Klimaatverandering
, Inhoudsopgave
1 Inleiding van Klimaatverandering............................................................................................................ 6
1.1 Inhoud van het vak ............................................................................................................................... 6
2 De fysische basis van klimaatverandering ............................................................................................... 7
2.1 Kernaspecten en problemen van klimaatverandering ......................................................................... 7
2.2 De opwarming van de aarde ................................................................................................................ 8
2.2.1 Rol van de mens .............................................................................................................................. 8
2.2.2 Gevolgen van klimaatverandering .................................................................................................. 9
2.3 Akkoord van Parijs.............................................................................................................................. 12
2.4 Kosten ................................................................................................................................................ 13
2.5 Adaptatie ........................................................................................................................................... 14
3 Terrestrische ecosystemen en klimaatverandering ............................................................................... 16
3.1 Koolstofreservoirs- verspreiding en hotspots ..................................................................................... 17
3.1.1 CO2 sources en sinks ..................................................................................................................... 19
3.1.2 Toekomstige impact op de C sink op het land .............................................................................. 20
3.1.3 Kantelpunten: tipping points in het aardse systeem .................................................................... 22
3.1.4 Overzicht: waar liggen de huidige kantelpunten? ......................................................................... 25
3.2 Akkoord van Parijs.............................................................................................................................. 26
3.2.1 CO2-verwijderingstechnieken ....................................................................................................... 26
3.2.2 Contect technologieën voor CO2 verwijdering ............................................................................. 30
3.3 Samengevat ....................................................................................................................................... 30
4 Economische analyse van actie versus inactie aan de hand van een vereenvoudigde kosten-baten
analyse ........................................................................................................................................................... 31
4.1 Inleiding.............................................................................................................................................. 31
4.1.1 De blik van de econoom ................................................................................................................ 32
4.1.2 Economische begrippen ................................................................................................................ 32
4.1.3 Integrated Assessment Models van Northaus .............................................................................. 34
4.2 Wat is een kosten-batenanalyse en tijdverrekening .......................................................................... 34
4.2.1 Investeren in klimaatmitigatie ...................................................................................................... 35
4.2.2 Tijdverrekening.............................................................................................................................. 35
4.3 De kosten en baten van actie/inactie van klimaatmitigatie .............................................................. 36
4.4 Onzekerheid ....................................................................................................................................... 37
4.4.1 Impact van klimaatbeleid .............................................................................................................. 38
4.5 Beleidsrealiteit ................................................................................................................................... 39
5 De uitdagingen in de klimaattransitie: waarom het klimaatprobleem erkennen en oplossen zo moeilijk
blijft… ............................................................................................................................................................. 41
5.1 Kennis voor (klimaat)beleid ................................................................................................................ 41
5.1.1 Geschiedenis van de klimaatwetenschap ..................................................................................... 42
5.1.2 Intergovernmental panel on climate change (=IPCC).................................................................... 43
5.2 Kennis voor beleid: waarom luistert beleid niet? ............................................................................... 45
5.2.1 Strijd om aandacht ........................................................................................................................ 45
5.2.2 Naming & framing ......................................................................................................................... 47
5.2.3 Discoursen over oplossingsgerichtheid ......................................................................................... 48
2
, 5.2.4 Het beleid moet in actie schieten ................................................................................................. 51
5.3 Waarom is systeemverandering zo lastig? ........................................................................................ 51
5.3.1 Multilevelperspectief ............................................................................................................................... 52
6 De Energietranistie................................................................................................................................ 55
6.1 Wat is het probleem? ......................................................................................................................... 55
6.2 Wat is de oorzaak van het probleem?................................................................................................ 56
6.3 Wat is een energietransitie en waarom is dat een oplossing? ........................................................... 60
6.4 Wat is er nodig voor een energietransitie? ........................................................................................ 61
6.4.1 Electrificatie................................................................................................................................... 61
6.4.2 Energiedichtheid ........................................................................................................................... 61
6.4.3 Variabiliteit (tijd en ruimte) ........................................................................................................... 62
6.4.4 Flexibiliteit ..................................................................................................................................... 63
6.5 Wat zijn momenteel de grootste uitdagingen? .................................................................................. 66
6.6 Conclusie ............................................................................................................................................ 69
7 Klimaatverandering: wat brengt de toekomst? ..................................................................................... 70
7.1 Toekomstscenario’s ............................................................................................................................ 70
