METHODOLOGIE VAN DE
SOCIALE WETENSCHAPPEN
Samenvatting handboek ‘Kennismaken: methodologie voor sociale
wetenschappers’
2025-2026
KU LEUVEN
Anne De Wever
,Methodologie
Inhoud
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk onderzoek? ................................................................................5
1.2. Enkele voorbeelden ...................................................................................................................5
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies ...............................................................................5
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het? .....................................................................5
1.2.3. Botsende beschavingen ......................................................................................................6
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d? ...................................................................................6
1.2.5. De wetenschapper als bokser? ............................................................................................6
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie ......................................................................................7
1.2. De wetenschappelijke aanpak ....................................................................................................7
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering ...............................................................................7
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid ...........................................................7
1.3. Wat te verwachten van methodologie? ........................................................................................8
H2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek ...........................................................8
2.1. Inleiding ....................................................................................................................................8
2.2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek ..................................................................9
2.2.1. Theorie en empirie ..............................................................................................................9
2.2.2. Inductie en deductie ......................................................................................................... 10
2.2.3. Empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek ........................................................... 10
2.3. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis ........................................................................ 10
2.3.1. Betrouwbaarheid .............................................................................................................. 11
2.3.2. Validiteit/geldigheid ........................................................................................................... 11
2.3.3. Vakmanschap als kwaliteit ................................................................................................ 12
2.4. Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek ............................................................................. 12
2.4.1. Toepassingsgebied: theoriegericht vs. praktijkgericht onderzoek .......................................... 12
2.4.2. Onderzoeksmethodologie: kwantitatief vs. kwalitatief onderzoek ......................................... 12
H3. Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen ................................................................ 13
3.1. Inleiding .................................................................................................................................. 13
3.2. De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen ................................................... 14
3.2.1. Empirische natuurwetenschap: positivisme en empirisme .................................................. 14
3.2.2. David Humes sceptiscisme ............................................................................................... 15
3.2.3. Wiener Kreis/Weense kring: logisch positivisme en verificationisme ..................................... 16
3.2.4. Karl Popper (20e E): principe van falsificatie ........................................................................ 16
3.2.5. Thomas Kuhns paradigma’s ............................................................................................... 17
3.2.6. Imre Lakatos (20e E): theorie met meerinhoud ..................................................................... 17
3.3. Wat met sociale wetenschappen? ............................................................................................ 17
H4. Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek ................................................................................ 18
4.1. Inleiding .................................................................................................................................. 18
4.2. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek ............................................................................ 18
4.2.1. Vermijden van schade als basisprincipe ............................................................................. 18
4.2.2. Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’ ..................................................................... 18
4.2.3. Privacy, vertrouwelijkheid, anonimisering ........................................................................... 19
4.3. Professionele standaarden en deontologie ................................................................................ 20
4.4. Samenleving en wetenschap .................................................................................................... 20
H5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen ......................................................................... 21
5.1. Inleiding .................................................................................................................................. 21
5.2. Het onderzoeksplan ................................................................................................................. 21
5.3. Probleemformulering of probleemstelling (ontwerp 1) ................................................................ 22
5.3.1. Algemene vraagstelling & onderzoeksdoelstelling: fundamenteel vs. praktijkgericht .............. 22
1
,Methodologie
5.3.2. Literatuurstudie: status quaestionis ................................................................................... 23
5.3.3. Vraagstelling en onderzoeksvragen ..................................................................................... 23
5.4. Onderzoeksopzet of (onderzoeks-)technisch ontwerp (ontwerp 2) .............................................. 24
5.4.1. Plaats en situatie van waarneming: waar? .......................................................................... 24
5.4.2. Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang? ................................................. 24
5.4.3. Onderzoekseenheden en kenmerken: wie? ......................................................................... 25
5.4.4. Methode van waarneming: hoe? ......................................................................................... 25
5.4.5. Tijdsplanning en financieel overzicht .................................................................................. 25
H6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting ............................................................................................. 25
6.1. Inleiding .................................................................................................................................. 25
6.2. Meten: enkele basisbegrippen .................................................................................................. 26
6.2.1. Het meetproces ................................................................................................................ 26
6.2.2. Soorten concepten ........................................................................................................... 26
6.2.3. Meten: kwantitatieve vs. kwalitatieve benaderingen ............................................................ 27
6.3. Kwantitatief meten .................................................................................................................. 27
6.3.1. Uitgangspunt: klassieke testtheorie ................................................................................... 27
6.3.2. Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen .................................................................. 28
6.3.3. Schaaltechnieken ............................................................................................................. 28
6.3.4. Operationaliseren van relaties tussen variabelen ................................................................ 29
6.3.5. Betrouwbaarheid nagaan................................................................................................... 30
6.3.6. Meetvaliditeit nagaan ........................................................................................................ 31
6.4. Kwalitatieve meting .................................................................................................................. 32
6.4.1. Het open karakter van kwalitatieve benaderingen ................................................................ 32
6.4.2. Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen ................................................................ 32
6.4.3. De kwaliteit van kwalitatieve metingen ............................................................................... 33
H7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven .......................................................................... 33
7.1. Inleiding .................................................................................................................................. 33
7.1.1. Onderzoekseenheden, populatie en steekproef .................................................................. 34
7.1.2. Steekproeven: twee logica’s van selectie ............................................................................ 35
7.2. Toevalsteekproeven ................................................................................................................. 35
7.2.1. Stappen bij het trekken van toevalsteekproeven .................................................................. 35
7.2.2. Types toevalsteekproeven ................................................................................................. 36
7.2.3. Foutenbronnen bij steekproeftrekking ................................................................................ 37
7.2.4. Steekproefgrootte ............................................................................................................. 39
7.2.5. Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven ............................................................................... 40
7.3 Theoretische steekproeven ....................................................................................................... 40
7.3.1. De eigenheid van theoretische steekproeftrekking .............................................................. 40
7.3.2. Strategieën in theoretische steekproeftrekking ................................................................... 40
H8. Experimentele ontwerpen............................................................................................................. 41
8.1. Inleiding .................................................................................................................................. 41
8.2. Onderdelen van het klassieke experimentele ontwerp................................................................ 42
8.2.1. Basisschema van een klassiek experiment ......................................................................... 42
