2025-2026
KU LEUVEN
METHODOLOGIE VAN DE
SOCIALE
WETENSCHAPPEN
[S0A18A]
Samenvatting handboek ‘Kennismaken: methodologie voor
sociale wetenschappers’
,Methodologie
[S0A18a]
Inhoud
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk onderzoek?..............................................................6
1.2. Enkele voorbeelden..................................................................................................6
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies...........................................................6
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het?.................................................6
1.2.3. Botsende beschavingen.....................................................................................7
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?................................................................7
1.2.5. De wetenschapper als bokser?...........................................................................8
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie...................................................................8
1.2. De wetenschappelijke aanpak..................................................................................8
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering.............................................................8
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid......................................9
1.3. Wat te verwachten van methodologie?....................................................................9
H2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek......................................10
2.1. Inleiding.................................................................................................................. 10
2.2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek.............................................10
2.2.1. Theorie en empirie........................................................................................... 10
2.2.2. Inductie en deductie........................................................................................11
2.2.3. Empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek........................................11
2.3. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis....................................................12
2.3.1. Betrouwbaarheid.............................................................................................. 12
2.3.2. Validiteit/geldigheid......................................................................................... 12
2.3.3. Vakmanschap als kwaliteit...............................................................................13
2.4. Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek..........................................................13
2.4.1. Toepassingsgebied: theoriegericht vs. praktijkgericht onderzoek....................13
2.4.2. Onderzoeksmethodologie: kwantitatief vs. kwalitatief onderzoek....................14
H3. Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen.............................................14
3.1. Inleiding.................................................................................................................. 14
3.2. De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen..............................15
3.2.1. Empirische natuurwetenschap: positivisme en empirisme...............................15
3.2.2. David Humes sceptiscisme..............................................................................17
3.2.3. Wiener Kreis/Weense kring: logisch positivisme en verificationisme................18
3.2.4. Karl Popper (20e E): principe van falsificatie.....................................................18
3.2.5. Thomas Kuhns paradigma’s.............................................................................18
3.2.6. Imre Lakatos (20e E): theorie met meerinhoud.................................................19
3.3. Wat met sociale wetenschappen?..........................................................................19
H4. Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek.............................................................20
4.1. Inleiding.................................................................................................................. 20
4.2. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek........................................................20
4.2.1. Vermijden van schade als basisprincipe...........................................................20
1
,Methodologie
[S0A18a]
4.2.2. Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’.................................................21
4.2.3. Privacy, vertrouwelijkheid, anonimisering........................................................21
4.3. Professionele standaarden en deontologie.............................................................22
4.4. Samenleving en wetenschap..................................................................................23
H5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen....................................................24
5.1. Inleiding.................................................................................................................. 24
5.2. Het onderzoeksplan................................................................................................ 24
5.3. Probleemformulering of probleemstelling (ontwerp 1)............................................24
5.3.1. Algemene vraagstelling & onderzoeksdoelstelling: fundamenteel vs.
praktijkgericht............................................................................................................ 25
5.3.2. Literatuurstudie: status quaestionis.................................................................25
5.3.3. Vraagstelling en onderzoeksvragen.................................................................26
5.4. Onderzoeksopzet of (onderzoeks-)technisch ontwerp (ontwerp 2).........................26
5.4.1. Plaats en situatie van waarneming: waar?.......................................................26
5.4.2. Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang?............................27
5.4.3. Onderzoekseenheden en kenmerken: wie?......................................................27
5.4.4. Methode van waarneming: hoe?......................................................................27
5.4.5. Tijdsplanning en financieel overzicht...............................................................28
H6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting.........................................................................28
6.1. Inleiding.................................................................................................................. 28
6.2. Meten: enkele basisbegrippen................................................................................29
6.2.1. Het meetproces............................................................................................... 29
6.2.2. Soorten concepten........................................................................................... 29
6.2.3. Meten: kwantitatieve vs. kwalitatieve benaderingen.......................................30
6.3. Kwantitatief meten................................................................................................. 30