7.1.1 Klimaatsysteem ............................................................................................................................. 70
7.1.2 Sociaal-economische scenario’s .................................................................................................... 72
7.2 Stand van zake wat betreft huidige beloftes en maatregelen ........................................................... 75
7.3 Conclusie en vooruitblik ..................................................................................................................... 77
8 Climate change policy and the European green deal ............................................................................. 79
8.1 Introducing the European Green Deal ................................................................................................ 79
8.1.1 Important ideas of the Green Deal ............................................................................................... 79
8.2 Overview and History of Climate Policymaking ................................................................................. 80
8.2.1 Climate politics 101 ....................................................................................................................... 81
8.2.2 Historical overview ........................................................................................................................ 82
8.2.3 Packages: ....................................................................................................................................... 83
8.3 Political foundations of EGD............................................................................................................... 84
8.4 Reason for Optimism: Next Generation EU and REPower EU Plan .................................................... 85
8.4.1 Green recovery .............................................................................................................................. 86
8.4.2 Repower EU plan ........................................................................................................................... 86
8.5 Transformative policies of the EGC .................................................................................................... 87
8.5.1 industrial plan................................................................................................................................ 87
8.5.2 Farm-to-fork strategy .................................................................................................................... 88
8.6 Political challenges to the EGD’s Future ............................................................................................. 89
8.6.1 First year of von der Leyen 2 commission ..................................................................................... 90
8.7 Conclusion .......................................................................................................................................... 91
9 Climate justice: Dankzij of ondanks het recht? ...................................................................................... 93
9.1 Wat bedoelen we met klimaatrechtvaardigheid? .............................................................................. 93
9.2 Wat heeft het recht te bieden? .......................................................................................................... 94
9.2.1 Urgendazaak .................................................................................................................................. 95
9.2.2 Belgische klimaatzaak.................................................................................................................... 95
9.3 Verschillende lagen ............................................................................................................................ 96
3
, 9.3.1 Onrechtvaardigheid tussen landen ............................................................................................... 96
9.3.2 Onrechtvaardigheid binnen landen .............................................................................................. 98
9.3.3 Onrechtvaardigheid tussen generaties ....................................................................................... 100
9.3.4 Onrechtvaardigheid tussen mens en natuur ............................................................................... 100
9.3.5 Onrechtvaardigheid tussen staten en bedrijven ......................................................................... 101
9.4 Conclusie .......................................................................................................................................... 102
10 Klimaatsmigratie ................................................................................................................................. 104
10.1 Klimaatverandering en migratie ...................................................................................................... 104
10.1.1 Waarom bestaat klimaatmigratie ........................................................................................... 104
10.1.2 Wie wordt door klimaatverandering beïnvloed? ................................................................... 105
10.2 Wie migreert? .................................................................................................................................. 106
10.3 Foresight rapport ............................................................................................................................. 107
10.3.1 Specifieke migratiepatronen .................................................................................................. 108
10.4 Typologie klimaatgerelateerde migratietypes ................................................................................. 108
10.5 Migratie als een adaptatiestrategie ................................................................................................ 109
10.6 Case studies ...................................................................................................................................... 111
10.6.1 Orkaan Katrina ........................................................................................................................ 111
10.6.2 Marokkaanse arbeidsmigranten na WO2 ............................................................................... 112
10.6.3 Syrische burgeroorlog............................................................................................................. 113
10.7 Beleidssuggesties en debatten ......................................................................................................... 113
10.8 conclusie ........................................................................................................................................... 114
11 Iets nieuws onder de zon? Klimaatverandering in historisch perspectief ............................................ 116
........................................................................................................................................................................ 116
11.1 Disciplines: enkele definities ............................................................................................................. 116
11.2 De Centraal Belgische Temperatuurcurve ........................................................................................ 118
11.3 Waarom hanteren we een historisch perspectief? ........................................................................... 118
11.4 Klimaatgeschiedenis in 5 episoden .................................................................................................. 119
11.4.1 Van de Farao’s tot de Val van de Berlijnse Muur ................................................................... 119
11.4.2 Paleo-en historische klimatologie .......................................................................................... 121
11.4.3 Kleine ijstijden ........................................................................................................................ 123
11.4.4 De ontdekking van klimaatverandering .................................................................................. 124
11.4.5 Klimaatextremen .................................................................................................................... 125