8.2.2. Randomiseren en matchen ................................................................................................ 42
8.2.3. Effect van de stimulus ....................................................................................................... 43
8.2.4. Voormeting ....................................................................................................................... 44
8.3. Bedreigingen van de interne validiteit ........................................................................................ 44
8.3.1. Buitenexperimentele gebeurtenissen (history) .................................................................... 44
8.3.2. Maturatie of spontane veranderingen ................................................................................. 45
2
,Methodologie
8.3.3. Testeffect ......................................................................................................................... 45
8.3.4. Instrumentatie .................................................................................................................. 45
8.3.5. Statistische regressie ........................................................................................................ 45
8.3.6. Selectie ............................................................................................................................ 45
8.3.7. Uitval ............................................................................................................................... 45
8.3.8. Verwachtingen van de onderzoeker .................................................................................... 45
8.4. Bedreigingen van de externe validiteit ....................................................................................... 46
8.4.1. Populatievaliditeit ............................................................................................................. 46
8.4.2. Naturalistische validiteit .................................................................................................... 46
8.5. Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen ............................................................ 46
8.5.1. Quasi-experimentele ontwerpen ........................................................................................ 46
8.5.2. Pre-experimentele ontwerpen ............................................................................................ 47
8.6. Ethische bekommernissen ....................................................................................................... 48
H9. Surveyonderzoek ......................................................................................................................... 48
9.1. Inleiding .................................................................................................................................. 48
9.2. Stappenplan en foutenbronnen ................................................................................................ 48
9.3. Over vragen en antwoorden ...................................................................................................... 49
9.4. Het ontwerpen van vragenlijsten ............................................................................................... 49
9.4.1. Een model van het vraag-antwoordproces .......................................................................... 49
9.4.2. Responsfouten en -stijlen .................................................................................................. 50
9.4.3. Aanbevelingen voor het opstellen van vragenlijsten ............................................................. 51
9.5. De keuze voor een surveymodus ............................................................................................... 52
9.5.1. Face-to-facesurveys ......................................................................................................... 52
9.5.2. Zelf-in-te-vullen vragenlijsten............................................................................................. 52
9.5.3. Mixed-mode surveys ......................................................................................................... 53
H10. Niet-reactief onderzoek & secundaire data-analyse ..................................................................... 53
10.1. Inleiding ................................................................................................................................ 53
10.2. Soorten niet-reactieve gegevens ............................................................................................. 53
10.2.1. Fysieke sporen ................................................................................................................ 53
10.2.2. Tekst: inhoudsanalyse ..................................................................................................... 53
10.2.3. Administratieve data en officiële statistieken .................................................................... 54
10.2.4. Big Data .......................................................................................................................... 55
10.3. Secundaire analyse van onderzoeksdata ................................................................................. 55
10.4. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data ........................................................... 56
H11. Veldonderzoek en participerende observatie ............................................................................... 56
11.1. Inleiding ................................................................................................................................ 56
11.2. Types veldonderzoek .............................................................................................................. 57
11.2.1. De rol van de onderzoeker: participeren vs. observeren ..................................................... 57
11.2.2. De mate van openheid: verborgen vs. open onderzoek ....................................................... 57
11.2.3. Het gehanteerde paradigma: coöperatief vs. investigatief onderzoek .................................. 58
11.3. Het verloop van veldonderzoek ............................................................................................... 58
11.3.1. Planning van veldwerk ..................................................................................................... 58
11.3.2. Toegang verkrijgen tot het veld ......................................................................................... 58
11.3.3. Verblijf in het veld ............................................................................................................ 59
11.3.4. Uittrede uit het veld ......................................................................................................... 59
11.4. Veldwerknotities .................................................................................................................... 59
11.5. Voor- en nadelen van veldonderzoek ....................................................................................... 60
H12. Diepte-interviews en focusgroepen ............................................................................................. 60
3
,Methodologie
12.1. Inleiding ................................................................................................................................ 60
12.2. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews............................................................... 60
12.2.1. Nadruk op begrijpen en interpretatie ................................................................................ 60
12.2.2. Nadruk op theorievorming en -ontwikkeling ...................................................................... 61
12.3. De interviewsituatie ............................................................................................................... 62
12.3.1. Structuur van een interview ............................................................................................. 62
12.3.2. Soorten vragen ................................................................................................................ 62
12.3.3. Mogelijke valstrikken ....................................................................................................... 62
12.4. Focusgroepen ....................................................................................................................... 63
12.4.1. Wat zijn focusgroepen? .................................................................................................... 63
12.4.2. Samenstelling van een focusgroep ................................................................................... 63
12.5. Van gesproken woord naar geschreven tekst ............................................................................ 63
12.6. Analyseren en interpreteren.................................................................................................... 63
12.6.1. Condenseren van betekenis ............................................................................................. 63
12.6.2. Categoriseren van betekenis ............................................................................................ 64
12.6.3. Narratieve analyse .......................................................................................................... 64
12.6.4. Diepere interpretatie/hermeneutiek ................................................................................. 64
12.6.5. Ad-hocinterpretatie ......................................................................................................... 64
12.7. Kwaliteit? .............................................................................................................................. 65
H13. Historisch-vergelijkend onderzoek .............................................................................................. 65
13.1. Inleiding ................................................................................................................................ 65
13.2. De oorsprong van vergelijkende methodes: John Stuart Mill ...................................................... 65
13.2.1. De methode van overeenkomst ........................................................................................ 65
13.2.2. De methode van verschil ................................................................................................. 66
13.2.3. De gecombineerde methode van overeenkomst en verschil ............................................... 67
13.2.4. De methode van gelijktijdige variatie ................................................................................. 67
13.3. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek ................................................... 67
13.3.1. De aard van het empirische materiaal .............................................................................. 67
13.3.2. Het reconstrueren van historische feiten .......................................................................... 68
13.3.3. Streven naar oorzakelijke verbanden ................................................................................ 69
13.3.4. Verbinden van micro- en macroniveau .............................................................................. 69
13.3.5 Gebruik van contextueel materiaal bij vergelijkingen ........................................................... 69
13.4. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek ..................................................................... 69
13.4.1. Veronderstelling van equivalentie ..................................................................................... 69
13.4.2. Galtons probleem ........................................................................................................... 70
13.4.3. Vertekening door eenhedenselectie ................................................................................. 70
4
,Methodologie
Deel 1 Algemeen: basisbegrippen
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk onderzoek?
