Samenvatting Geschiedenis Beeldende kunsten tot 1500 + verdieping (Brosens)

GBK TOT 1500
I. Catalaanse Atlas (ca.
1375)


6 gevouwen vellen, elk 65x50 cm, die op houten panelen zijn geplakt. Gotiek,
bewaard in de Bibliothèque Nationale, FR. Gotiek.

Waarom wereldkaart?
 Niet enkel navigatiehulpmiddelen
 Cultureel documenten
 Kennis van de wereld van hun eigenaars verbeelden
 Inzage in verbeeldings- en scheppingskracht van kunstenaars


Maker: Elisha ben Abraham Cresques
Voor Peter IV van Aragon (1319-1387): koning Aragon, Corsica, Valencia, graaf
Barcelona.
Verbeelding van de macht en het wereldbeeld van de koning, politieke, culturele en
religieuze realiteiten in de 14e eeuw.
 Wij vanuit Europa kijkend naar een wereld die we niet zo goed kennen
 Proberen te begrenzen, maar tegelijk ook cultureel document: veel invloeden
komen samen
Peter IV van Aragon (1319-1387)
 Na verovering van Mallorca in 1229 begonnen de Catalanen aan een reeks
eilandveroveringen (tot 14e eeuw)
 Aragon controleerde de Balearen, Sicilië, Sardinië en delen van Griekenland en
Klein-Azië
 Aragon had exclusieve rechten en privileges voor Catalaanse kooplieden in
sommige Noord-Afrikaanse steden
Spanje lang beïnvloed door Moslimkunst (Granada, Cordoba, ..)




Pagina 1 van 45

,Onderdelen:
Astrologische literatuur (eerste twee pagina’s)
Poging van de mens om tijd en wat er rond de wereld gebeurd te begrijpen.
Teksten en diagrammen die de toenmalige wetenschappelijke kennis van het
universum weergeven
 Kalender
 Systemen om het verloop van de getijden te bepalen
 Modellen om de data van christelijke feestdagen te berekenen
 Verzameld uit islamitische en joodse astronomische en astrologische
verhandelingen
Niet bedoeld voor praktisch gebruik, maar een verbeelding van een georganiseerde
en stabiele kosmos, en zo ook van de stabiele heerschappij van de koning. Poging tot
controle op de versnipperde wereld. Manier om orde, stabiliteit te krijgen.
Wereldkaart
In 1375 dacht men dat dit de wereld was: Europa, Afrika, Azië. Middellandse zee als
absolute centrum. Hoe verder in Azië hoe meer amorf de kaart. Verenigde Staten
bestond niet in hun ogen.
Lijnen op de kaart: routes, cultuurgoederen, veel verkeer van goederen en ideeën.
Visueel worden de koningen, keizers, … niet kleiner afgebeeld, volwaardige heersers
in proportie.


(Problematische) ideeën, details
 Forten en vlaggen: verschillen van gebied tot gebied. Eenvoudige visuele
manier om een claim te leggen op een stuk grond
 Fabeldieren maar ook poging om op basis van beschrijvingen de dieren wat
realistischer weer te geven
 Rode zee
 Leesrichtingen verschillen ook: exploratie
 Drie koningen, koningin = christelijk


Twee verschillende tradities
1. Islamitische
De excursie van iemand die graag de verre horizon wil verkennen
 Tabula Rogeriana (het boek van Roger)
 Ca. 1154 door Arabische geograaf, Muhammed al-Idrisi
 70 kaarten van de bekende wereld met bijbehorende beschrijvingen en
commentaar van Al-Idrisi over elke specifieke locatie
We zien geen mensen! Iconoclastische cultuur, geen figuratieve kunst.




Pagina 2 van 45

,2. Christelijk-Europees
Hereford Mappa Mundi
 Ca. 1250
 Ongeveer 163x137 cm
 Grootste middeleeuwse kaart die nog bestaat
Heel anders dan de uitgestrekte kaart van daarnet  christelijke visie:
 Wereld wordt begrensd, men dacht dat je van de wereld kon afvaren
 Oceanen begrenzen de wereld
 3 werelddelen: Azië, Europa en Afrika
 Centraal ligt Jeruzalem = belangrijk!
 Grenzen door rivieren
Kaart werd niet op een boot gebruikt maar voor een schrijn van aparte vorm. Boven
de kaart staat God die naar de wereld kijkt. Gebruikt als reisaltaar, wanneer vorst
door rijk reisde nam hij het altaar mee om voor te bidden, devotiestuk.


In de Catalaanse atlas is God niet te zien! Centraal in de kosmos staat de mens,
maakt niet uit door wie ze geschapen zijn. Als mens moeten we de wereld begrijpen
om ze betekenis te geven.


Portulaankaart
Voor zeevaarders!
 Door Jacobus Russus (Messina)
 1533
 VS ook afwezig
 Catalaanse kaart is ingesijpeld in de culturele geheugen




Onthouden – grote lijnen
 Cresques is een kunstenaar-wetenschapper
 Rond 1375 zijn kennis van Europese, Hebreeuwse en Arabische
o Geografische geschriften
o Astrologische geschriften
o Verhalende geschriften
o Religieuze geschriften
Verbeeldt in een kunstwerk dat een realistische, mysterieuze en ingebeelde wereld
toont dat die wereld verdeeld is (vlaggen en forten) maar ook verbonden – en zo in
evenwicht.



Pagina 3 van 45

, II. Lam Gods (1432)




1.Lam Gods ‘en geen einde’
‘en geen einde’ = befaamd stukje Goethe (Over Shakespeare)  houdt niet op, gaat
niet weg, zal altijd bij ons blijven. Is ook zo voor Lam Gods, zal nog lang blijven leven
Momenteel in Gent, st. Bavo. Hubert is ermee begonnen, Jan maakte het af. Diefstal
rechtvaardige rechters in jaren 30 van 20e eeuw.


Ook in wetenschappelijke literatuur geen einde. Bronnen van 16e tot 21e eeuw: enorm
veel bronnen over Lam Gods. Creëert een mysterie, trekt de aandacht van
kunsthistorici en anderen.


2.Lam Gods als object/ materie
Afmetingen:
 Open: 5.15 m
 Gesloten: 3.4 m
 Hoogte: 3.75
 19,8 m² beschilderde oppervlakte
 Ca. 1300 kg




Pagina 4 van 45