verlichte ideeën.
• Hij stelde een systeem voor van:
o Machtsevenwicht via territoriale herschikking
§ Een "concert van grootmachten" (samenwerking van sterke landen)
o Zijn voorstellen
pag. 19 kwamen grotendeels overeen met wat uiteindelijk in Wenen
beslist werd.
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2.5. MACHTSVERHOUDINGEN
1.2.5.1. TWEE ECHTE GROTE SPELERS
Rusland en Groot-Brittanië
GROOT-BRITTANNIË
- Zeemacht nr. 1: sterkste vloot ter wereld
- Geen grote territoriale ambities in Europa
- Wil rust en evenwicht in Europa, zodat het zich op kolonies en handel kan richten
- Financier van de oorlogen tegen Napoleon
- Tijdens de oorlog:
o Groot-Brittannië breidt zijn koloniaal rijk sterk uit
o Houdt zich bewust buiten Europese conflicten (isolationistisch)
RUSLAND
- Grootste landmacht van Europa
- Grootste leger
- Wil leidende rol in Europa (prestige na overwinning op Napoleon)
- Tsaar Alexander I:
o Ambitieus én idealistisch
o Voorstander van een soort Europese vredesorde: een confederatie
o Droomde van een relatief liberaal Polen
- Rusland wil ook territoriaal profiteren: behoud van o.a. Polen, Finland, Bessarabië
1.2.5.2. DRIE KLEINERE SPELERS
Frankrijk, Oostenrijk, Pruisen
FRANKRIJK
- Heeft Napoleon verslagen, maar wil terug erkend worden als grootmacht
- Probeert tijdens het congres zijn invloed te herstellen
o Vooral in Italië (tegen Oostenrijk) en Spanje (tegen Groot-Brittannië)
- Stelt zich op als voorstander van het machtsevenwicht
o Wil vermijden dat Pruisen te machtig wordt
- Verdedigt de dynastieke legitimiteit
o Wil zo groot mogelijk grondgebied voor het Franse koningshuis
- Argument: “De revolutie is voorbij, Frankrijk hoort weer aan tafel”
pag. 20
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
OOSTENRIJK
- Zwak en kwetsbaar:
o Intern: multi-etnisch rijk, met veel spanningen
o Extern: centraal gelegen, dus altijd bedreigd
- Wil stabiliteit via:
o Machtsevenwicht
o Dynastieke legitimiteit
- Vreest:
o Frankrijk
o Maar ook de groeiende macht van Rusland en de invloed van Pruisen
o Rivaliteit met Pruisen in de Duitse gebieden
PRUISEN
- Nog relatief zwak, maar wil groeien
- Krijgt veel nieuwe gebieden, vooral in Duitsland
- Wil:
o Frankrijk verzwakken
o Duitse vorstendommen opslorpen en zo zijn positie versterken
- Droomt van een sterke Duitse Bond:
o Als buffer tegen Frankrijk
o Als manier om de kleine Duitse staten te controleren
o Rivaliteit met Oostenrijk in Duitsland
DILEMMA IN DUITSLAND: HOE STERK MAG DUITSLAND ZIJN?
- Vanaf 1815 ontstaat er nationale beweging: wil een verenigd Duitsland
o Dat zou helpen als tegengewicht tegen Frankrijk
- MAAR: Oostenrijk (Metternich) verzet zich tegen een sterk verenigd Duitsland
o Waarom? Omdat dat een gevaar vormt voor het machtsevenwicht én voor de stabiliteit van
Oostenrijk (veelvolkerenstaat)
o Gevolg: oprichting van een (zwakke) Duitse Bond zonder leger, leider, regering
§ Te zwak? Dan is Frankrijk weer een bedreiging
§ Te sterk? Dan bedreigt het het machtsevenwicht in Europa en kan het Oostenrijkse
Rijk destabiliseren van binnenuit.