Doel van het handboek:
• Leren hoe kennis geproduceerd wordt
• Aantonen dat wetenschappelijk onderzoek in het dagelijks leven zit verwerkt
• Kennis en beheersing van spelregels (principes) van wetenschapsbeoefening
o (1) Fundamenten en basisprocedures van soc.wet. onderzoek
• Technieken: statistische analyses toepassen, gegevens verzamelen, menselijk gedrag observeren
• Maar ook leren hoe het proces functioneert: theorieën hanteren, welke redeneringen houden
steek, hoe wetenschap is ingebed, filosofische discussies over hoe kennis tot stand komt
• (2) discussies binnen soc.wet. veld kunnen volgen & studies kunnen evalueren
• (3) Vereiste woordenschat leren
• Kritische omgang met onderzoeksresultaten stimuleren
1.2. Enkele voorbeelden
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies
‘An Inconvenient Truth’ (2006)
• Documentaire over klimaatverandering en de campagne van VS vice-president Al Gore
• Door toenemende uitstoot van CO2, neemt gemiddelde temperatuur op aarde toe
‘The Great Global Warming Swindle’ (2007)
• Documentaire met oa kritiek van wetenschappers op ‘An Inconvenient Truth’
o Het zou de stijgende temperatuur zijn die de hoeveelheid CO2 doet toenemen, niet
omgekeerd
o De rol van de mens is niet van belang, de oorzaak is de activiteit van de zon & aantal
zonnevlekken
Hoe weet je dan welk wetenschappelijk onderzoek ‘waar’ is?
• De sceptici (visie van 2e documentaire) zijn in de minderheid
• Meerderheid experten is overtuigd dat de mens wél een rol speelt in klimaatverandering
• Machtsverhoudingen, ideologieën, politieke overtuigingen mengen zich in de ‘waarheid’ waardoor
met de versie kiest die voor hen voordelig is
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het?
1990 cover story van Time Magazine: ‘the rotting of the big apple’:
• New York is afgegleden van modelstad (American Dream) naar plek vol drugshandel en
criminaliteit
• 1994: New York (burgemeester Rudy Giuliani) probeert criminaliteit te bestrijden en baseert zich
op Broken Windows-theorie
o Theorie (1980): crimineel handelen = gevolg van gebrek aan sociale normen & controle
om de normen te conformeren
▪ Gebouw met gebroken ramen trekt vandalen aan om nog meer kapot te maken
→ kan leiden tot krakers & meer criminaliteit in/rond het gebouw
o New York is zo groot & anoniem dat er geen sociale controle is op criminelen
5
,Methodologie
o Oplossing: kleine criminaliteit aanpakken (graffiti, tippelen, bedelen) waardoor de buurt
niet kwetsbaar is en grote criminaliteit aantrekt
1996 Time Magazine: ‘Finally, we’re winning the war against crime. Here’s why’
• Dankzij toepassen van Broken Windows theorie
• Reeks hervormingen in beleid New Yorkse politie (registratie & analyse van misdrijven,
plaatsgeven op kaart en patrouilleren in criminele buurten)
• Misdaadcijfers zijn gedaald onder Giuliani’s bewind → is deze daling een rechtstreeks gevolg van
zijn beleid (causaal verband)?
Voor causaliteit/causaal verband zijn 3 voorwaarden:
1. Statistisch verband tussen A (Giuliani’s beleid) en B (geregistreerde criminaliteit)
2. A moet voorafgaan aan B
3. Het verband tussen A en B mag niet te wijten zijn aan derde gebeurtenis C
Voorwaarde 2 is niet evident: misdaadcijfers waren aan het dalen al voor het bewind van Giuliani
Voorwaarde 3 lijkt ook niet voldaan: in andere steden (met ander beleid) dalen de cijfers ook
1.2.3. Botsende beschavingen
Na de Koude Oorlog werd de ‘rode’ vijand vervangen door islamfundamentalisme annex-terrorisme (9/11)
‘Clash of Civilizations’ (1993) – artikel van Samuel Huntington
• Beweert dat de bron van conflict cultureel is, niet enkel ideologisch of economisch
• Was in die tijd niet zo’n geloofwaardige beschrijving/theorie, nu tegenovergestelde
• Andere stelling: na KO zouden steeds meer militaire conflicten optreden tussen beschavingen (w
niet bevestigd)
o Kritiek: is de botsing van beschavingen wel correcte inschatting van conflicten? Elk apart
conflict krijgt eigen invulling afhankelijk van de politieke, economische, sociale en
culturele situatie → er kan dus geen algemene factor (wetmatigheid) aan de bron van het
conflict w toegewezen
o Roept vragen op: kunnen we de empirische werkelijkheid objectief waarnemen? In welke
mate spelen theoretische vooringenomenheden een rol in de studie van sociale
werkelijkheid?
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?
Hoe waardevol en betrouwbaar zijn verkiezingspolls?
• ‘verliezers’ beweren dat de peiling waardeloos is en niet representatief
• ‘winnaars’ zijn blij en overtuigd dat ze de verkiezingen ook zullen winnen
• Geen transparante berichtgeving: geen gegevens over non-responsieve personen, geen info over
soort steekproef of exacte vraagverwoording, geen melding van betrouwbaarheidsintervallen of
foutenmarge
o Geeft vertekend beeld, bv. lijkt dat PVDA de kiesdrempel haalt met 8%, maar met een
volledig beeld inclusief non-respons, haalt PVDA slechts 4%
1.2.5. De wetenschapper als bokser?
Franse socioloog Loïc Wacquant wil leven bestuderen in ‘zwarte’ buurten van Chicago en schrijft zich in bij
bokstraining (participerende observatie)
• Schetst een beeld van wat het betekent in een zwarte getto te leven
6
,Methodologie
• Doorprikt stereotypen rond armoede en marginaliteit zoals: gemiddelde kansarme zwarte is lui,
wil niet hogerop geraken, kan zich niet aan regels houden & is dus werkloos
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie
Games worden steeds grafischer, realistischer en dus ook gruwelijker → ouders hebben zorgen
• Sommige moordplegers speelden ook gewelddadige games → rechtstreeks verband?
o Nog steeds geen consensus over effect van gamen op agressie
Wetenschappelijk onderzoek naar media-effecten is niet eenvoudig
• Discussie: wat zijn gewelddadige games?
o Hoeveel geweld is ‘nodig’? hoe grafisch? Enkel fysiek of ook verbaal?
o Is ‘geweld’ de reden dat de gamer kiest voor deze game?
• Wat is agressie?
o bv. geluidsniveau van de gamer, of vergelijking met agressie op school
• Hoe betrouwbaar en valide zijn de gebruikte indicatoren?
Fouten bij het proces van bruikbaar maken van concepten van kwantitatief onderzoek:
1. Risico op veralgemenen
2. Je mag niet bij elk statistisch verband causaliteit vaststellen
3. Weinig rekening met intermediaire variabelen die het verband mediëren (het verband kan
afhangen van andere factoren, zoals geslacht, leeftijd of persoonlijkheid van de gamer) en de
ondervraagde populatie is niet altijd representatief
4. Onduidelijk op welke termijn de effecten gesitueerd worden
Vraag over naturalistische validiteit van onderzoek: in welke mate kan je bevindingen uit een
gecontroleerde, artificiële context doortrekken naar de echte wereld?
