KWALITEIT VAN LEVEN BIJ
MENSEN MET GEDRAGS-
EN EMOTIONELE
PROBLEMEN
Samenvatting
Orthopedagogie
Academiejaar 2025-2026
,INHOUDSOPGAVE
1. Terminologie, classificatie en diagnostiek ........................................................................... 4
1.1 Inleiding .......................................................................................................................... 4
1.2 Terminologie en definiëring ................................................................................................ 4
1.2.1 Terminologie: gedrags- en emotionele problemen versus gedrags- en emotionele
stoornissen ........................................................................................................................................ 4
1.2.2 Aandachtspunten bij definiëring .......................................................................................... 5
1.2.3 Definiëring probleemgedrag ................................................................................................ 5
1.3 Classificatie ..................................................................................................................... 6
1.3.1 Klinisch-psychiatrische classificatiesystemen .................................................................... 6
1.3.1.1 DSM-5-TR ..................................................................................................................... 6
1.3.2 Empirisch-statistische classificatiesystemen ...................................................................... 7
1.3.2.1 ASEBA .......................................................................................................................... 7
1.4 Diagnostiek ...................................................................................................................... 7
1.4.1 Enge zin ............................................................................................................................... 7
1.4.2 Ruime zin ............................................................................................................................. 7
1.4.3 Voor- en nadelen van stellen diagnose ................................................................................ 7
2. Personen met gedragsstoornissen ...................................................................................... 8
2.1 Inleiding .......................................................................................................................... 8
2.2 Gedragsstoornissen in DSM-5 ............................................................................................ 8
2.2.1 Oppositionele-opstandige stoornis (ODD) ........................................................................... 9
2.2.2 Normoverschrijdend-gedragsstoornis (CD) ....................................................................... 10
2.2.3 Periodiek explosieve stoornis ............................................................................................ 11
2.3 Prevalentie en comorbiditeit .............................................................................................12
2.3.1 Prevalentie ........................................................................................................................ 12
2.3.2 Comorbiditeit .................................................................................................................... 12
2.4 Diagnostiek .....................................................................................................................13
2.5 Etiologie .........................................................................................................................13
2.5.1 Enkele specifieke verklaringsmodellen .............................................................................. 13
2.5.1.1 Biologische verklaringsmodellen ................................................................................ 13
2.5.1.2 Psychoanalyse ........................................................................................................... 13
2.5.1.3 Leertheorie ................................................................................................................. 14
2.5.1.4 Cognitief-behavioristische theorie.............................................................................. 14
2.5.1.5 Systeemtheorie .......................................................................................................... 14
2.5.1.6 Orthopedagogiek ........................................................................................................ 14
2.5.2 Naar een integratieve visie ................................................................................................. 14
3. Ondersteuning bij gedrags- en emotionele problemen ........................................................15
3.1 Inleiding .........................................................................................................................15
3.2 Het (sociaal) competentiemodel .......................................................................................15
3.2.1 Een balansmodel ............................................................................................................... 16
3.2.2 De competentie-analyse ................................................................................................... 18
3.2.3 Een aantal mogelijke strategieën en technieken ................................................................ 19
Orthopedagogie GEP 1
, 3.2.3.1 Ontwikkelingstaken verlichten of verrijken ................................................................. 19
3.2.3.2 Vaardigheden aanleren en versterken ........................................................................ 19
3.2.3.3 Risicofactoren terugdringen ....................................................................................... 19
3.2.3.4 Beschermende factoren mobiliseren en versterken.................................................... 19
3.3 Tot slot ...........................................................................................................................20
4. Personen met hechtingsproblemen of met hechtingsstoornissen........................................21
4.1 Pioniers in de wetenschap over hechting ............................................................................21
4.2 Definitie ..........................................................................................................................21
4.3 Ontwikkeling van hechting ................................................................................................22
