SOCIOLOGIE
,INHOUD
H1: Op ontdekkingstocht door bekend gebied? ...................................................................................... 5
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog .......................................................................... 5
Sociologische verbeelding ............................................................................................................. 5
1.1. Over eten en drinken ............................................................................................................... 6
1.2. Over sport .............................................................................................................................. 6
1.3. Over lifestyle en lijfstijl ............................................................................................................ 6
1.3. Over lifestyle en lijfstijl ............................................................................................................ 7
1.4. Over liefde ............................................................................................................................. 7
1.5. “Alles is contingent, maar niet arbitrair” (Elchardus, Spruyt en Vanroelen, 2014) ........................ 7
3. Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen ........................................................... 8
3.1. Echtscheiding ........................................................................................................................ 8
3.3. Ziekte en dood ........................................................................................................................ 8
4. Een eerste definitie van sociologie ................................................................................................. 8
H2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten ................................................................... 9
1. Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad? ............................................................. 9
2. De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen .......................................................... 11
3. Solidariteit versus strijd ............................................................................................................... 11
2.1. Solidariteit en cohesie .......................................................................................................... 11
2.2. Strijd en conflict ................................................................................................................... 12
4. Ongelijkheid versus gelijkheid ...................................................................................................... 12
H3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil worden? .................................................. 13
1. De sociologie, een wetenschap als (g)een ander ........................................................................... 14
2. Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap ................................................ 15
3. Een socioloog onderzoekt sociale feiten....................................................................................... 15
4. De sociologie: 1 van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillende kamers en de
bijhorende ramen ........................................................................................................................... 16
5. Wat brengt de sociologie ons bij? ................................................................................................. 16
H4: De ene bril is de andere niet.......................................................................................................... 17
1. We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming ............................................................ 17
2. Over referentiekaders, pygmalion en stereotypes ......................................................................... 18
Over pygmalion........................................................................................................................... 19
Over stereotypen ........................................................................................................................ 19
Referentiekaders – Genderstereotypen ........................................................................................ 19
3.Het breekpunt tussen common sense en wetenschap ................................................................... 20
H6: Blokken uit de sociologische blokkendoos. Over sociaal handelen, interactie en communicatie,
posities en relaties, rol en status ........................................................................................................ 22
1. Sociaal handelen ........................................................................................................................ 22
2. Interactie en communicatie ......................................................................................................... 23
Interactie.................................................................................................................................... 23
Communicatie............................................................................................................................ 24
1
, 3. sociale relaties en posities, sociale rol en status .......................................................................... 25
Sociale relaties ........................................................................................................................... 25
Sociale posities .......................................................................................................................... 25
Sociale status ............................................................................................................................. 25
4. De sociale rol ............................................................................................................................. 26
5. Rolattributen en statussymbolen ................................................................................................ 27
Leerpad 1: Kruispuntdenken: over Diversiteit, identiteit en machtsprocessen ....................................... 27
Kimberlé Crenshaw - feministische critical race & legal theory professor (UCLA, VS). ......................... 27
Diversiteit en identiteit .................................................................................................................... 27
Sociale positionaliteit – kruispuntdenken ......................................................................................... 28
Kruispuntdenken wat is het? ........................................................................................................ 28
Wit privilege................................................................................................................................ 28
Kruispuntdenken ........................................................................................................................ 29
H7. Een netwerk is geen groep. Over de diversiteit van samenlevingsverbanden .................................... 30
1. Sociale netwerken ...................................................................................................................... 30
1. Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen ...................................... 30
2. Kenmerken van netwerken ....................................................................................................... 31
2. Groepen ..................................................................................................................................... 32
Een typologie als uitgangspunt .................................................................................................... 33
Sociale categorie ........................................................................................................................ 33
Het samenzijn ............................................................................................................................ 33
Primaire groepen ........................................................................................................................ 34
Collectiviteit ............................................................................................................................... 34
3. Referentiegroepen ...................................................................................................................... 35
Vergelijkende referentiegroepen .................................................................................................. 35
Normatieve referentiegroepen ..................................................................................................... 35
4. Groepen tussen conflict en solidariteit ......................................................................................... 36
5. Het ‘maatschappelijk middenveld’ .............................................................................................. 36
6. Sociale bewegingen .................................................................................................................... 36
H8. Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over cultuurpatronen en hun componenten ........ 37