1.2. De wetenschappelijke aanpak
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering
Wetenschappelijke inzichten zijn gebaseerd op toepassen van regels en procedures om de kwaliteit en
waarheidsgehalte te maximaliseren
• Betrekking tot bezitten van kennis over bepaald probleem, maar ook kunnen toepassen van
methoden en technieken (dus niet per se een proces met absolute waarheden)
• Keuzes maken & beargumenterenµ
Methodologie ≠ methoden
• Methodologie: proces van wetenschapsbeoefening: epistemologische veronderstellingen →
werkelijke onderzoekspraktijk
• Methoden: specifieke technieken om onderzoekseenheden te selecteren, gegevens te
verzamelen & analyseren en resultaten te rapporteren
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid
Alternatieve bronnen: persoonlijke ervaringen, populaire media, ideologische overtuigingen
• Niet evengoed als wetenschappelijk onderzoek
Persoonlijke ervaring:
• Neiging om te overgeneraliseren/verbanden door te trekken nr andere mensen/situaties
• Beperkte waarneming, enkel persoonlijke kring (te weinig/niet representatief)
7
,Methodologie
• Selectieve observatie: enkel letten op wat je vooringenomen idee of standpunt bevestigt (=
confirmation bias)
Populaire media:
• Inzichten uit wetenschappelijk onderzoek in combinatie met niet-wetenschappelijke info
• Selectieve berichtgeving: slechts één aspect w belicht
• Niet elke media even neutraal bv. Fox News heeft pro-Amerikaanse ideologie
• Manier van berichtgeving bv. zender met embedded journalists (ter plaatse aan het front)
schrijven meer over gevechten aan het front, dan over burgerslachtoffers
Ideologische overtuiging:
• Geloof staat los van kritische reflectie en verzet zich tegen de falsificatie van stellingen uit de
bijbel
• Creationisme vs. Darwinisme: neemt gebeurtenissen uit Genesis (Hebreeuwse Bijbel) letterlijk,
bv. over ontstaan van de aarde
• Samenhang tussen ras of gender en intelligentie bv. vrouwen kunnen geen leiding nemen
o Discussie: mag dit onderzocht worden?
Wetenschappelijk onderzoek:
• Observeerbare fenomenen
• Methodologische spelregels
• Waarheid als criterium
1.3. Wat te verwachten van methodologie?
Bouwstenen van methodologie:
1. Theorie gebaseerd op empirische data (door directe ervaringen) of gegevens uit werkelijkheid
waarover die theorieën een uitspraak willen doen
o Theorie = coherent systeem van logische, consistente en onderling verbonden inzichten
o Verschillende niveaus: Micro (interpersoonlijk, individueel), Meso (organisaties,
bedrijven, gemeenschappen) Macro (maatschappij, sociale systemen bv. staten)
2. Data/gegevens over de werkelijkheid om uit te maken of je theoretische inzichten
overeenstemmen met werkelijkheid
o Onmiddellijk waarneembare gegevens bv. geslacht, agressie
o Andere kenmerken met gespecialiseerde meetinstrumenten om te waarnemen bv.
intelligentie (IQ-test)
o Empirische data: gegrondvest in zintuiglijke waarneming (met evt hulp van
instrumentarium), van kwantitatief (cijfers, statistieken) of kwalitatieve aard (teksten,
objecten, foto’s)
H2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk
onderzoek
2.1. Inleiding
Sociaalwetenschappelijk onderzoek: productie van geldige en betrouwbare kennis over de sociale
realiteit door theorie & empirie te combineren, waarbij methodologische principes rigoureus w toegepast
• Wisselwerking tussen theorie en empirie
• Geen unanimiteit over wat ‘goed onderzoek’ is
8
, Methodologie
2.2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek
2.2.1. Theorie en empirie
• Theorie: geheel van samenhangende uitspraken of proposities die bepaalde fenomenen
beschrijven of verklaren
• Empirie: het ervaren van de wereld rondom ons door waarneming/observatie
Een goede theorie moet volstaan aan deze kenmerken:
• Logisch consistent
• Veralgemeenbaar
• Verklaringskracht
• Spaarzaal
• Empirisch toetsbaar: verifieerbaar en falsifieerbaar
3 klassen theorieën: formele theorie, grand theory en middle range theory
Formele theorie: sociale fenomenen verklaren los van concrete inhoud, adhv vormelijke basisprincipes
(structuur)
• Heel algemeen
• Vb. rational choice theory (Becker, 1976): menselijk gedrag w gestuurd door rationele kosten-
batenanalyses (keuzes w gemaakt met maximale baten en minimale kosten)
Grand theory: volledige maatschappij/sociale fenomenen vatten vanuit één abstract conceptueel kader
• Concepten ordenen belangrijker dan sociale werkelijkheid begrijpen
• Universele weten die van toepassing zijn op verschillende domeinen vd samenleving
• Heel abstract → moeilijk empirisch testbaar
• Vb. structurele functionalisme (Parsons, 1951), evolutietheorie
Middle range theory: focus op één bepaald sociaal fenomeen
• Reeks aannames over één bepaald sociaal fenomeen
• Hieruit hypotheses afleiden en deze empirisch toetsen
Empirisch toetsbaar
• Verifieerbaar en weerlegbaar/falsifieerbaar
• Vereist grote openheid en transparantie in wetenschapsbedrijf
• Anderen moeten je onderzoek kunnen repliceren
• Onderscheidt wetenschappelijke theorieën van andere kennissystemen bv. religie
Goede/objectieve waarneming/observatie bestaat niet:
• Waarnemingsvermogen ≠ objectieve registratiemachine
• Gekleurd door mix van gemoedsgesteldheden, vooronderstellingen & externe invloeden
• Bv. je ziet de horizon → aarde is plat? Nee misleidend beeld
• Bv. je bent vermoeid en ziet een helling, je schat deze steiler in dan hij is
• Zo objectief mogelijk = gestandaardiseerde procedures & kwantitatieve metingen (bv.