4.3.1 Een summiere beschrijving van de identiteitsontwikkeling................................................. 22
4.3.2 Psychodynamische benadering van hechting .................................................................... 23
4.4 Onderzoek naar de kwaliteit van hechting ...........................................................................24
4.4.1 Vreemde Situatie Procedure .............................................................................................. 24
4.4.1.1 Veilige gehechtheid .................................................................................................... 25
4.4.1.2 Onveilige gehechtheid ................................................................................................ 25
4.4.2 Overige onderzoeksmethoden ........................................................................................... 26
4.5 Klinisch-psychiatrische classificatie van hechtingsstoornissen .............................................26
4.5.1 Reactive Attachment Disorder (RAD) ................................................................................. 26
4.5.2 Disinhibited Social Engagement Disorder (DSED) .............................................................. 26
4.6 Prevalentie .....................................................................................................................27
4.7 Etiologie van hechtingsstoornissen ....................................................................................27
4.8 Prognose ........................................................................................................................28
4.9 Comorbiditeit en differentiaaldiagnostiek ...........................................................................28
4.10 Ondersteuning .............................................................................................................28
5. Gezinnen met meervoudige en complexe problemen ..........................................................29
5.1 Inleiding .........................................................................................................................29
5.2 Terminologie ...................................................................................................................29
5.2.1 Het begrip ‘multiprobleemgezin......................................................................................... 29
5.2.2 Het begrip ‘kansarmoede’ ................................................................................................. 30
5.2.2.1 Kansarmoede is een multidimensioneel/multi-aspectueel begrip .............................. 30
5.2.3 Hoeveel gezinnen leven in kansarmoede? ......................................................................... 30
5.3 Verbintenisproblematiek bij kansarmoede (Van Regenmortel) ..............................................31
5.3.1 Multicomplexe problematiek ............................................................................................. 31
5.3.2 Gevoelens van machteloosheid ......................................................................................... 31
5.3.3 Gevoelens van wantrouwen ............................................................................................... 31
5.3.4 Gestoorde communicatie .................................................................................................. 31
5.4 Gevolgen van kansarmoede op de ontwikkeling van kinderen ...............................................32
5.5 Hoe kijken naar gezinnen met meervoudige en complexe problemen? ...................................32
5.6 Hulpverlening aan gezinnen met meervoudige en complexe problemen .................................33
5.6.1 Hoe kijken gezinnen en hulpverleners naar elkaar? ............................................................ 33
5.6.1.1 Gezinnen met meervoudige en complexe problemen -> hulpverleners ....................... 33
Orthopedagogie GEP 2
, 5.6.1.2 Hulpverleners -> ouders ............................................................................................. 33
5.6.2 Zes principes van hulpverlening aan gezinnen met meervoudige en complexe problemen 33
6. Interpersoonlijk geweld .....................................................................................................34
6.1 Inleiding .........................................................................................................................34
6.2 Wat is kindermishandeling? ..............................................................................................34
6.2.1 Lichamelijke mishandeling en verwaarlozing ..................................................................... 34
6.2.2 Emotionele mishandeling en verwaarlozing ....................................................................... 34
6.2.3 Seksueel misbruik ............................................................................................................. 35
6.2.4 Specifieke vormen van kindermishandeling ....................................................................... 35
6.3 Prevalentie .....................................................................................................................35
6.4 Gevolgen van kindermishandeling .....................................................................................36
6.4.1 Lichamelijke gevolgen ....................................................................................................... 36
6.4.2 Psychische gevolgen ......................................................................................................... 36
6.4.3 Intergenerationele transmissie .......................................................................................... 36
6.5 Verklaringen voor het ontstaan van kindermishandeling .......................................................37
6.6 Wat kan je doen als hulpverlener bij een vermoeden van kindermishandeling? .......................38
6.7 Enkele andere vormen van geweld .....................................................................................38
6.8 Preventie m.b.t. interpersoonlijk geweld .............................................................................39
6.8.1 Collectieve preventie ......................................................................................................... 39
6.8.2 Individuele preventie ......................................................................................................... 39
6.9 Waar kan je terecht met vragen over interpersoonlijk geweld? ...............................................39