pag. 21
, Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.3. HET CONGRES VAN WENEN ZELF
- Veel beslissingen al vooraf bepaald
o Vooraf al veel geregeld, zoals de nieuwe grenzen van Frankrijk
o Het Congres was dus deels een bevestiging en afwerking van eerdere afspraken
- De ‘Grote Vijf’ hadden de touwtjes in handen
o De echte beslissingen werden genomen door:
§ VK, Rusland, Oostenrijk, Pruisen
§ Later Frankrijk (Talleyrand) à werd er stilaan weer bij betrokken
- De rest van de landen speelde bijrol:
o Werden vooral beziggehouden met lobbywerk
o Hadden nauwelijks inspraak
§ Voorbeeld: Spanje voelde zich genegeerd en weigerde uiteindelijk de slotakte te
ondertekenen
o Deze vijf vormden in feite een soort stuurgroep die de lijnen uitzette
- Specifieke commissies voor detailwerk
o Naast de Grote Vijf waren er ook commissies actief die kleinere kwesties bespraken:
§ Duitse kwestie (bv. oprichting Duitse Bond)
§ Statuut van diplomaten
o maar: de Grootmachten behielden steeds het laatste woord
- Spanningen: de Pools-Saksische kwestie
o Grootste twistpunt op het congres:
§ Rusland wilde: Polen omvormen tot een constitutionele monarchie met de tsaar
aan het hoofd
o Pruisen moest dan gecompenseerd worden door Saksen volledig in te lijven
o VK, Frankrijk en Oostenrijk:
§ Waren daartegen! Ze vreesden voor Russische en Pruisische dominantie
§ VK: wilde een onafhankelijk Polen, niet onder Russische controle
o Dreiging van oorlog! Deze kwestie bracht de grootmachten bijna tot militair conflict
o Compromis:
§ Polen werd gedeeltelijk hersteld als Koninkrijk Polen onder Russische invloed
§ Pruisen kreeg alleen het noorden van Saksen, niet het hele gebied
pag. 22
pag. 13
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
H1: HET JAAR 1815 EN DE VESTIGING VAN DE WEENSE ORDE
1.1. HET CONGRES VAN WENEN (1814-1815)
= een groot congres op het einde van de Napoleontische oorlogen in Europa.
In september 1814 kwamen diplomaten en prinsen uit heel Europa samen in Wenen, de hoofdstad van het
Habsburgse Rijk. Onder hen waren belangrijke leiders zoals de Russische tsaar Alexander I, de Pruisische
koning Friedrich-Wilhelm III en de Oostenrijkse keizer Franz I. Ze kwamen bijeen voor het grootste
diplomatieke congres in de Europese geschiedenis. De Europese adel vierde de terugkeer van vrede en het
herstel van de oude orde, na 23 jaar oorlog tegen de Franse Revolutie en Napoleon. De belangrijkste
beslissingen werden genomen door een kleine groep van vijf grotmachten.
1.1.1. EUROPA ROND 1780:
- We zien:
o Frankrijk, Groot-Brittanië, Spanje à grootmachten
o Een verbrokkeld duideland
o Oostenrijjk, Hongarije à hebben verschillende landen die vandaag onafhankelijk zijn
o Pools litauwse commonwealth
o …
- Wereld van 1780: internationale politiek werd beheerst door idee van ‘machtsevenwicht’
pag. 14
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.1.2. VOORGESCHIEDENIS: DE 18 E EEUW
- Machtsevenwicht stond centraal in het politieke denken van de 18e eeuw.
Geen enkele Europese staat mocht zó machtig worden dat hij de andere kon overheersen.
o Vijf grootmachten speelden hierin de hoofdrol:
§ Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Pruisen, Rusland, Oostenrijk
o Het idee van een “monarchie universelle” (één staat die alle anderen overheerst) werd
afgewezen. → Tegenwoordig noemen we dat hegemonie of imperialisme.
o Waarom wilden ze machtsevenwicht?
→ Voor hun eigen veiligheid.
→ Uit wantrouwen tegenover elkaar, wat leidde tot voortdurend conflictgevaar.
o Gevolg:
→ Veel oorlogen, snel wisselende allianties, tijdelijke vredesakkoorden.
→ Landen veroverden en ruilden regelmatig gebieden met elkaar.
o Voorbeeld: De Poolse delingen (1772, 1793, 1795)
§ Polen werd opgedeeld tussen Oostenrijk, Pruisen en Rusland.