4
, Inhoudsopgave
1 Inleiding van Klimaatverandering............................................................................................................ 6
1.1 Inhoud van het vak ............................................................................................................................... 6
2 De fysische basis van klimaatverandering ............................................................................................... 7
2.1 Kernaspecten en problemen van klimaatverandering ......................................................................... 7
2.2 De opwarming van de aarde ................................................................................................................ 8
2.2.1 Rol van de mens .............................................................................................................................. 8
2.2.2 Gevolgen van klimaatverandering .................................................................................................. 9
2.3 Akkoord van Parijs.............................................................................................................................. 12
2.4 Kosten ................................................................................................................................................ 13
2.5 Adaptatie ........................................................................................................................................... 14
3 Terrestrische ecosystemen en klimaatverandering ............................................................................... 16
3.1 Koolstofreservoirs- verspreiding en hotspots ..................................................................................... 17
3.1.1 CO2 sources en sinks ..................................................................................................................... 19
3.1.2 Toekomstige impact op de C sink op het land .............................................................................. 20
3.1.3 Kantelpunten: tipping points in het aardse systeem .................................................................... 22
3.1.4 Overzicht: waar liggen de huidige kantelpunten? ......................................................................... 25
3.2 Akkoord van Parijs.............................................................................................................................. 26
3.2.1 CO2-verwijderingstechnieken ....................................................................................................... 26
3.2.2 Contect technologieën voor CO2 verwijdering ............................................................................. 30
3.3 Samengevat ....................................................................................................................................... 30
4 Economische analyse van actie versus inactie aan de hand van een vereenvoudigde kosten-baten
analyse ........................................................................................................................................................... 31
4.1 Inleiding.............................................................................................................................................. 31
4.1.1 De blik van de econoom ................................................................................................................ 32
4.1.2 Economische begrippen ................................................................................................................ 32
4.1.3 Integrated Assessment Models van Northaus .............................................................................. 34
4.2 Wat is een kosten-batenanalyse en tijdverrekening .......................................................................... 34
4.2.1 Investeren in klimaatmitigatie ...................................................................................................... 35
4.2.2 Tijdverrekening.............................................................................................................................. 35
4.3 De kosten en baten van actie/inactie van klimaatmitigatie .............................................................. 36
4.4 Onzekerheid ....................................................................................................................................... 37
4.4.1 Impact van klimaatbeleid .............................................................................................................. 38
4.5 Beleidsrealiteit ................................................................................................................................... 39
5 De uitdagingen in de klimaattransitie: waarom het klimaatprobleem erkennen en oplossen zo moeilijk
blijft… ............................................................................................................................................................. 41
5.1 Kennis voor (klimaat)beleid ................................................................................................................ 41
5.1.1 Geschiedenis van de klimaatwetenschap ..................................................................................... 42
5.1.2 Intergovernmental panel on climate change (=IPCC).................................................................... 43
5.2 Kennis voor beleid: waarom luistert beleid niet? ............................................................................... 45
5.2.1 Strijd om aandacht ........................................................................................................................ 45
5.2.2 Naming & framing ......................................................................................................................... 47
5.2.3 Discoursen over oplossingsgerichtheid ......................................................................................... 48
2
, 5.2.4 Het beleid moet in actie schieten ................................................................................................. 51
5.3 Waarom is systeemverandering zo lastig? ........................................................................................ 51
5.3.1 Multilevelperspectief ............................................................................................................................... 52
6 De Energietranistie................................................................................................................................ 55
6.1 Wat is het probleem? ......................................................................................................................... 55
6.2 Wat is de oorzaak van het probleem?................................................................................................ 56
6.3 Wat is een energietransitie en waarom is dat een oplossing? ........................................................... 60
6.4 Wat is er nodig voor een energietransitie? ........................................................................................ 61
6.4.1 Electrificatie................................................................................................................................... 61
6.4.2 Energiedichtheid ........................................................................................................................... 61
6.4.3 Variabiliteit (tijd en ruimte) ........................................................................................................... 62
6.4.4 Flexibiliteit ..................................................................................................................................... 63
6.5 Wat zijn momenteel de grootste uitdagingen? .................................................................................. 66
6.6 Conclusie ............................................................................................................................................ 69
7 Klimaatverandering: wat brengt de toekomst? ..................................................................................... 70
7.1 Toekomstscenario’s ............................................................................................................................ 70