6.3.1. Uitgangspunt: klassieke testtheorie.................................................................30
6.3.2. Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen.............................................30
6.3.3. Schaaltechnieken............................................................................................ 31
6.3.4. Operationaliseren van relaties tussen variabelen............................................32
6.3.5. Betrouwbaarheid nagaan.................................................................................33
6.3.6. Meetvaliditeit nagaan......................................................................................34
6.4. Kwalitatieve meting................................................................................................ 35
6.4.1. Het open karakter van kwalitatieve benaderingen...........................................35
6.4.2. Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen...........................................35
6.4.3. De kwaliteit van kwalitatieve metingen...........................................................36
H7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven......................................................37
7.1. Inleiding.................................................................................................................. 37
7.1.1. Onderzoekseenheden, populatie en steekproef...............................................37
7.1.2. Steekproeven: twee logica’s van selectie........................................................38
7.2. Toevalsteekproeven................................................................................................ 39
7.2.1. Stappen bij het trekken van toevalsteekproeven.............................................39
2
,Methodologie
[S0A18a]
7.2.2. Types toevalsteekproeven................................................................................39
7.2.3. Foutenbronnen bij steekproeftrekking..............................................................41
7.2.4. Steekproefgrootte............................................................................................ 43
7.2.5. Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven............................................................44
7.3 Theoretische steekproeven.....................................................................................44
7.3.1. De eigenheid van theoretische steekproeftrekking..........................................44
7.3.2. Strategieën in theoretische steekproeftrekking...............................................44
H8. Experimentele ontwerpen.......................................................................................... 45
8.1. Inleiding.................................................................................................................. 45
8.2. Onderdelen van het klassieke experimentele ontwerp...........................................46
8.2.1. Basisschema van een klassiek experiment......................................................46
8.2.2. Randomiseren en matchen..............................................................................47
8.2.3. Effect van de stimulus......................................................................................48
8.2.4. Voormeting....................................................................................................... 48
8.3. Bedreigingen van de interne validiteit....................................................................49
8.3.1. Buitenexperimentele gebeurtenissen (history)................................................49
8.3.2. Maturatie of spontane veranderingen..............................................................49
8.3.3. Testeffect......................................................................................................... 49
8.3.4. Instrumentatie................................................................................................. 49
8.3.5. Statistische regressie.......................................................................................49
8.3.6. Selectie............................................................................................................ 49
8.3.7. Uitval............................................................................................................... 49
8.3.8. Verwachtingen van de onderzoeker.................................................................50
8.4. Bedreigingen van de externe validiteit...................................................................50
8.4.1. Populatievaliditeit............................................................................................ 50
8.4.2. Naturalistische validiteit...................................................................................50
8.5. Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen.......................................50
8.5.1. Quasi-experimentele ontwerpen......................................................................51
8.5.2. Pre-experimentele ontwerpen..........................................................................52
8.6. Ethische bekommernissen......................................................................................52
H9. Surveyonderzoek........................................................................................................ 53
9.1. Inleiding.................................................................................................................. 53
9.2. Stappenplan en foutenbronnen..............................................................................53
9.3. Over vragen en antwoorden...................................................................................54
9.4. Het ontwerpen van vragenlijsten............................................................................54
9.4.1. Een model van het vraag-antwoordproces.......................................................54
9.4.2. Responsfouten en -stijlen.................................................................................55
9.4.3. Aanbevelingen voor het opstellen van vragenlijsten........................................56
9.5. De keuze voor een surveymodus............................................................................56
9.5.1. Face-to-facesurveys......................................................................................... 57
3
,Methodologie
[S0A18a]
9.5.2. Zelf-in-te-vullen vragenlijsten...........................................................................57
9.5.3. Mixed-mode surveys........................................................................................57
H10. Niet-reactief onderzoek & secundaire data-analyse.................................................58
10.1. Inleiding................................................................................................................ 58
10.2. Soorten niet-reactieve gegevens..........................................................................58
10.2.1. Fysieke sporen............................................................................................... 58
10.2.2. Tekst: inhoudsanalyse....................................................................................58
10.2.3. Administratieve data en officiële statistieken.................................................59