1. Door de ogen van anderen ........................................................................................................... 37
2. Waarvoor staat cultuur? .............................................................................................................. 38
3. Cultuur is een patroon ................................................................................................................ 39
Waarden .................................................................................................................................... 39
Waarden onafhankelijk leven ....................................................................................................... 40
Normen ...................................................................................................................................... 40
Doelstellingen ............................................................................................................................ 41
Verwachtingen............................................................................................................................ 41
4. De ene cultuur is de andere niet................................................................................................... 42
4.1. ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met ‘beschaving’? .......................................................... 42
2
, 4.2. Verschillen tussen samenlevingen ........................................................................................ 42
4.4. Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en subculturen .......... 43
5. Instituties en institutionalisering .................................................................................................. 44
5.2. Het gezin: een primaire groep en een institutie ....................................................................... 44
5.4. Het gezin getransformeerd? .................................................................................................. 45
5.5. Nieuwe samenlevingsvormen ............................................................................................... 45
H9: Levenslang leren om in het gareel te lopen? Over socialisatie en sociale controle, conformisme en
deviantie en gezag ............................................................................................................................. 46
1. Cultuur is aangeleerd .................................................................................................................. 46
2. De januskop van socialisatie ....................................................................................................... 46
Socialisatie: functies ................................................................................................................... 47
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie ................................................................................ 47
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie ................................................................................ 47
‘Hidden curriculum’ .................................................................................................................... 47
Collectieve rituelen ..................................................................................................................... 48
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie ................................................................................ 48
4. Differentiële socialisatie ............................................................................................................. 48
5. Sociale controle en sociale sancties ............................................................................................ 50
6. Conformisme en deviantie .......................................................................................................... 51
6.1.De spanning tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons typologie .......... 51
6.3. Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?................................................................................... 51
7. Verklaringen voor deviantie ......................................................................................................... 52
7. Verklaringen voor deviantie ......................................................................................................... 52
Labelingstheorie - Becker ............................................................................................................ 52
De learned deviance-theorie........................................................................................................ 52
De conflicttheorie ....................................................................................................................... 53
8. Deviantie: functies ...................................................................................................................... 53
H11: Ongelijkheid is van alle tijden.Over de gelaagdheid van de samenleving, over mobiliteit en macht .. 54
1. Ontbrekende breuklijnen ............................................................................................................. 54
2. Vier soorten van sociale verschillen ............................................................................................. 54
a. Sociale differentiatie ............................................................................................................... 54
b. Sociale fragmentering ............................................................................................................. 54
c. Sociale ongelijkheid ................................................................................................................ 55
d. Sociale uitsluiting .................................................................................................................... 55
3. De stoet van Pen ......................................................................................................................... 55
4. Slavernij, standen, kasten en klassen ........................................................................................... 56
1. Is een ongelaagde samenleving mogelijk? ................................................................................. 56
2. Slavernij.................................................................................................................................. 56
2.+3. De standen- en kastensamenleving ..................................................................................... 56
4. De klassenmaatschappij: 3 modellen ....................................................................................... 56
4. De klassenmaatschappij: 3 modellen .......................................................................................... 58
3
, 5. Over macht en gezag ................................................................................................................... 58
1. Beïnvloeding ........................................................................................................................... 58
2. Gezag ..................................................................................................................................... 59
3. Macht ..................................................................................................................................... 59
4. Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites .............................................................................. 60
6. Sociale mobiliteit ........................................................................................................................ 60
1. Soorten sociale mobiliteit ........................................................................................................ 60
H13: Ook een film is een opeenvolging van stills, over sociale verandering en modernisering ................. 61
2. Denken in dichotomieën ............................................................................................................. 61
3. Denken in meervoud ................................................................................................................... 61
H14: De toestand vandaag: voortzetting van het verleden of bruuske breuken? ..................................... 61
Wat bestudeert de sociologie?
→ Sociologie = ‘samenlevingskunde’
→ Sociologen interesse in:
o Hoe leven mensen samen in allerhande sociale verbanden?
o Wat zijn de kenmerken van die samenlevingsverbanden?
o Door welke wetmatigheden worden ze gestuurd?
→ Sociale interactie en handelen binnen samenleving
4
, H1: OP ONTDEKKINGSTOCHT DOOR BEKEND GEBIED?
1. HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE BRIL VAN DE SOCIOLOOG
Dagelijkse waarnemingen → sociologische bril nodig: structuur + betekenis geven aan wat we zien
SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
Sociologische verbeelding is het bewustzijn dat onze individuele ervarings- en belevingswereld verband
houdt met de bredere samenleving (Mills, 1959)
Sociologische verbeelding wijst naar het vermogen om persoonlijke ervaringen en uitdagingen te
begrijpen in de context van grotere maatschappelijke structuren en historische processen.