§ Zo werd voorkomen dat één van hen te machtig werd door heel Polen te krijgen.
• Belangrijk detail: de mening van het Poolse volk telde niet. → De
grootmachten dachten vooral aan hun eigen voordeel, niet aan stabiliteit of
rechtvaardigheid voor andere volkeren.
pag. 15
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2. DE GEBOORTE VAN DE WEENSE ORDE
1.2.1. FRANSE REVOLUTIE EN OORLOGEN
- Omverwerping van de Franse monarchie → revolutionaire terreur → De Franse Revolutie schokte Europa. De
koning werd afgezet, en er volgde een periode van geweld en radicale veranderingen.
- Revolutionaire én Napoleontische expansie
o In 1792 begon Frankrijk met het uitbreiden van zijn macht in Europa.
o Vanaf 1799 kwam generaal Napoleon Bonaparte aan de macht, en de expansie ging in een hogere
versnelling.
- Napoleon veroverde grote delen van Europa, waaronder:
o Spanje, België, Duitsland, Pruisen, Italië … → Dit kwam neer op een “monarchie universelle”, iets waar het
machtsevenwicht zich altijd tegen had verzet.
o Tegen 1810 was Napoleons rijk zó groot, dat het machtsevenwicht volledig verdwenen was.
- Gevolg:
o Verschillende coalities van grootmachten probeerden Napoleon te stoppen, maar ze boekten weinig
succes.
o Dankzij de Franse dienstplicht (levée en masse) en nieuwe militaire strategieën, won Napoleon bijna alle
oorlogen.
§ Hij wist de andere grootmachten ook slim tegen elkaar uit te spelen.
- Uiteindelijk bleven er maar 2 grootmachten over die niet onder Franse invloed stonden:
o Groot-Brittannië en Rusland
- Gevolgen voor Europa
o Europa raakte gedestabiliseerd:
§ De positie en het leven van vorsten en de adel werden bedreigd.
o Het machtsevenwicht was volledig verdwenen.
o De angst voor een blijvende monarchie universelle groeide.
- Reactie: Congres van Wenen → Het Congres was een antwoord op de combinatie van:
o De omverwerping van de Franse monarchie
o De enorme veroveringen van Napoleon
- vanaf 1813:
o Onder Britse leiding werd eindelijk een succesvolle alliantie gevormd.
o Oktober 1813: Slag bij Leipzig, Pruisen, Oostenrijk, Rusland en GB versloegen Napoleon
o Maart 1814: De Russische tsaar Alexander trok met zijn troepen Parijs binnen.
o April 1814: Napoleon gaf zich over. → De geallieerden zetten Lodewijk XVIII op de Franse troon.
o Mei 1814: Eerste Vrede van Parijs werd gesloten.
o Vanaf september 1814: Start van het Congres van Wenen → De definitieve slotakte werd op 9 juni 1815
ondertekend.
o 18 juni 1815: Napoleon werd definitief verslagen in Waterloo.
- De alliantie en haar leiders (protagonisten)
o De alliantie tussen de grootmachten bleef fragiel, omdat iedereen bang was dat een ander apart vrede zou
sluiten met Napoleon.
Toch hield de alliantie stand, dankzij intensief overleg tussen de vier
belangrijkste geallieerde leiders: Lord Castlereagh (Britse minister van
Buitenlandse Zaken), Metternich (Oostenrijk), Tsaar Alexander I (Rusland),
Hardenberg (Pruisische kanselier) Later voegde ook de Franse
pag. 16
vertegenwoordiger Talleyrand zich bij deze groep.
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2.2. INTELLECTUELE BRONNEN VAN DE WEENSE REGELING
1.2.2.1. MACHTSEVENWICHTSDENKEN
- Na de Napoleontische oorlogen wilden de Europese grootmachten voorkomen dat Frankrijk opnieuw
een bedreiging werd.
- Daarom werden bufferstaten rond Frankrijk opgericht, zoals het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
→ Idee: Frankrijk omsingelen zodat het moeilijker opnieuw kan uitbreiden.