10.2.4. Big Data......................................................................................................... 59
10.3. Secundaire analyse van onderzoeksdata..............................................................60
10.4. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data......................................61
H11. Veldonderzoek en participerende observatie............................................................61
11.1. Inleiding................................................................................................................ 61
11.2. Types veldonderzoek............................................................................................ 62
11.2.1. De rol van de onderzoeker: participeren vs. observeren................................62
11.2.2. De mate van openheid: verborgen vs. open onderzoek.................................62
11.2.3. Het gehanteerde paradigma: coöperatief vs. investigatief onderzoek...........63
11.3. Het verloop van veldonderzoek............................................................................63
11.3.1. Planning van veldwerk...................................................................................63
11.3.2. Toegang verkrijgen tot het veld......................................................................63
11.3.3. Verblijf in het veld.......................................................................................... 64
11.3.4. Uittrede uit het veld.......................................................................................64
11.4. Veldwerknotities................................................................................................... 64
11.5. Voor- en nadelen van veldonderzoek....................................................................65
H12. Diepte-interviews en focusgroepen..........................................................................65
12.1. Inleiding................................................................................................................ 65
12.2. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews...........................................65
12.2.1. Nadruk op begrijpen en interpretatie.............................................................65
12.2.2. Nadruk op theorievorming en -ontwikkeling...................................................66
12.3. De interviewsituatie............................................................................................. 67
12.3.1. Structuur van een interview...........................................................................67
12.3.2. Soorten vragen.............................................................................................. 67
12.3.3. Mogelijke valstrikken......................................................................................67
12.4. Focusgroepen....................................................................................................... 68
12.4.1. Wat zijn focusgroepen?..................................................................................68
12.4.2. Samenstelling van een focusgroep................................................................68
12.5. Van gesproken woord naar geschreven tekst.......................................................68
12.6. Analyseren en interpreteren.................................................................................68
12.6.1. Condenseren van betekenis...........................................................................68
12.6.2. Categoriseren van betekenis..........................................................................69
12.6.3. Narratieve analyse......................................................................................... 69
4
,Methodologie
[S0A18a]
12.6.4. Diepere interpretatie/hermeneutiek...............................................................69
12.6.5. Ad-hocinterpretatie........................................................................................70
12.7. Kwaliteit?.............................................................................................................. 70
H13. Historisch-vergelijkend onderzoek............................................................................70
13.1. Inleiding................................................................................................................ 70
13.2. De oorsprong van vergelijkende methodes: John Stuart Mill.................................70
13.2.1. De methode van overeenkomst.....................................................................71
13.2.2. De methode van verschil...............................................................................71
13.2.3. De gecombineerde methode van overeenkomst en verschil..........................72
13.2.4. De methode van gelijktijdige variatie.............................................................72
13.3. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek..............................73
13.3.1. De aard van het empirische materiaal...........................................................73
13.3.2. Het reconstrueren van historische feiten.......................................................73
13.3.3. Streven naar oorzakelijke verbanden.............................................................74
13.3.4. Verbinden van micro- en macroniveau...........................................................74
13.3.5 Gebruik van contextueel materiaal bij vergelijkingen.....................................74
13.4. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek..................................................75
13.4.1. Veronderstelling van equivalentie..................................................................75
13.4.2. Galtons probleem........................................................................................... 75
13.4.3. Vertekening door eenhedenselectie...............................................................76
5
,Methodologie
[S0A18a]
Deel 1 Algemeen:
basisbegrippen
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk
onderzoek?
Doel van het handboek:
Leren hoe kennis geproduceerd wordt
Aantonen dat wetenschappelijk onderzoek in het dagelijks leven zit verwerkt
Kennis en beheersing van spelregels (principes) van wetenschapsbeoefening
o (1) Fundamenten en basisprocedures van soc.wet. onderzoek
Technieken: statistische analyses toepassen, gegevens verzamelen, menselijk
gedrag observeren
Maar ook leren hoe het proces functioneert: theorieën hanteren, welke
redeneringen houden steek, hoe wetenschap is ingebed, filosofische discussies
over hoe kennis tot stand komt
(2) discussies binnen soc.wet. veld kunnen volgen & studies kunnen evalueren
(3) Vereiste woordenschat leren
Kritische omgang met onderzoeksresultaten stimuleren
1.2. Enkele voorbeelden
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies
‘An Inconvenient Truth’ (2006)
Documentaire over klimaatverandering en de campagne van VS vice-president Al
Gore
Door toenemende uitstoot van CO2, neemt gemiddelde temperatuur op aarde toe
‘The Great Global Warming Swindle’ (2007)
Documentaire met oa kritiek van wetenschappers op ‘An Inconvenient Truth’
o Het zou de stijgende temperatuur zijn die de hoeveelheid CO2 doet
toenemen, niet omgekeerd
o De rol van de mens is niet van belang, de oorzaak is de activiteit van de
zon & aantal zonnevlekken
Hoe weet je dan welk wetenschappelijk onderzoek ‘waar’ is?