experimenteel onderzoek, surveyonderzoek)
• Volledig objectief = onmogelijk & onwenselijk → betekenis die mensen aan hun omgeving geven,
mag niet verwaarloosd worden
• Constructivistische traditie (niet zo objectief mogelijk) bv. participerende observatie of diepte-
interviews
9
SOCIALE WETENSCHAPPEN
Samenvatting handboek ‘Kennismaken: methodologie voor sociale
wetenschappers’
2025-2026
KU LEUVEN
Anne De Wever
,Methodologie
Inhoud
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk onderzoek? ................................................................................5
1.2. Enkele voorbeelden ...................................................................................................................5
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies ...............................................................................5
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het? .....................................................................5
1.2.3. Botsende beschavingen ......................................................................................................6
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d? ...................................................................................6
1.2.5. De wetenschapper als bokser? ............................................................................................6
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie ......................................................................................7
1.2. De wetenschappelijke aanpak ....................................................................................................7
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering ...............................................................................7
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid ...........................................................7
1.3. Wat te verwachten van methodologie? ........................................................................................8
H2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek ...........................................................8
2.1. Inleiding ....................................................................................................................................8
2.2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek ..................................................................9
2.2.1. Theorie en empirie ..............................................................................................................9
2.2.2. Inductie en deductie ......................................................................................................... 10
2.2.3. Empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek ........................................................... 10
2.3. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis ........................................................................ 10
2.3.1. Betrouwbaarheid .............................................................................................................. 11
2.3.2. Validiteit/geldigheid ........................................................................................................... 11
2.3.3. Vakmanschap als kwaliteit ................................................................................................ 12
2.4. Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek ............................................................................. 12
2.4.1. Toepassingsgebied: theoriegericht vs. praktijkgericht onderzoek .......................................... 12
2.4.2. Onderzoeksmethodologie: kwantitatief vs. kwalitatief onderzoek ......................................... 12
H3. Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen ................................................................ 13
3.1. Inleiding .................................................................................................................................. 13
3.2. De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen ................................................... 14
3.2.1. Empirische natuurwetenschap: positivisme en empirisme .................................................. 14
3.2.2. David Humes sceptiscisme ............................................................................................... 15
3.2.3. Wiener Kreis/Weense kring: logisch positivisme en verificationisme ..................................... 16
3.2.4. Karl Popper (20e E): principe van falsificatie ........................................................................ 16
3.2.5. Thomas Kuhns paradigma’s ............................................................................................... 17
3.2.6. Imre Lakatos (20e E): theorie met meerinhoud ..................................................................... 17
3.3. Wat met sociale wetenschappen? ............................................................................................ 17
H4. Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek ................................................................................ 18
4.1. Inleiding .................................................................................................................................. 18
4.2. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek ............................................................................ 18
4.2.1. Vermijden van schade als basisprincipe ............................................................................. 18
4.2.2. Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’ ..................................................................... 18
4.2.3. Privacy, vertrouwelijkheid, anonimisering ........................................................................... 19
4.3. Professionele standaarden en deontologie ................................................................................ 20
4.4. Samenleving en wetenschap .................................................................................................... 20
H5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen ......................................................................... 21
5.1. Inleiding .................................................................................................................................. 21
5.2. Het onderzoeksplan ................................................................................................................. 21
5.3. Probleemformulering of probleemstelling (ontwerp 1) ................................................................ 22
5.3.1. Algemene vraagstelling & onderzoeksdoelstelling: fundamenteel vs. praktijkgericht .............. 22
1
,Methodologie
5.3.2. Literatuurstudie: status quaestionis ................................................................................... 23
5.3.3. Vraagstelling en onderzoeksvragen ..................................................................................... 23
5.4. Onderzoeksopzet of (onderzoeks-)technisch ontwerp (ontwerp 2) .............................................. 24
5.4.1. Plaats en situatie van waarneming: waar? .......................................................................... 24
5.4.2. Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang? ................................................. 24
5.4.3. Onderzoekseenheden en kenmerken: wie? ......................................................................... 25
5.4.4. Methode van waarneming: hoe? ......................................................................................... 25
5.4.5. Tijdsplanning en financieel overzicht .................................................................................. 25
H6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting ............................................................................................. 25
6.1. Inleiding .................................................................................................................................. 25
6.2. Meten: enkele basisbegrippen .................................................................................................. 26
6.2.1. Het meetproces ................................................................................................................ 26
6.2.2. Soorten concepten ........................................................................................................... 26
6.2.3. Meten: kwantitatieve vs. kwalitatieve benaderingen ............................................................ 27
6.3. Kwantitatief meten .................................................................................................................. 27
6.3.1. Uitgangspunt: klassieke testtheorie ................................................................................... 27
6.3.2. Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen .................................................................. 28
6.3.3. Schaaltechnieken ............................................................................................................. 28
6.3.4. Operationaliseren van relaties tussen variabelen ................................................................ 29
6.3.5. Betrouwbaarheid nagaan................................................................................................... 30
6.3.6. Meetvaliditeit nagaan ........................................................................................................ 31
6.4. Kwalitatieve meting .................................................................................................................. 32
6.4.1. Het open karakter van kwalitatieve benaderingen ................................................................ 32
6.4.2. Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen ................................................................ 32
6.4.3. De kwaliteit van kwalitatieve metingen ............................................................................... 33
H7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven .......................................................................... 33
7.1. Inleiding .................................................................................................................................. 33
7.1.1. Onderzoekseenheden, populatie en steekproef .................................................................. 34
7.1.2. Steekproeven: twee logica’s van selectie ............................................................................ 35
7.2. Toevalsteekproeven ................................................................................................................. 35
7.2.1. Stappen bij het trekken van toevalsteekproeven .................................................................. 35
7.2.2. Types toevalsteekproeven ................................................................................................. 36
7.2.3. Foutenbronnen bij steekproeftrekking ................................................................................ 37
7.2.4. Steekproefgrootte ............................................................................................................. 39
7.2.5. Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven ............................................................................... 40
7.3 Theoretische steekproeven ....................................................................................................... 40
7.3.1. De eigenheid van theoretische steekproeftrekking .............................................................. 40
7.3.2. Strategieën in theoretische steekproeftrekking ................................................................... 40
H8. Experimentele ontwerpen............................................................................................................. 41
8.1. Inleiding .................................................................................................................................. 41
8.2. Onderdelen van het klassieke experimentele ontwerp................................................................ 42