→ 3 componenten van sociologische verbeelding (Mills, 1959):
1. Biografie: opleiding
2. Sociale structuur: onderwijssysteem
3. Geschiedenis: kenniscultuur
5
,INHOUD
H1: Op ontdekkingstocht door bekend gebied? ...................................................................................... 5
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog .......................................................................... 5
Sociologische verbeelding ............................................................................................................. 5
1.1. Over eten en drinken ............................................................................................................... 6
1.2. Over sport .............................................................................................................................. 6
1.3. Over lifestyle en lijfstijl ............................................................................................................ 6
1.3. Over lifestyle en lijfstijl ............................................................................................................ 7
1.4. Over liefde ............................................................................................................................. 7
1.5. “Alles is contingent, maar niet arbitrair” (Elchardus, Spruyt en Vanroelen, 2014) ........................ 7
3. Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen ........................................................... 8
3.1. Echtscheiding ........................................................................................................................ 8
3.3. Ziekte en dood ........................................................................................................................ 8
4. Een eerste definitie van sociologie ................................................................................................. 8
H2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten ................................................................... 9
1. Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad? ............................................................. 9
2. De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen .......................................................... 11
3. Solidariteit versus strijd ............................................................................................................... 11
2.1. Solidariteit en cohesie .......................................................................................................... 11
2.2. Strijd en conflict ................................................................................................................... 12
4. Ongelijkheid versus gelijkheid ...................................................................................................... 12
H3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil worden? .................................................. 13
1. De sociologie, een wetenschap als (g)een ander ........................................................................... 14
2. Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap ................................................ 15
3. Een socioloog onderzoekt sociale feiten....................................................................................... 15
4. De sociologie: 1 van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillende kamers en de
bijhorende ramen ........................................................................................................................... 16
5. Wat brengt de sociologie ons bij? ................................................................................................. 16
H4: De ene bril is de andere niet.......................................................................................................... 17
1. We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming ............................................................ 17
2. Over referentiekaders, pygmalion en stereotypes ......................................................................... 18
Over pygmalion........................................................................................................................... 19
Over stereotypen ........................................................................................................................ 19
Referentiekaders – Genderstereotypen ........................................................................................ 19
3.Het breekpunt tussen common sense en wetenschap ................................................................... 20
H6: Blokken uit de sociologische blokkendoos. Over sociaal handelen, interactie en communicatie,
posities en relaties, rol en status ........................................................................................................ 22
1. Sociaal handelen ........................................................................................................................ 22
2. Interactie en communicatie ......................................................................................................... 23
Interactie.................................................................................................................................... 23
Communicatie............................................................................................................................ 24
1
, 3. sociale relaties en posities, sociale rol en status .......................................................................... 25
Sociale relaties ........................................................................................................................... 25
Sociale posities .......................................................................................................................... 25
Sociale status ............................................................................................................................. 25
4. De sociale rol ............................................................................................................................. 26
5. Rolattributen en statussymbolen ................................................................................................ 27
Leerpad 1: Kruispuntdenken: over Diversiteit, identiteit en machtsprocessen ....................................... 27
Kimberlé Crenshaw - feministische critical race & legal theory professor (UCLA, VS). ......................... 27
Diversiteit en identiteit .................................................................................................................... 27
Sociale positionaliteit – kruispuntdenken ......................................................................................... 28
Kruispuntdenken wat is het? ........................................................................................................ 28
Wit privilege................................................................................................................................ 28
Kruispuntdenken ........................................................................................................................ 29
H7. Een netwerk is geen groep. Over de diversiteit van samenlevingsverbanden .................................... 30
1. Sociale netwerken ...................................................................................................................... 30
1. Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen ...................................... 30
2. Kenmerken van netwerken ....................................................................................................... 31
2. Groepen ..................................................................................................................................... 32
Een typologie als uitgangspunt .................................................................................................... 33
Sociale categorie ........................................................................................................................ 33
Het samenzijn ............................................................................................................................ 33
Primaire groepen ........................................................................................................................ 34
Collectiviteit ............................................................................................................................... 34
3. Referentiegroepen ...................................................................................................................... 35
Vergelijkende referentiegroepen .................................................................................................. 35
Normatieve referentiegroepen ..................................................................................................... 35
4. Groepen tussen conflict en solidariteit ......................................................................................... 36
5. Het ‘maatschappelijk middenveld’ .............................................................................................. 36
6. Sociale bewegingen .................................................................................................................... 36
H8. Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over cultuurpatronen en hun componenten ........ 37