De sceptici (visie van 2e documentaire) zijn in de minderheid
Meerderheid experten is overtuigd dat de mens wél een rol speelt in
klimaatverandering
Machtsverhoudingen, ideologieën, politieke overtuigingen mengen zich in de
‘waarheid’ waardoor met de versie kiest die voor hen voordelig is
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het?
1990 cover story van Time Magazine: ‘the rotting of the big apple’:
New York is afgegleden van modelstad (American Dream) naar plek vol
drugshandel en criminaliteit
6
, Methodologie
[S0A18a]
1994: New York (burgemeester Rudy Giuliani) probeert criminaliteit te bestrijden
en baseert zich op Broken Windows-theorie
o Theorie (1980): crimineel handelen = gevolg van gebrek aan sociale
normen & controle om de normen te conformeren
Gebouw met gebroken ramen trekt vandalen aan om nog meer
kapot te maken kan leiden tot krakers & meer criminaliteit in/rond
het gebouw
o New York is zo groot & anoniem dat er geen sociale controle is op
criminelen
o Oplossing: kleine criminaliteit aanpakken (graffiti, tippelen, bedelen)
waardoor de buurt niet kwetsbaar is en grote criminaliteit aantrekt
1996 Time Magazine: ‘Finally, we’re winning the war against crime. Here’s why’
Dankzij toepassen van Broken Windows theorie
Reeks hervormingen in beleid New Yorkse politie (registratie & analyse van
misdrijven, plaatsgeven op kaart en patrouilleren in criminele buurten)
Misdaadcijfers zijn gedaald onder Giuliani’s bewind is deze daling een
rechtstreeks gevolg van zijn beleid (causaal verband)?
Voor causaliteit/causaal verband zijn 3 voorwaarden:
1. Statistisch verband tussen A (Giuliani’s beleid) en B (geregistreerde criminaliteit)
2. A moet voorafgaan aan B
3. Het verband tussen A en B mag niet te wijten zijn aan derde gebeurtenis C
Voorwaarde 2 is niet evident: misdaadcijfers waren aan het dalen al voor het bewind van
Giuliani
Voorwaarde 3 lijkt ook niet voldaan: in andere steden (met ander beleid) dalen de cijfers
ook
1.2.3. Botsende beschavingen
Na de Koude Oorlog werd de ‘rode’ vijand vervangen door islamfundamentalisme annex-
terrorisme (9/11)
‘Clash of Civilizations’ (1993) – artikel van Samuel Huntington
Beweert dat de bron van conflict cultureel is, niet enkel ideologisch of economisch
Was in die tijd niet zo’n geloofwaardige beschrijving/theorie, nu tegenovergestelde
Andere stelling: na KO zouden steeds meer militaire conflicten optreden tussen
beschavingen (w niet bevestigd)
o Kritiek: is de botsing van beschavingen wel correcte inschatting van
conflicten? Elk apart conflict krijgt eigen invulling afhankelijk van de
politieke, economische, sociale en culturele situatie er kan dus geen
algemene factor (wetmatigheid) aan de bron van het conflict w toegewezen
o Roept vragen op: kunnen we de empirische werkelijkheid objectief
waarnemen? In welke mate spelen theoretische vooringenomenheden een
rol in de studie van sociale werkelijkheid?
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?
Hoe waardevol en betrouwbaar zijn verkiezingspolls?