8.2.1. Basisschema van een klassiek experiment ......................................................................... 42
8.2.2. Randomiseren en matchen ................................................................................................ 42
8.2.3. Effect van de stimulus ....................................................................................................... 43
8.2.4. Voormeting ....................................................................................................................... 44
8.3. Bedreigingen van de interne validiteit ........................................................................................ 44
8.3.1. Buitenexperimentele gebeurtenissen (history) .................................................................... 44
8.3.2. Maturatie of spontane veranderingen ................................................................................. 45
2
,Methodologie
8.3.3. Testeffect ......................................................................................................................... 45
8.3.4. Instrumentatie .................................................................................................................. 45
8.3.5. Statistische regressie ........................................................................................................ 45
8.3.6. Selectie ............................................................................................................................ 45
8.3.7. Uitval ............................................................................................................................... 45
8.3.8. Verwachtingen van de onderzoeker .................................................................................... 45
8.4. Bedreigingen van de externe validiteit ....................................................................................... 46
8.4.1. Populatievaliditeit ............................................................................................................. 46
8.4.2. Naturalistische validiteit .................................................................................................... 46
8.5. Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen ............................................................ 46
8.5.1. Quasi-experimentele ontwerpen ........................................................................................ 46
8.5.2. Pre-experimentele ontwerpen ............................................................................................ 47
8.6. Ethische bekommernissen ....................................................................................................... 48
H9. Surveyonderzoek ......................................................................................................................... 48
9.1. Inleiding .................................................................................................................................. 48
9.2. Stappenplan en foutenbronnen ................................................................................................ 48
9.3. Over vragen en antwoorden ...................................................................................................... 49
9.4. Het ontwerpen van vragenlijsten ............................................................................................... 49
9.4.1. Een model van het vraag-antwoordproces .......................................................................... 49
9.4.2. Responsfouten en -stijlen .................................................................................................. 50
9.4.3. Aanbevelingen voor het opstellen van vragenlijsten ............................................................. 51
9.5. De keuze voor een surveymodus ............................................................................................... 52
9.5.1. Face-to-facesurveys ......................................................................................................... 52
9.5.2. Zelf-in-te-vullen vragenlijsten............................................................................................. 52
9.5.3. Mixed-mode surveys ......................................................................................................... 53
H10. Niet-reactief onderzoek & secundaire data-analyse ..................................................................... 53
10.1. Inleiding ................................................................................................................................ 53
10.2. Soorten niet-reactieve gegevens ............................................................................................. 53
10.2.1. Fysieke sporen ................................................................................................................ 53
10.2.2. Tekst: inhoudsanalyse ..................................................................................................... 53
10.2.3. Administratieve data en officiële statistieken .................................................................... 54
10.2.4. Big Data .......................................................................................................................... 55
10.3. Secundaire analyse van onderzoeksdata ................................................................................. 55
10.4. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data ........................................................... 56
H11. Veldonderzoek en participerende observatie ............................................................................... 56
11.1. Inleiding ................................................................................................................................ 56
11.2. Types veldonderzoek .............................................................................................................. 57
11.2.1. De rol van de onderzoeker: participeren vs. observeren ..................................................... 57
11.2.2. De mate van openheid: verborgen vs. open onderzoek ....................................................... 57
11.2.3. Het gehanteerde paradigma: coöperatief vs. investigatief onderzoek .................................. 58
11.3. Het verloop van veldonderzoek ............................................................................................... 58
11.3.1. Planning van veldwerk ..................................................................................................... 58
11.3.2. Toegang verkrijgen tot het veld ......................................................................................... 58
11.3.3. Verblijf in het veld ............................................................................................................ 59
11.3.4. Uittrede uit het veld ......................................................................................................... 59
11.4. Veldwerknotities .................................................................................................................... 59
11.5. Voor- en nadelen van veldonderzoek ....................................................................................... 60
H12. Diepte-interviews en focusgroepen ............................................................................................. 60
3
,Methodologie
12.1. Inleiding ................................................................................................................................ 60
12.2. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews............................................................... 60
12.2.1. Nadruk op begrijpen en interpretatie ................................................................................ 60
12.2.2. Nadruk op theorievorming en -ontwikkeling ...................................................................... 61
12.3. De interviewsituatie ............................................................................................................... 62
12.3.1. Structuur van een interview ............................................................................................. 62
12.3.2. Soorten vragen ................................................................................................................ 62
12.3.3. Mogelijke valstrikken ....................................................................................................... 62
12.4. Focusgroepen ....................................................................................................................... 63
12.4.1. Wat zijn focusgroepen? .................................................................................................... 63
12.4.2. Samenstelling van een focusgroep ................................................................................... 63
12.5. Van gesproken woord naar geschreven tekst ............................................................................ 63
12.6. Analyseren en interpreteren.................................................................................................... 63
12.6.1. Condenseren van betekenis ............................................................................................. 63
12.6.2. Categoriseren van betekenis ............................................................................................ 64
12.6.3. Narratieve analyse .......................................................................................................... 64
12.6.4. Diepere interpretatie/hermeneutiek ................................................................................. 64
12.6.5. Ad-hocinterpretatie ......................................................................................................... 64
12.7. Kwaliteit? .............................................................................................................................. 65
H13. Historisch-vergelijkend onderzoek .............................................................................................. 65
13.1. Inleiding ................................................................................................................................ 65
13.2. De oorsprong van vergelijkende methodes: John Stuart Mill ...................................................... 65
13.2.1. De methode van overeenkomst ........................................................................................ 65
13.2.2. De methode van verschil ................................................................................................. 66
13.2.3. De gecombineerde methode van overeenkomst en verschil ............................................... 67
13.2.4. De methode van gelijktijdige variatie ................................................................................. 67
13.3. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek ................................................... 67
13.3.1. De aard van het empirische materiaal .............................................................................. 67
13.3.2. Het reconstrueren van historische feiten .......................................................................... 68
13.3.3. Streven naar oorzakelijke verbanden ................................................................................ 69
13.3.4. Verbinden van micro- en macroniveau .............................................................................. 69
13.3.5 Gebruik van contextueel materiaal bij vergelijkingen ........................................................... 69
13.4. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek ..................................................................... 69
13.4.1. Veronderstelling van equivalentie ..................................................................................... 69
13.4.2. Galtons probleem ........................................................................................................... 70
13.4.3. Vertekening door eenhedenselectie ................................................................................. 70
4
,Methodologie
Deel 1 Algemeen: basisbegrippen
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk onderzoek?