Orthopedagogie GEP 3
MENSEN MET GEDRAGS-
EN EMOTIONELE
PROBLEMEN
Samenvatting
Orthopedagogie
Academiejaar 2025-2026
,INHOUDSOPGAVE
1. Terminologie, classificatie en diagnostiek ........................................................................... 4
1.1 Inleiding .......................................................................................................................... 4
1.2 Terminologie en definiëring ................................................................................................ 4
1.2.1 Terminologie: gedrags- en emotionele problemen versus gedrags- en emotionele
stoornissen ........................................................................................................................................ 4
1.2.2 Aandachtspunten bij definiëring .......................................................................................... 5
1.2.3 Definiëring probleemgedrag ................................................................................................ 5
1.3 Classificatie ..................................................................................................................... 6
1.3.1 Klinisch-psychiatrische classificatiesystemen .................................................................... 6
1.3.1.1 DSM-5-TR ..................................................................................................................... 6
1.3.2 Empirisch-statistische classificatiesystemen ...................................................................... 7
1.3.2.1 ASEBA .......................................................................................................................... 7
1.4 Diagnostiek ...................................................................................................................... 7
1.4.1 Enge zin ............................................................................................................................... 7
1.4.2 Ruime zin ............................................................................................................................. 7
1.4.3 Voor- en nadelen van stellen diagnose ................................................................................ 7
2. Personen met gedragsstoornissen ...................................................................................... 8
2.1 Inleiding .......................................................................................................................... 8
2.2 Gedragsstoornissen in DSM-5 ............................................................................................ 8
2.2.1 Oppositionele-opstandige stoornis (ODD) ........................................................................... 9
2.2.2 Normoverschrijdend-gedragsstoornis (CD) ....................................................................... 10
2.2.3 Periodiek explosieve stoornis ............................................................................................ 11
2.3 Prevalentie en comorbiditeit .............................................................................................12
2.3.1 Prevalentie ........................................................................................................................ 12
2.3.2 Comorbiditeit .................................................................................................................... 12
2.4 Diagnostiek .....................................................................................................................13
2.5 Etiologie .........................................................................................................................13
2.5.1 Enkele specifieke verklaringsmodellen .............................................................................. 13
2.5.1.1 Biologische verklaringsmodellen ................................................................................ 13
2.5.1.2 Psychoanalyse ........................................................................................................... 13
2.5.1.3 Leertheorie ................................................................................................................. 14
2.5.1.4 Cognitief-behavioristische theorie.............................................................................. 14
2.5.1.5 Systeemtheorie .......................................................................................................... 14
2.5.1.6 Orthopedagogiek ........................................................................................................ 14
2.5.2 Naar een integratieve visie ................................................................................................. 14
3. Ondersteuning bij gedrags- en emotionele problemen ........................................................15
3.1 Inleiding .........................................................................................................................15
3.2 Het (sociaal) competentiemodel .......................................................................................15
3.2.1 Een balansmodel ............................................................................................................... 16
3.2.2 De competentie-analyse ................................................................................................... 18
3.2.3 Een aantal mogelijke strategieën en technieken ................................................................ 19
Orthopedagogie GEP 1
, 3.2.3.1 Ontwikkelingstaken verlichten of verrijken ................................................................. 19
3.2.3.2 Vaardigheden aanleren en versterken ........................................................................ 19
3.2.3.3 Risicofactoren terugdringen ....................................................................................... 19
3.2.3.4 Beschermende factoren mobiliseren en versterken.................................................... 19
3.3 Tot slot ...........................................................................................................................20
4. Personen met hechtingsproblemen of met hechtingsstoornissen........................................21
4.1 Pioniers in de wetenschap over hechting ............................................................................21
4.2 Definitie ..........................................................................................................................21
4.3 Ontwikkeling van hechting ................................................................................................22