‘verliezers’ beweren dat de peiling waardeloos is en niet representatief
‘winnaars’ zijn blij en overtuigd dat ze de verkiezingen ook zullen winnen
Geen transparante berichtgeving: geen gegevens over non-responsieve personen,
geen info over soort steekproef of exacte vraagverwoording, geen melding van
betrouwbaarheidsintervallen of foutenmarge
7
KU LEUVEN
METHODOLOGIE VAN DE
SOCIALE
WETENSCHAPPEN
[S0A18A]
Samenvatting handboek ‘Kennismaken: methodologie voor
sociale wetenschappers’
,Methodologie
[S0A18a]
Inhoud
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk onderzoek?..............................................................6
1.2. Enkele voorbeelden..................................................................................................6
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies...........................................................6
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het?.................................................6
1.2.3. Botsende beschavingen.....................................................................................7
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?................................................................7
1.2.5. De wetenschapper als bokser?...........................................................................8
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie...................................................................8
1.2. De wetenschappelijke aanpak..................................................................................8
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering.............................................................8
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid......................................9
1.3. Wat te verwachten van methodologie?....................................................................9
H2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek......................................10
2.1. Inleiding.................................................................................................................. 10
2.2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek.............................................10
2.2.1. Theorie en empirie........................................................................................... 10
2.2.2. Inductie en deductie........................................................................................11
2.2.3. Empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek........................................11
2.3. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis....................................................12
2.3.1. Betrouwbaarheid.............................................................................................. 12
2.3.2. Validiteit/geldigheid......................................................................................... 12
2.3.3. Vakmanschap als kwaliteit...............................................................................13
2.4. Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek..........................................................13
2.4.1. Toepassingsgebied: theoriegericht vs. praktijkgericht onderzoek....................13
2.4.2. Onderzoeksmethodologie: kwantitatief vs. kwalitatief onderzoek....................14
H3. Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen.............................................14
3.1. Inleiding.................................................................................................................. 14
3.2. De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen..............................15
3.2.1. Empirische natuurwetenschap: positivisme en empirisme...............................15
3.2.2. David Humes sceptiscisme..............................................................................17
3.2.3. Wiener Kreis/Weense kring: logisch positivisme en verificationisme................18
3.2.4. Karl Popper (20e E): principe van falsificatie.....................................................18
3.2.5. Thomas Kuhns paradigma’s.............................................................................18
3.2.6. Imre Lakatos (20e E): theorie met meerinhoud.................................................19
3.3. Wat met sociale wetenschappen?..........................................................................19
H4. Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek.............................................................20
4.1. Inleiding.................................................................................................................. 20
4.2. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek........................................................20
4.2.1. Vermijden van schade als basisprincipe...........................................................20
1
,Methodologie
[S0A18a]
4.2.2. Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’.................................................21
4.2.3. Privacy, vertrouwelijkheid, anonimisering........................................................21
4.3. Professionele standaarden en deontologie.............................................................22
4.4. Samenleving en wetenschap..................................................................................23
H5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen....................................................24
5.1. Inleiding.................................................................................................................. 24
5.2. Het onderzoeksplan................................................................................................ 24
5.3. Probleemformulering of probleemstelling (ontwerp 1)............................................24
5.3.1. Algemene vraagstelling & onderzoeksdoelstelling: fundamenteel vs.
praktijkgericht............................................................................................................ 25
5.3.2. Literatuurstudie: status quaestionis.................................................................25
5.3.3. Vraagstelling en onderzoeksvragen.................................................................26
5.4. Onderzoeksopzet of (onderzoeks-)technisch ontwerp (ontwerp 2).........................26
5.4.1. Plaats en situatie van waarneming: waar?.......................................................26
5.4.2. Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang?............................27
5.4.3. Onderzoekseenheden en kenmerken: wie?......................................................27
5.4.4. Methode van waarneming: hoe?......................................................................27
5.4.5. Tijdsplanning en financieel overzicht...............................................................28
H6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting.........................................................................28
6.1. Inleiding.................................................................................................................. 28
6.2. Meten: enkele basisbegrippen................................................................................29
6.2.1. Het meetproces............................................................................................... 29
6.2.2. Soorten concepten........................................................................................... 29