Doel van het handboek:
• Leren hoe kennis geproduceerd wordt
• Aantonen dat wetenschappelijk onderzoek in het dagelijks leven zit verwerkt
• Kennis en beheersing van spelregels (principes) van wetenschapsbeoefening
o (1) Fundamenten en basisprocedures van soc.wet. onderzoek
• Technieken: statistische analyses toepassen, gegevens verzamelen, menselijk gedrag observeren
• Maar ook leren hoe het proces functioneert: theorieën hanteren, welke redeneringen houden
steek, hoe wetenschap is ingebed, filosofische discussies over hoe kennis tot stand komt
• (2) discussies binnen soc.wet. veld kunnen volgen & studies kunnen evalueren
• (3) Vereiste woordenschat leren
• Kritische omgang met onderzoeksresultaten stimuleren
1.2. Enkele voorbeelden
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies
‘An Inconvenient Truth’ (2006)
• Documentaire over klimaatverandering en de campagne van VS vice-president Al Gore
• Door toenemende uitstoot van CO2, neemt gemiddelde temperatuur op aarde toe
‘The Great Global Warming Swindle’ (2007)
• Documentaire met oa kritiek van wetenschappers op ‘An Inconvenient Truth’
o Het zou de stijgende temperatuur zijn die de hoeveelheid CO2 doet toenemen, niet
omgekeerd
o De rol van de mens is niet van belang, de oorzaak is de activiteit van de zon & aantal
zonnevlekken
Hoe weet je dan welk wetenschappelijk onderzoek ‘waar’ is?
• De sceptici (visie van 2e documentaire) zijn in de minderheid
• Meerderheid experten is overtuigd dat de mens wél een rol speelt in klimaatverandering
• Machtsverhoudingen, ideologieën, politieke overtuigingen mengen zich in de ‘waarheid’ waardoor
met de versie kiest die voor hen voordelig is
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het?
1990 cover story van Time Magazine: ‘the rotting of the big apple’:
• New York is afgegleden van modelstad (American Dream) naar plek vol drugshandel en
criminaliteit
• 1994: New York (burgemeester Rudy Giuliani) probeert criminaliteit te bestrijden en baseert zich
op Broken Windows-theorie
o Theorie (1980): crimineel handelen = gevolg van gebrek aan sociale normen & controle
om de normen te conformeren
▪ Gebouw met gebroken ramen trekt vandalen aan om nog meer kapot te maken
→ kan leiden tot krakers & meer criminaliteit in/rond het gebouw
o New York is zo groot & anoniem dat er geen sociale controle is op criminelen
5
,Methodologie
o Oplossing: kleine criminaliteit aanpakken (graffiti, tippelen, bedelen) waardoor de buurt
niet kwetsbaar is en grote criminaliteit aantrekt
1996 Time Magazine: ‘Finally, we’re winning the war against crime. Here’s why’
• Dankzij toepassen van Broken Windows theorie
• Reeks hervormingen in beleid New Yorkse politie (registratie & analyse van misdrijven,
plaatsgeven op kaart en patrouilleren in criminele buurten)
• Misdaadcijfers zijn gedaald onder Giuliani’s bewind → is deze daling een rechtstreeks gevolg van
zijn beleid (causaal verband)?
Voor causaliteit/causaal verband zijn 3 voorwaarden:
1. Statistisch verband tussen A (Giuliani’s beleid) en B (geregistreerde criminaliteit)
2. A moet voorafgaan aan B
3. Het verband tussen A en B mag niet te wijten zijn aan derde gebeurtenis C
Voorwaarde 2 is niet evident: misdaadcijfers waren aan het dalen al voor het bewind van Giuliani
Voorwaarde 3 lijkt ook niet voldaan: in andere steden (met ander beleid) dalen de cijfers ook
1.2.3. Botsende beschavingen
Na de Koude Oorlog werd de ‘rode’ vijand vervangen door islamfundamentalisme annex-terrorisme (9/11)
‘Clash of Civilizations’ (1993) – artikel van Samuel Huntington
• Beweert dat de bron van conflict cultureel is, niet enkel ideologisch of economisch
• Was in die tijd niet zo’n geloofwaardige beschrijving/theorie, nu tegenovergestelde
• Andere stelling: na KO zouden steeds meer militaire conflicten optreden tussen beschavingen (w
niet bevestigd)
o Kritiek: is de botsing van beschavingen wel correcte inschatting van conflicten? Elk apart
conflict krijgt eigen invulling afhankelijk van de politieke, economische, sociale en
culturele situatie → er kan dus geen algemene factor (wetmatigheid) aan de bron van het
conflict w toegewezen
o Roept vragen op: kunnen we de empirische werkelijkheid objectief waarnemen? In welke
mate spelen theoretische vooringenomenheden een rol in de studie van sociale
werkelijkheid?
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?
Hoe waardevol en betrouwbaar zijn verkiezingspolls?
• ‘verliezers’ beweren dat de peiling waardeloos is en niet representatief
• ‘winnaars’ zijn blij en overtuigd dat ze de verkiezingen ook zullen winnen
• Geen transparante berichtgeving: geen gegevens over non-responsieve personen, geen info over
soort steekproef of exacte vraagverwoording, geen melding van betrouwbaarheidsintervallen of
foutenmarge
o Geeft vertekend beeld, bv. lijkt dat PVDA de kiesdrempel haalt met 8%, maar met een
volledig beeld inclusief non-respons, haalt PVDA slechts 4%
1.2.5. De wetenschapper als bokser?
Franse socioloog Loïc Wacquant wil leven bestuderen in ‘zwarte’ buurten van Chicago en schrijft zich in bij
bokstraining (participerende observatie)
• Schetst een beeld van wat het betekent in een zwarte getto te leven
6
,Methodologie
• Doorprikt stereotypen rond armoede en marginaliteit zoals: gemiddelde kansarme zwarte is lui,
wil niet hogerop geraken, kan zich niet aan regels houden & is dus werkloos
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie
Games worden steeds grafischer, realistischer en dus ook gruwelijker → ouders hebben zorgen
• Sommige moordplegers speelden ook gewelddadige games → rechtstreeks verband?
o Nog steeds geen consensus over effect van gamen op agressie
Wetenschappelijk onderzoek naar media-effecten is niet eenvoudig
• Discussie: wat zijn gewelddadige games?
o Hoeveel geweld is ‘nodig’? hoe grafisch? Enkel fysiek of ook verbaal?
o Is ‘geweld’ de reden dat de gamer kiest voor deze game?
• Wat is agressie?
o bv. geluidsniveau van de gamer, of vergelijking met agressie op school
• Hoe betrouwbaar en valide zijn de gebruikte indicatoren?
Fouten bij het proces van bruikbaar maken van concepten van kwantitatief onderzoek:
1. Risico op veralgemenen
2. Je mag niet bij elk statistisch verband causaliteit vaststellen
3. Weinig rekening met intermediaire variabelen die het verband mediëren (het verband kan
afhangen van andere factoren, zoals geslacht, leeftijd of persoonlijkheid van de gamer) en de
ondervraagde populatie is niet altijd representatief
4. Onduidelijk op welke termijn de effecten gesitueerd worden
Vraag over naturalistische validiteit van onderzoek: in welke mate kan je bevindingen uit een
gecontroleerde, artificiële context doortrekken naar de echte wereld?