7.1.1 Klimaatsysteem ............................................................................................................................. 70
7.1.2 Sociaal-economische scenario’s .................................................................................................... 72
7.2 Stand van zake wat betreft huidige beloftes en maatregelen ........................................................... 75
7.3 Conclusie en vooruitblik ..................................................................................................................... 77
8 Climate change policy and the European green deal ............................................................................. 79
8.1 Introducing the European Green Deal ................................................................................................ 79
8.1.1 Important ideas of the Green Deal ............................................................................................... 79
8.2 Overview and History of Climate Policymaking ................................................................................. 80
8.2.1 Climate politics 101 ....................................................................................................................... 81
8.2.2 Historical overview ........................................................................................................................ 82
8.2.3 Packages: ....................................................................................................................................... 83
8.3 Political foundations of EGD............................................................................................................... 84
8.4 Reason for Optimism: Next Generation EU and REPower EU Plan .................................................... 85
8.4.1 Green recovery .............................................................................................................................. 86
8.4.2 Repower EU plan ........................................................................................................................... 86
8.5 Transformative policies of the EGC .................................................................................................... 87
8.5.1 industrial plan................................................................................................................................ 87
8.5.2 Farm-to-fork strategy .................................................................................................................... 88
8.6 Political challenges to the EGD’s Future ............................................................................................. 89
8.6.1 First year of von der Leyen 2 commission ..................................................................................... 90
8.7 Conclusion .......................................................................................................................................... 91
9 Climate justice: Dankzij of ondanks het recht? ...................................................................................... 93
9.1 Wat bedoelen we met klimaatrechtvaardigheid? .............................................................................. 93
9.2 Wat heeft het recht te bieden? .......................................................................................................... 94
9.2.1 Urgendazaak .................................................................................................................................. 95
9.2.2 Belgische klimaatzaak.................................................................................................................... 95
9.3 Verschillende lagen ............................................................................................................................ 96
3
, 9.3.1 Onrechtvaardigheid tussen landen ............................................................................................... 96
9.3.2 Onrechtvaardigheid binnen landen .............................................................................................. 98
9.3.3 Onrechtvaardigheid tussen generaties ....................................................................................... 100
9.3.4 Onrechtvaardigheid tussen mens en natuur ............................................................................... 100
9.3.5 Onrechtvaardigheid tussen staten en bedrijven ......................................................................... 101
9.4 Conclusie .......................................................................................................................................... 102
10 Klimaatsmigratie ................................................................................................................................. 104
10.1 Klimaatverandering en migratie ...................................................................................................... 104
10.1.1 Waarom bestaat klimaatmigratie ........................................................................................... 104
10.1.2 Wie wordt door klimaatverandering beïnvloed? ................................................................... 105
10.2 Wie migreert? .................................................................................................................................. 106
10.3 Foresight rapport ............................................................................................................................. 107
10.3.1 Specifieke migratiepatronen .................................................................................................. 108
10.4 Typologie klimaatgerelateerde migratietypes ................................................................................. 108
10.5 Migratie als een adaptatiestrategie ................................................................................................ 109
10.6 Case studies ...................................................................................................................................... 111
10.6.1 Orkaan Katrina ........................................................................................................................ 111
10.6.2 Marokkaanse arbeidsmigranten na WO2 ............................................................................... 112
10.6.3 Syrische burgeroorlog............................................................................................................. 113
10.7 Beleidssuggesties en debatten ......................................................................................................... 113
10.8 conclusie ........................................................................................................................................... 114
11 Iets nieuws onder de zon? Klimaatverandering in historisch perspectief ............................................ 116
........................................................................................................................................................................ 116
11.1 Disciplines: enkele definities ............................................................................................................. 116
11.2 De Centraal Belgische Temperatuurcurve ........................................................................................ 118
11.3 Waarom hanteren we een historisch perspectief? ........................................................................... 118
11.4 Klimaatgeschiedenis in 5 episoden .................................................................................................. 119
11.4.1 Van de Farao’s tot de Val van de Berlijnse Muur ................................................................... 119
11.4.2 Paleo-en historische klimatologie .......................................................................................... 121
11.4.3 Kleine ijstijden ........................................................................................................................ 123
11.4.4 De ontdekking van klimaatverandering .................................................................................. 124
11.4.5 Klimaatextremen .................................................................................................................... 125
4