6.2.3. Meten: kwantitatieve vs. kwalitatieve benaderingen.......................................30
6.3. Kwantitatief meten................................................................................................. 30
6.3.1. Uitgangspunt: klassieke testtheorie.................................................................30
6.3.2. Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen.............................................30
6.3.3. Schaaltechnieken............................................................................................ 31
6.3.4. Operationaliseren van relaties tussen variabelen............................................32
6.3.5. Betrouwbaarheid nagaan.................................................................................33
6.3.6. Meetvaliditeit nagaan......................................................................................34
6.4. Kwalitatieve meting................................................................................................ 35
6.4.1. Het open karakter van kwalitatieve benaderingen...........................................35
6.4.2. Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen...........................................35
6.4.3. De kwaliteit van kwalitatieve metingen...........................................................36
H7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven......................................................37
7.1. Inleiding.................................................................................................................. 37
7.1.1. Onderzoekseenheden, populatie en steekproef...............................................37
7.1.2. Steekproeven: twee logica’s van selectie........................................................38
7.2. Toevalsteekproeven................................................................................................ 39
7.2.1. Stappen bij het trekken van toevalsteekproeven.............................................39
2
,Methodologie
[S0A18a]
7.2.2. Types toevalsteekproeven................................................................................39
7.2.3. Foutenbronnen bij steekproeftrekking..............................................................41
7.2.4. Steekproefgrootte............................................................................................ 43
7.2.5. Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven............................................................44
7.3 Theoretische steekproeven.....................................................................................44
7.3.1. De eigenheid van theoretische steekproeftrekking..........................................44
7.3.2. Strategieën in theoretische steekproeftrekking...............................................44
H8. Experimentele ontwerpen.......................................................................................... 45
8.1. Inleiding.................................................................................................................. 45
8.2. Onderdelen van het klassieke experimentele ontwerp...........................................46
8.2.1. Basisschema van een klassiek experiment......................................................46
8.2.2. Randomiseren en matchen..............................................................................47
8.2.3. Effect van de stimulus......................................................................................48
8.2.4. Voormeting....................................................................................................... 48
8.3. Bedreigingen van de interne validiteit....................................................................49
8.3.1. Buitenexperimentele gebeurtenissen (history)................................................49
8.3.2. Maturatie of spontane veranderingen..............................................................49
8.3.3. Testeffect......................................................................................................... 49
8.3.4. Instrumentatie................................................................................................. 49
8.3.5. Statistische regressie.......................................................................................49
8.3.6. Selectie............................................................................................................ 49
8.3.7. Uitval............................................................................................................... 49
8.3.8. Verwachtingen van de onderzoeker.................................................................50
8.4. Bedreigingen van de externe validiteit...................................................................50
8.4.1. Populatievaliditeit............................................................................................ 50
8.4.2. Naturalistische validiteit...................................................................................50
8.5. Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen.......................................50
8.5.1. Quasi-experimentele ontwerpen......................................................................51
8.5.2. Pre-experimentele ontwerpen..........................................................................52
8.6. Ethische bekommernissen......................................................................................52
H9. Surveyonderzoek........................................................................................................ 53
9.1. Inleiding.................................................................................................................. 53
9.2. Stappenplan en foutenbronnen..............................................................................53
9.3. Over vragen en antwoorden...................................................................................54
9.4. Het ontwerpen van vragenlijsten............................................................................54
9.4.1. Een model van het vraag-antwoordproces.......................................................54
9.4.2. Responsfouten en -stijlen.................................................................................55
9.4.3. Aanbevelingen voor het opstellen van vragenlijsten........................................56
9.5. De keuze voor een surveymodus............................................................................56
9.5.1. Face-to-facesurveys......................................................................................... 57
3
,Methodologie
[S0A18a]
9.5.2. Zelf-in-te-vullen vragenlijsten...........................................................................57
9.5.3. Mixed-mode surveys........................................................................................57
H10. Niet-reactief onderzoek & secundaire data-analyse.................................................58
10.1. Inleiding................................................................................................................ 58
10.2. Soorten niet-reactieve gegevens..........................................................................58
10.2.1. Fysieke sporen............................................................................................... 58
10.2.2. Tekst: inhoudsanalyse....................................................................................58