1.2. De wetenschappelijke aanpak
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering
Wetenschappelijke inzichten zijn gebaseerd op toepassen van regels en procedures om de kwaliteit en
waarheidsgehalte te maximaliseren
• Betrekking tot bezitten van kennis over bepaald probleem, maar ook kunnen toepassen van
methoden en technieken (dus niet per se een proces met absolute waarheden)
• Keuzes maken & beargumenterenµ
Methodologie ≠ methoden
• Methodologie: proces van wetenschapsbeoefening: epistemologische veronderstellingen →
werkelijke onderzoekspraktijk
• Methoden: specifieke technieken om onderzoekseenheden te selecteren, gegevens te
verzamelen & analyseren en resultaten te rapporteren
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid
Alternatieve bronnen: persoonlijke ervaringen, populaire media, ideologische overtuigingen
• Niet evengoed als wetenschappelijk onderzoek
Persoonlijke ervaring:
• Neiging om te overgeneraliseren/verbanden door te trekken nr andere mensen/situaties
• Beperkte waarneming, enkel persoonlijke kring (te weinig/niet representatief)
7
,Methodologie
• Selectieve observatie: enkel letten op wat je vooringenomen idee of standpunt bevestigt (=
confirmation bias)
Populaire media:
• Inzichten uit wetenschappelijk onderzoek in combinatie met niet-wetenschappelijke info
• Selectieve berichtgeving: slechts één aspect w belicht
• Niet elke media even neutraal bv. Fox News heeft pro-Amerikaanse ideologie
• Manier van berichtgeving bv. zender met embedded journalists (ter plaatse aan het front)
schrijven meer over gevechten aan het front, dan over burgerslachtoffers
Ideologische overtuiging:
• Geloof staat los van kritische reflectie en verzet zich tegen de falsificatie van stellingen uit de
bijbel
• Creationisme vs. Darwinisme: neemt gebeurtenissen uit Genesis (Hebreeuwse Bijbel) letterlijk,
bv. over ontstaan van de aarde
• Samenhang tussen ras of gender en intelligentie bv. vrouwen kunnen geen leiding nemen
o Discussie: mag dit onderzocht worden?
Wetenschappelijk onderzoek:
• Observeerbare fenomenen
• Methodologische spelregels
• Waarheid als criterium
1.3. Wat te verwachten van methodologie?
Bouwstenen van methodologie:
1. Theorie gebaseerd op empirische data (door directe ervaringen) of gegevens uit werkelijkheid
waarover die theorieën een uitspraak willen doen
o Theorie = coherent systeem van logische, consistente en onderling verbonden inzichten
o Verschillende niveaus: Micro (interpersoonlijk, individueel), Meso (organisaties,
bedrijven, gemeenschappen) Macro (maatschappij, sociale systemen bv. staten)
2. Data/gegevens over de werkelijkheid om uit te maken of je theoretische inzichten
overeenstemmen met werkelijkheid
o Onmiddellijk waarneembare gegevens bv. geslacht, agressie
o Andere kenmerken met gespecialiseerde meetinstrumenten om te waarnemen bv.
intelligentie (IQ-test)
o Empirische data: gegrondvest in zintuiglijke waarneming (met evt hulp van
instrumentarium), van kwantitatief (cijfers, statistieken) of kwalitatieve aard (teksten,
objecten, foto’s)
H2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk
onderzoek
2.1. Inleiding
Sociaalwetenschappelijk onderzoek: productie van geldige en betrouwbare kennis over de sociale
realiteit door theorie & empirie te combineren, waarbij methodologische principes rigoureus w toegepast
• Wisselwerking tussen theorie en empirie
• Geen unanimiteit over wat ‘goed onderzoek’ is
8
, Methodologie
2.2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek
2.2.1. Theorie en empirie
• Theorie: geheel van samenhangende uitspraken of proposities die bepaalde fenomenen
beschrijven of verklaren
• Empirie: het ervaren van de wereld rondom ons door waarneming/observatie
Een goede theorie moet volstaan aan deze kenmerken:
• Logisch consistent
• Veralgemeenbaar
• Verklaringskracht
• Spaarzaal
• Empirisch toetsbaar: verifieerbaar en falsifieerbaar
3 klassen theorieën: formele theorie, grand theory en middle range theory
Formele theorie: sociale fenomenen verklaren los van concrete inhoud, adhv vormelijke basisprincipes
(structuur)
• Heel algemeen
• Vb. rational choice theory (Becker, 1976): menselijk gedrag w gestuurd door rationele kosten-
batenanalyses (keuzes w gemaakt met maximale baten en minimale kosten)
Grand theory: volledige maatschappij/sociale fenomenen vatten vanuit één abstract conceptueel kader
• Concepten ordenen belangrijker dan sociale werkelijkheid begrijpen
• Universele weten die van toepassing zijn op verschillende domeinen vd samenleving
• Heel abstract → moeilijk empirisch testbaar
• Vb. structurele functionalisme (Parsons, 1951), evolutietheorie
Middle range theory: focus op één bepaald sociaal fenomeen
• Reeks aannames over één bepaald sociaal fenomeen
• Hieruit hypotheses afleiden en deze empirisch toetsen
Empirisch toetsbaar
• Verifieerbaar en weerlegbaar/falsifieerbaar
• Vereist grote openheid en transparantie in wetenschapsbedrijf
• Anderen moeten je onderzoek kunnen repliceren
• Onderscheidt wetenschappelijke theorieën van andere kennissystemen bv. religie
Goede/objectieve waarneming/observatie bestaat niet:
• Waarnemingsvermogen ≠ objectieve registratiemachine
• Gekleurd door mix van gemoedsgesteldheden, vooronderstellingen & externe invloeden
• Bv. je ziet de horizon → aarde is plat? Nee misleidend beeld
• Bv. je bent vermoeid en ziet een helling, je schat deze steiler in dan hij is
• Zo objectief mogelijk = gestandaardiseerde procedures & kwantitatieve metingen (bv.
experimenteel onderzoek, surveyonderzoek)
• Volledig objectief = onmogelijk & onwenselijk → betekenis die mensen aan hun omgeving geven,
mag niet verwaarloosd worden
• Constructivistische traditie (niet zo objectief mogelijk) bv. participerende observatie of diepte-
interviews
9