- Tegelijk wilde men niet terugkeren naar de eindeloze oorlogen van de 18e eeuw.
- Er was ook bezorgdheid over de groeiende macht van Rusland.
- Belangrijk inzicht: machtsevenwicht komt niet vanzelf tot stand.
o Volgens Castlereagh (VK), Metternich (Oostenrijk) en Alexander I (Rusland) was het
machtsspel van de 18e eeuw (met wisselende allianties) onstabiel en leverde het geen echte
rust op.
o Dus: een duurzaam machtsevenwicht moest niet alleen steunen op landverschuivingen (zoals
het indammen van Frankrijk), maar ook op samenwerking tussen de grootmachten.
→ Oplossing: georganiseerd overleg en samenwerking
§ Grootmachten moeten actief tussenkomen als het machtsevenwicht wordt bedreigd.
§ Machtsevenwicht werd dus een bewust georganiseerde taak van de grootmachten.
1.2.2.2. BELANGRIJKE IDEEËNSTROMINGEN
1. CONSERVATIEF LEGITIMISME
o Centraal idee: herstel van de legitieme (d.w.z. erfelijke) monarchieën.
o De leiders van het Congres waren tegen revoluties en tegen geweld.
o Belangrijke denker: Edmund Burke – ‘Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk’ (1790)
→ Hij verzette zich tegen de snelle en gewelddadige veranderingen van de Franse Revolutie:
§ De samenleving is organisch gegroeid doorheen de geschiedenis, je kan die niet zomaar
plots veranderen.
§ Hij pleitte voor geleidelijke hervormingen, mét respect voor religie en monarchie.
§ Kritiek op de Fransen: ze vervolgden de kerk en vernietigden traditie.
o Deze ideeën beïnvloedden de Weense protagonisten, o.a.:
§ Lord Castlereagh: voorstander van een gematigd parlementair systeem, maar hielp ook
bij het neerslaan van opstanden.
§ Metternich: vond dat Oostenrijk alleen gered kon worden als monarchale en
aristocratische principeswerden hersteld.
§ Talleyrand (Frankrijk): had zelf deel uitgemaakt van de revolutie, maar verdedigde nu
het herstel van stabiliteit.
pag. 17
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
2. VREDESPLANNEN
- Voorbeeld denker: Immanuel Kant – ‘Zum Ewigen Frieden’ (1795)
o Pleitte voor een federatie van republikeinse staten die samenwerken om de vrede te bewaren.
→ Een soort “Europese Unie avant la lettre”.
o Kant wees het ruwe machtsevenwicht van de 18e eeuw af.
→ Staten moeten hun eigenbelang overstijgen en leren samenwerken.
o Samenwerking > tegenmacht → Vrede vereist internationaal overleg, niet alleen militaire
balans.
1.2.3. NAAR HET CONGRES VAN WENEN
1.2.3.1. DIPLOMATIEKE INNOVATIE: INTENSIEF OVERLEG
- Nieuw element: langdurig topoverleg tussen grootmachten → De leiders werkten samen tijdens de
opmars naar Parijs en later in Wenen.
o De vertegenwoordigers van de 5 grootmachten zaten maandenlang samen (namen te kennen)
- Er kwam een besef tot noodzaak van samenwerking:
o Historicus Schroeder spreekt van een “transformatie van de Europese politiek” (1815–1853):
§ Grootmachten gaan anders met elkaar om dan voorheen:
• Meer terughoudendheid
• Respect voor elkaars belangen
• Meer samenwerking en overleg
- De grootmachten krijgen een centrale rol in het bewaren van vrede:
o Ze nemen de verantwoordelijkheid op om stabiliteit in Europa te bewaken.
o Ze beloven ook in de toekomst samen te werken als het machtsevenwicht wordt bedreigd.
pag. 18
, Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2.4. UITGANGSPUNTEN VAN HET CONGRES VAN WENEN
- Gemeenschappelijk doel: ‘Restauratie’
o Binnenlands: herstel van legitieme dynastieën
§ Koningen die door Napoleon waren afgezet, moesten terug op hun troon komen.
• De gebieden die ze waren kwijtgeraakt, moesten teruggegeven worden.