10.2.3. Administratieve data en officiële statistieken.................................................59
10.2.4. Big Data......................................................................................................... 59
10.3. Secundaire analyse van onderzoeksdata..............................................................60
10.4. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data......................................61
H11. Veldonderzoek en participerende observatie............................................................61
11.1. Inleiding................................................................................................................ 61
11.2. Types veldonderzoek............................................................................................ 62
11.2.1. De rol van de onderzoeker: participeren vs. observeren................................62
11.2.2. De mate van openheid: verborgen vs. open onderzoek.................................62
11.2.3. Het gehanteerde paradigma: coöperatief vs. investigatief onderzoek...........63
11.3. Het verloop van veldonderzoek............................................................................63
11.3.1. Planning van veldwerk...................................................................................63
11.3.2. Toegang verkrijgen tot het veld......................................................................63
11.3.3. Verblijf in het veld.......................................................................................... 64
11.3.4. Uittrede uit het veld.......................................................................................64
11.4. Veldwerknotities................................................................................................... 64
11.5. Voor- en nadelen van veldonderzoek....................................................................65
H12. Diepte-interviews en focusgroepen..........................................................................65
12.1. Inleiding................................................................................................................ 65
12.2. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews...........................................65
12.2.1. Nadruk op begrijpen en interpretatie.............................................................65
12.2.2. Nadruk op theorievorming en -ontwikkeling...................................................66
12.3. De interviewsituatie............................................................................................. 67
12.3.1. Structuur van een interview...........................................................................67
12.3.2. Soorten vragen.............................................................................................. 67
12.3.3. Mogelijke valstrikken......................................................................................67
12.4. Focusgroepen....................................................................................................... 68
12.4.1. Wat zijn focusgroepen?..................................................................................68
12.4.2. Samenstelling van een focusgroep................................................................68
12.5. Van gesproken woord naar geschreven tekst.......................................................68
12.6. Analyseren en interpreteren.................................................................................68
12.6.1. Condenseren van betekenis...........................................................................68
12.6.2. Categoriseren van betekenis..........................................................................69
12.6.3. Narratieve analyse......................................................................................... 69
4
,Methodologie
[S0A18a]
12.6.4. Diepere interpretatie/hermeneutiek...............................................................69
12.6.5. Ad-hocinterpretatie........................................................................................70
12.7. Kwaliteit?.............................................................................................................. 70
H13. Historisch-vergelijkend onderzoek............................................................................70
13.1. Inleiding................................................................................................................ 70
13.2. De oorsprong van vergelijkende methodes: John Stuart Mill.................................70
13.2.1. De methode van overeenkomst.....................................................................71
13.2.2. De methode van verschil...............................................................................71
13.2.3. De gecombineerde methode van overeenkomst en verschil..........................72
13.2.4. De methode van gelijktijdige variatie.............................................................72
13.3. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek..............................73
13.3.1. De aard van het empirische materiaal...........................................................73
13.3.2. Het reconstrueren van historische feiten.......................................................73
13.3.3. Streven naar oorzakelijke verbanden.............................................................74
13.3.4. Verbinden van micro- en macroniveau...........................................................74
13.3.5 Gebruik van contextueel materiaal bij vergelijkingen.....................................74
13.4. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek..................................................75
13.4.1. Veronderstelling van equivalentie..................................................................75
13.4.2. Galtons probleem........................................................................................... 75
13.4.3. Vertekening door eenhedenselectie...............................................................76
5
,Methodologie
[S0A18a]
Deel 1 Algemeen:
basisbegrippen
H1. Waarom Sociaalwetenschappelijk
onderzoek?
Doel van het handboek:
Leren hoe kennis geproduceerd wordt
Aantonen dat wetenschappelijk onderzoek in het dagelijks leven zit verwerkt
Kennis en beheersing van spelregels (principes) van wetenschapsbeoefening
o (1) Fundamenten en basisprocedures van soc.wet. onderzoek
Technieken: statistische analyses toepassen, gegevens verzamelen, menselijk
gedrag observeren
Maar ook leren hoe het proces functioneert: theorieën hanteren, welke
redeneringen houden steek, hoe wetenschap is ingebed, filosofische discussies
over hoe kennis tot stand komt
(2) discussies binnen soc.wet. veld kunnen volgen & studies kunnen evalueren
(3) Vereiste woordenschat leren
Kritische omgang met onderzoeksresultaten stimuleren
1.2. Enkele voorbeelden
1.2.1. De opwarming van de aarde: twee visies
‘An Inconvenient Truth’ (2006)
Documentaire over klimaatverandering en de campagne van VS vice-president Al
Gore
Door toenemende uitstoot van CO2, neemt gemiddelde temperatuur op aarde toe
‘The Great Global Warming Swindle’ (2007)
Documentaire met oa kritiek van wetenschappers op ‘An Inconvenient Truth’
o Het zou de stijgende temperatuur zijn die de hoeveelheid CO2 doet
toenemen, niet omgekeerd
o De rol van de mens is niet van belang, de oorzaak is de activiteit van de
zon & aantal zonnevlekken
Hoe weet je dan welk wetenschappelijk onderzoek ‘waar’ is?
