PENOLOGIE &
PENITENTIAIR
RECHT
SAMENVATTING
,WAT IS PENOLOGIE?
Wat is penologie?
Penologie
• De sociaalwetenschappelijke studie van (staats)bestraffing
o Belonings- en bestraffingspraktijken zijn onderdeel van menselijke interacties en
de bredere samenleving
o Boodschap: wat vinden we aanvaardbaar en onaanvaardbaar in menselijke
relaties?
• Bestraffing door de overheid
o Cf. strafrecht
▪ Verder dan de wettekst
• Juridisch perspectief + theoretisch-empirisch perspectief
Wat is penitentiair recht?
Penitentiair recht
• = geheel van juridische normen in verband met de behandeling van gedetineerde
personen
o Interne rechtspositie: Basiswet Gevangeniswezen, 2005
▪ Rechten van gedetineerden tijdens detentie
o Externe rechtspositie: Wet Externe Rechtspositie, 2006
▪ Regeling van de overgang van binnen naar buiten
• In de toekomst: Strafuitvoeringswetboek?
o Nu nog niet, maar commissie is er al mee bezig
Welke straffen?
Strafrecht
• Wetgever bepaalt de misdrijven en mogelijke straffen per misdrijf
o Wetgevende macht: parlement
• Rechtbanken (strafrechters/strafrechtbanken) passen wetten toe
o Schuld/onschuld
o Welke bestraffing?
• Uitvoerende macht staat in voor de uitvoering van de straffen
1
,Strafwetboek 2024 (inwerkingtreding 8 april 2026)
• Vrijheidsbenemende straffen
o Gevangenisstraf
o Behandeling onder vrijheidsberoving
▪ Ten vroegste vanaf 1 januari 2035
▪ Geestesstoornis bij een toerekeningsvatbare persoon
• Vrijheidsbeperkende straffen
o Straf onder elektronisch toezicht
o Probatiestraf
o Werkstraf
• Vermogensstraffen
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld op basis van het te verwachten of uit het misdrijf behaalde
voordeel
• Veroordeling bij schuldigverklaring
• Bijkomende straffen (naast de hoofdstraf)
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld op basis van het te verwachten of uit het misdrijf behaalde
voordeel
o Verlengde opvolging
▪ Ten vroegste vanaf 1 januari 2035
▪ Invrijheidsstelling met voorwaarden
o Ontzetting uit bepaalde burgerlijke en politieke rechten
▪ Bv. recht om verkozen te worden
o Beroepsverbod
o Verval van recht tot sturen
o Verblijfs-, plaats- of contactverbod
• Opschorting van de uitspraak van de veroordeling
o 1-5 jaar
o Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot een gevangenisstraf van
minstens 6 maanden
• Uitstel (volledig of gedeeltelijk) van de tenuitvoerlegging van de straf
o 1-5 jaar
o Moet worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot gevangenisstraf zonder
uitstel van meer dan 18 maanden
o Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot een gevangenisstraf
zonder uitstel van ten hoogste 18 maanden
o Kan met voorwaarden: probatie-uitstel
▪ Kan worden herroepen in geval van een ernstige niet-naleving van de
probatievoorwaarden
2
, Cijfers
Ongeveer 15 000 tot 2019
• Overbevolking (!)
• Nieuwsblad (8 september 2025): “De totale capaciteit bedraagt 11.040 cellen, waarvan
10.433 bruikbaar. Met 13.075 aanwezige gedetineerden betekent dat ruim 2.600
personen boven de infrastructuurcapaciteit.”
o “In totaal zijn er 282 grondslapers, zes meer dan een week eerder.”
Moeilijk om te werken aan re-integratie wegens personeelstekort,…
3
PENITENTIAIR
RECHT
SAMENVATTING
,WAT IS PENOLOGIE?
Wat is penologie?
Penologie
• De sociaalwetenschappelijke studie van (staats)bestraffing
o Belonings- en bestraffingspraktijken zijn onderdeel van menselijke interacties en
de bredere samenleving
o Boodschap: wat vinden we aanvaardbaar en onaanvaardbaar in menselijke
relaties?
• Bestraffing door de overheid
o Cf. strafrecht
▪ Verder dan de wettekst
• Juridisch perspectief + theoretisch-empirisch perspectief
Wat is penitentiair recht?
Penitentiair recht
• = geheel van juridische normen in verband met de behandeling van gedetineerde
personen
o Interne rechtspositie: Basiswet Gevangeniswezen, 2005
▪ Rechten van gedetineerden tijdens detentie
o Externe rechtspositie: Wet Externe Rechtspositie, 2006
▪ Regeling van de overgang van binnen naar buiten
• In de toekomst: Strafuitvoeringswetboek?
o Nu nog niet, maar commissie is er al mee bezig
Welke straffen?
Strafrecht
• Wetgever bepaalt de misdrijven en mogelijke straffen per misdrijf
o Wetgevende macht: parlement
• Rechtbanken (strafrechters/strafrechtbanken) passen wetten toe
o Schuld/onschuld
o Welke bestraffing?
• Uitvoerende macht staat in voor de uitvoering van de straffen
1
,Strafwetboek 2024 (inwerkingtreding 8 april 2026)
• Vrijheidsbenemende straffen
o Gevangenisstraf
o Behandeling onder vrijheidsberoving
▪ Ten vroegste vanaf 1 januari 2035
▪ Geestesstoornis bij een toerekeningsvatbare persoon
• Vrijheidsbeperkende straffen
o Straf onder elektronisch toezicht
o Probatiestraf
o Werkstraf
• Vermogensstraffen
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld op basis van het te verwachten of uit het misdrijf behaalde
voordeel
• Veroordeling bij schuldigverklaring
• Bijkomende straffen (naast de hoofdstraf)
o Geldboete
o Verbeurdverklaring
o Geldstraf vastgesteld op basis van het te verwachten of uit het misdrijf behaalde
voordeel
o Verlengde opvolging
▪ Ten vroegste vanaf 1 januari 2035
▪ Invrijheidsstelling met voorwaarden
o Ontzetting uit bepaalde burgerlijke en politieke rechten
▪ Bv. recht om verkozen te worden
o Beroepsverbod
o Verval van recht tot sturen
o Verblijfs-, plaats- of contactverbod
• Opschorting van de uitspraak van de veroordeling
o 1-5 jaar
o Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot een gevangenisstraf van
minstens 6 maanden
• Uitstel (volledig of gedeeltelijk) van de tenuitvoerlegging van de straf
o 1-5 jaar
o Moet worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot gevangenisstraf zonder
uitstel van meer dan 18 maanden
o Kan worden herroepen bij een nieuwe veroordeling tot een gevangenisstraf
zonder uitstel van ten hoogste 18 maanden
o Kan met voorwaarden: probatie-uitstel
▪ Kan worden herroepen in geval van een ernstige niet-naleving van de
probatievoorwaarden
2
, Cijfers
Ongeveer 15 000 tot 2019
• Overbevolking (!)
• Nieuwsblad (8 september 2025): “De totale capaciteit bedraagt 11.040 cellen, waarvan
10.433 bruikbaar. Met 13.075 aanwezige gedetineerden betekent dat ruim 2.600
personen boven de infrastructuurcapaciteit.”
o “In totaal zijn er 282 grondslapers, zes meer dan een week eerder.”
Moeilijk om te werken aan re-integratie wegens personeelstekort,…
3