§ Dit idee werd het eerst verwoord door Talleyrand (Frankrijk).
§ Souvereiniteit (= hoogste macht) moest weer uitgaan van de koning, niet van het
volk. → Als er al een grondwet kwam, dan was dat een "geschenk" van de koning,
niet iets waar het volk recht op had.
o Internationaal: herstel van het machtsevenwicht
§ Doel: vermijden dat één staat weer te machtig wordt, zoals Frankrijk onder
Napoleon.
§ Als landen botsten qua belangen → dan werd dat opgelost met
‘compensaties’ (land ruilen).
• Voorbeeld: Oostenrijk had invloed in de Zuidelijke Nederlanden (nu België),
maar na 1815 werd er een Nederland opgericht als buffer tegen Frankrijk.
o Dus Oostenrijk verloor dat gebied, maar kreeg compensatie in Italië.
o Dit heet landen "schuiven": territorium wordt herschikt om evenwicht te bewaren.
- Men wist dat niet alles teruggedraaid kon worden
o Sommige gevolgen van de Franse Revolutie en Napoleon bleven behouden:
§ Code Napoléon (burgerlijk wetboek) bleef in veel landen bestaan.
§ Sommige grondwetten bleven behouden.
§ In Duitsland bleven territoriale hervormingen die door Napoleon waren ingevoerd.
- Invloed van Verlichtingsdenken (zoals bij Kant)
o Er was ook een meer idealistische visie bij sommige leiders:
§ Vrede als belangrijk doel: Na 20 jaar oorlog was Europa oorlogsmoe.
§ Tsaar Alexander I (Rusland)
Belangrijk verschil: • Had al in 1804 ideeën over een Europese confederatie:
o Staten zouden samenwerken op basis van nationale, liberale en
- Alexander: droomde van
een grote confederatie constitutionele principes.
o Idee: staten blijven monarchieën, maar behandelen hun
van staten
- Pitt: wilde eerder een burgers op een fatsoenlijke manier.
praktische unie van o Alexander geloofde dat vorsten niet tegen het volk hoefden te
de grote spelers, die zijn. → Hij was sterk beïnvloed door Immanuel Kant.
elkaars macht en grenzen § ‘State Papers’ van William Pitt (VK, 1804)
zouden respecteren. • Pitt was realistischer dan Tsaar I, maar ook beïnvloed door verlichte ideeën.
• Hij stelde een systeem voor van:
o Machtsevenwicht via territoriale herschikking
§ Een "concert van grootmachten" (samenwerking van sterke landen)
o Zijn voorstellen
pag. 19 kwamen grotendeels overeen met wat uiteindelijk in Wenen
beslist werd.
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.2.5. MACHTSVERHOUDINGEN
1.2.5.1. TWEE ECHTE GROTE SPELERS
Rusland en Groot-Brittanië
GROOT-BRITTANNIË
- Zeemacht nr. 1: sterkste vloot ter wereld
- Geen grote territoriale ambities in Europa
- Wil rust en evenwicht in Europa, zodat het zich op kolonies en handel kan richten
- Financier van de oorlogen tegen Napoleon
- Tijdens de oorlog:
o Groot-Brittannië breidt zijn koloniaal rijk sterk uit
o Houdt zich bewust buiten Europese conflicten (isolationistisch)
RUSLAND
- Grootste landmacht van Europa
- Grootste leger
- Wil leidende rol in Europa (prestige na overwinning op Napoleon)
- Tsaar Alexander I:
o Ambitieus én idealistisch
o Voorstander van een soort Europese vredesorde: een confederatie
o Droomde van een relatief liberaal Polen
- Rusland wil ook territoriaal profiteren: behoud van o.a. Polen, Finland, Bessarabië
1.2.5.2. DRIE KLEINERE SPELERS
Frankrijk, Oostenrijk, Pruisen
FRANKRIJK
- Heeft Napoleon verslagen, maar wil terug erkend worden als grootmacht
- Probeert tijdens het congres zijn invloed te herstellen