De sceptici (visie van 2e documentaire) zijn in de minderheid
Meerderheid experten is overtuigd dat de mens wél een rol speelt in
klimaatverandering
Machtsverhoudingen, ideologieën, politieke overtuigingen mengen zich in de
‘waarheid’ waardoor met de versie kiest die voor hen voordelig is
1.2.2. De ‘War against crime’ in New York: werkt het?
1990 cover story van Time Magazine: ‘the rotting of the big apple’:
New York is afgegleden van modelstad (American Dream) naar plek vol
drugshandel en criminaliteit
6
, Methodologie
[S0A18a]
1994: New York (burgemeester Rudy Giuliani) probeert criminaliteit te bestrijden
en baseert zich op Broken Windows-theorie
o Theorie (1980): crimineel handelen = gevolg van gebrek aan sociale
normen & controle om de normen te conformeren
Gebouw met gebroken ramen trekt vandalen aan om nog meer
kapot te maken kan leiden tot krakers & meer criminaliteit in/rond
het gebouw
o New York is zo groot & anoniem dat er geen sociale controle is op
criminelen
o Oplossing: kleine criminaliteit aanpakken (graffiti, tippelen, bedelen)
waardoor de buurt niet kwetsbaar is en grote criminaliteit aantrekt
1996 Time Magazine: ‘Finally, we’re winning the war against crime. Here’s why’
Dankzij toepassen van Broken Windows theorie
Reeks hervormingen in beleid New Yorkse politie (registratie & analyse van
misdrijven, plaatsgeven op kaart en patrouilleren in criminele buurten)
Misdaadcijfers zijn gedaald onder Giuliani’s bewind is deze daling een
rechtstreeks gevolg van zijn beleid (causaal verband)?
Voor causaliteit/causaal verband zijn 3 voorwaarden:
1. Statistisch verband tussen A (Giuliani’s beleid) en B (geregistreerde criminaliteit)
2. A moet voorafgaan aan B
3. Het verband tussen A en B mag niet te wijten zijn aan derde gebeurtenis C
Voorwaarde 2 is niet evident: misdaadcijfers waren aan het dalen al voor het bewind van
Giuliani
Voorwaarde 3 lijkt ook niet voldaan: in andere steden (met ander beleid) dalen de cijfers
ook
1.2.3. Botsende beschavingen
Na de Koude Oorlog werd de ‘rode’ vijand vervangen door islamfundamentalisme annex-
terrorisme (9/11)
‘Clash of Civilizations’ (1993) – artikel van Samuel Huntington
Beweert dat de bron van conflict cultureel is, niet enkel ideologisch of economisch
Was in die tijd niet zo’n geloofwaardige beschrijving/theorie, nu tegenovergestelde
Andere stelling: na KO zouden steeds meer militaire conflicten optreden tussen
beschavingen (w niet bevestigd)
o Kritiek: is de botsing van beschavingen wel correcte inschatting van
conflicten? Elk apart conflict krijgt eigen invulling afhankelijk van de
politieke, economische, sociale en culturele situatie er kan dus geen
algemene factor (wetmatigheid) aan de bron van het conflict w toegewezen
o Roept vragen op: kunnen we de empirische werkelijkheid objectief
waarnemen? In welke mate spelen theoretische vooringenomenheden een
rol in de studie van sociale werkelijkheid?
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?
Hoe waardevol en betrouwbaar zijn verkiezingspolls?
‘verliezers’ beweren dat de peiling waardeloos is en niet representatief
‘winnaars’ zijn blij en overtuigd dat ze de verkiezingen ook zullen winnen
Geen transparante berichtgeving: geen gegevens over non-responsieve personen,
geen info over soort steekproef of exacte vraagverwoording, geen melding van
betrouwbaarheidsintervallen of foutenmarge
7