4.3.1 Een summiere beschrijving van de identiteitsontwikkeling................................................. 22
4.3.2 Psychodynamische benadering van hechting .................................................................... 23
4.4 Onderzoek naar de kwaliteit van hechting ...........................................................................24
4.4.1 Vreemde Situatie Procedure .............................................................................................. 24
4.4.1.1 Veilige gehechtheid .................................................................................................... 25
4.4.1.2 Onveilige gehechtheid ................................................................................................ 25
4.4.2 Overige onderzoeksmethoden ........................................................................................... 26
4.5 Klinisch-psychiatrische classificatie van hechtingsstoornissen .............................................26
4.5.1 Reactive Attachment Disorder (RAD) ................................................................................. 26
4.5.2 Disinhibited Social Engagement Disorder (DSED) .............................................................. 26
4.6 Prevalentie .....................................................................................................................27
4.7 Etiologie van hechtingsstoornissen ....................................................................................27
4.8 Prognose ........................................................................................................................28
4.9 Comorbiditeit en differentiaaldiagnostiek ...........................................................................28
4.10 Ondersteuning .............................................................................................................28
5. Gezinnen met meervoudige en complexe problemen ..........................................................29
5.1 Inleiding .........................................................................................................................29
5.2 Terminologie ...................................................................................................................29
5.2.1 Het begrip ‘multiprobleemgezin......................................................................................... 29
5.2.2 Het begrip ‘kansarmoede’ ................................................................................................. 30
5.2.2.1 Kansarmoede is een multidimensioneel/multi-aspectueel begrip .............................. 30
5.2.3 Hoeveel gezinnen leven in kansarmoede? ......................................................................... 30
5.3 Verbintenisproblematiek bij kansarmoede (Van Regenmortel) ..............................................31
5.3.1 Multicomplexe problematiek ............................................................................................. 31
5.3.2 Gevoelens van machteloosheid ......................................................................................... 31
5.3.3 Gevoelens van wantrouwen ............................................................................................... 31
5.3.4 Gestoorde communicatie .................................................................................................. 31
5.4 Gevolgen van kansarmoede op de ontwikkeling van kinderen ...............................................32
5.5 Hoe kijken naar gezinnen met meervoudige en complexe problemen? ...................................32
5.6 Hulpverlening aan gezinnen met meervoudige en complexe problemen .................................33
5.6.1 Hoe kijken gezinnen en hulpverleners naar elkaar? ............................................................ 33
5.6.1.1 Gezinnen met meervoudige en complexe problemen -> hulpverleners ....................... 33
Orthopedagogie GEP 2
, 5.6.1.2 Hulpverleners -> ouders ............................................................................................. 33
5.6.2 Zes principes van hulpverlening aan gezinnen met meervoudige en complexe problemen 33
6. Interpersoonlijk geweld .....................................................................................................34
6.1 Inleiding .........................................................................................................................34
6.2 Wat is kindermishandeling? ..............................................................................................34
6.2.1 Lichamelijke mishandeling en verwaarlozing ..................................................................... 34
6.2.2 Emotionele mishandeling en verwaarlozing ....................................................................... 34
6.2.3 Seksueel misbruik ............................................................................................................. 35
6.2.4 Specifieke vormen van kindermishandeling ....................................................................... 35
6.3 Prevalentie .....................................................................................................................35
6.4 Gevolgen van kindermishandeling .....................................................................................36
6.4.1 Lichamelijke gevolgen ....................................................................................................... 36
6.4.2 Psychische gevolgen ......................................................................................................... 36
6.4.3 Intergenerationele transmissie .......................................................................................... 36
6.5 Verklaringen voor het ontstaan van kindermishandeling .......................................................37
6.6 Wat kan je doen als hulpverlener bij een vermoeden van kindermishandeling? .......................38
6.7 Enkele andere vormen van geweld .....................................................................................38
6.8 Preventie m.b.t. interpersoonlijk geweld .............................................................................39
6.8.1 Collectieve preventie ......................................................................................................... 39
6.8.2 Individuele preventie ......................................................................................................... 39
6.9 Waar kan je terecht met vragen over interpersoonlijk geweld? ...............................................39
Orthopedagogie GEP 3