1. Door de ogen van anderen ........................................................................................................... 37
2. Waarvoor staat cultuur? .............................................................................................................. 38
3. Cultuur is een patroon ................................................................................................................ 39
Waarden .................................................................................................................................... 39
Waarden onafhankelijk leven ....................................................................................................... 40
Normen ...................................................................................................................................... 40
Doelstellingen ............................................................................................................................ 41
Verwachtingen............................................................................................................................ 41
4. De ene cultuur is de andere niet................................................................................................... 42
4.1. ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met ‘beschaving’? .......................................................... 42
2
, 4.2. Verschillen tussen samenlevingen ........................................................................................ 42
4.4. Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en subculturen .......... 43
5. Instituties en institutionalisering .................................................................................................. 44
5.2. Het gezin: een primaire groep en een institutie ....................................................................... 44
5.4. Het gezin getransformeerd? .................................................................................................. 45
5.5. Nieuwe samenlevingsvormen ............................................................................................... 45
H9: Levenslang leren om in het gareel te lopen? Over socialisatie en sociale controle, conformisme en
deviantie en gezag ............................................................................................................................. 46
1. Cultuur is aangeleerd .................................................................................................................. 46
2. De januskop van socialisatie ....................................................................................................... 46
Socialisatie: functies ................................................................................................................... 47
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie ................................................................................ 47
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie ................................................................................ 47
‘Hidden curriculum’ .................................................................................................................... 47
Collectieve rituelen ..................................................................................................................... 48
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie ................................................................................ 48
4. Differentiële socialisatie ............................................................................................................. 48
5. Sociale controle en sociale sancties ............................................................................................ 50
6. Conformisme en deviantie .......................................................................................................... 51
6.1.De spanning tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons typologie .......... 51
6.3. Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?................................................................................... 51
7. Verklaringen voor deviantie ......................................................................................................... 52
7. Verklaringen voor deviantie ......................................................................................................... 52
Labelingstheorie - Becker ............................................................................................................ 52
De learned deviance-theorie........................................................................................................ 52
De conflicttheorie ....................................................................................................................... 53
8. Deviantie: functies ...................................................................................................................... 53
H11: Ongelijkheid is van alle tijden.Over de gelaagdheid van de samenleving, over mobiliteit en macht .. 54
1. Ontbrekende breuklijnen ............................................................................................................. 54
2. Vier soorten van sociale verschillen ............................................................................................. 54
a. Sociale differentiatie ............................................................................................................... 54
b. Sociale fragmentering ............................................................................................................. 54
c. Sociale ongelijkheid ................................................................................................................ 55
d. Sociale uitsluiting .................................................................................................................... 55
3. De stoet van Pen ......................................................................................................................... 55
4. Slavernij, standen, kasten en klassen ........................................................................................... 56
1. Is een ongelaagde samenleving mogelijk? ................................................................................. 56
2. Slavernij.................................................................................................................................. 56
2.+3. De standen- en kastensamenleving ..................................................................................... 56
4. De klassenmaatschappij: 3 modellen ....................................................................................... 56
4. De klassenmaatschappij: 3 modellen .......................................................................................... 58
3
, 5. Over macht en gezag ................................................................................................................... 58
1. Beïnvloeding ........................................................................................................................... 58
2. Gezag ..................................................................................................................................... 59
3. Macht ..................................................................................................................................... 59
4. Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites .............................................................................. 60
6. Sociale mobiliteit ........................................................................................................................ 60
1. Soorten sociale mobiliteit ........................................................................................................ 60
H13: Ook een film is een opeenvolging van stills, over sociale verandering en modernisering ................. 61
2. Denken in dichotomieën ............................................................................................................. 61
3. Denken in meervoud ................................................................................................................... 61
H14: De toestand vandaag: voortzetting van het verleden of bruuske breuken? ..................................... 61
Wat bestudeert de sociologie?
→ Sociologie = ‘samenlevingskunde’
→ Sociologen interesse in:
o Hoe leven mensen samen in allerhande sociale verbanden?
o Wat zijn de kenmerken van die samenlevingsverbanden?
o Door welke wetmatigheden worden ze gestuurd?
→ Sociale interactie en handelen binnen samenleving
4
, H1: OP ONTDEKKINGSTOCHT DOOR BEKEND GEBIED?
1. HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE BRIL VAN DE SOCIOLOOG
Dagelijkse waarnemingen → sociologische bril nodig: structuur + betekenis geven aan wat we zien
SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
Sociologische verbeelding is het bewustzijn dat onze individuele ervarings- en belevingswereld verband
houdt met de bredere samenleving (Mills, 1959)
Sociologische verbeelding wijst naar het vermogen om persoonlijke ervaringen en uitdagingen te
begrijpen in de context van grotere maatschappelijke structuren en historische processen.
→ 3 componenten van sociologische verbeelding (Mills, 1959):
1. Biografie: opleiding
2. Sociale structuur: onderwijssysteem
3. Geschiedenis: kenniscultuur
5