o Vooral in Italië (tegen Oostenrijk) en Spanje (tegen Groot-Brittannië)
- Stelt zich op als voorstander van het machtsevenwicht
o Wil vermijden dat Pruisen te machtig wordt
- Verdedigt de dynastieke legitimiteit
o Wil zo groot mogelijk grondgebied voor het Franse koningshuis
- Argument: “De revolutie is voorbij, Frankrijk hoort weer aan tafel”
pag. 20
,Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
OOSTENRIJK
- Zwak en kwetsbaar:
o Intern: multi-etnisch rijk, met veel spanningen
o Extern: centraal gelegen, dus altijd bedreigd
- Wil stabiliteit via:
o Machtsevenwicht
o Dynastieke legitimiteit
- Vreest:
o Frankrijk
o Maar ook de groeiende macht van Rusland en de invloed van Pruisen
o Rivaliteit met Pruisen in de Duitse gebieden
PRUISEN
- Nog relatief zwak, maar wil groeien
- Krijgt veel nieuwe gebieden, vooral in Duitsland
- Wil:
o Frankrijk verzwakken
o Duitse vorstendommen opslorpen en zo zijn positie versterken
- Droomt van een sterke Duitse Bond:
o Als buffer tegen Frankrijk
o Als manier om de kleine Duitse staten te controleren
o Rivaliteit met Oostenrijk in Duitsland
DILEMMA IN DUITSLAND: HOE STERK MAG DUITSLAND ZIJN?
- Vanaf 1815 ontstaat er nationale beweging: wil een verenigd Duitsland
o Dat zou helpen als tegengewicht tegen Frankrijk
- MAAR: Oostenrijk (Metternich) verzet zich tegen een sterk verenigd Duitsland
o Waarom? Omdat dat een gevaar vormt voor het machtsevenwicht én voor de stabiliteit van
Oostenrijk (veelvolkerenstaat)
o Gevolg: oprichting van een (zwakke) Duitse Bond zonder leger, leider, regering
§ Te zwak? Dan is Frankrijk weer een bedreiging
§ Te sterk? Dan bedreigt het het machtsevenwicht in Europa en kan het Oostenrijkse
Rijk destabiliseren van binnenuit.
pag. 21
, Geschiedenis Van De Internationale Politiek 2025
1.3. HET CONGRES VAN WENEN ZELF
- Veel beslissingen al vooraf bepaald
o Vooraf al veel geregeld, zoals de nieuwe grenzen van Frankrijk
o Het Congres was dus deels een bevestiging en afwerking van eerdere afspraken
- De ‘Grote Vijf’ hadden de touwtjes in handen
o De echte beslissingen werden genomen door:
§ VK, Rusland, Oostenrijk, Pruisen
§ Later Frankrijk (Talleyrand) à werd er stilaan weer bij betrokken
- De rest van de landen speelde bijrol:
o Werden vooral beziggehouden met lobbywerk
o Hadden nauwelijks inspraak
§ Voorbeeld: Spanje voelde zich genegeerd en weigerde uiteindelijk de slotakte te
ondertekenen
o Deze vijf vormden in feite een soort stuurgroep die de lijnen uitzette
- Specifieke commissies voor detailwerk
o Naast de Grote Vijf waren er ook commissies actief die kleinere kwesties bespraken:
§ Duitse kwestie (bv. oprichting Duitse Bond)
§ Statuut van diplomaten
o maar: de Grootmachten behielden steeds het laatste woord
- Spanningen: de Pools-Saksische kwestie
o Grootste twistpunt op het congres:
§ Rusland wilde: Polen omvormen tot een constitutionele monarchie met de tsaar
aan het hoofd
o Pruisen moest dan gecompenseerd worden door Saksen volledig in te lijven
o VK, Frankrijk en Oostenrijk:
§ Waren daartegen! Ze vreesden voor Russische en Pruisische dominantie
§ VK: wilde een onafhankelijk Polen, niet onder Russische controle
o Dreiging van oorlog! Deze kwestie bracht de grootmachten bijna tot militair conflict
o Compromis:
§ Polen werd gedeeltelijk hersteld als Koninkrijk Polen onder Russische invloed
§ Pruisen kreeg alleen het noorden van Saksen, niet het hele gebied
pag. 22
