samenvatting (+ lesnotities + teksten) Internationale en Europese criminele politiek 2025

Inhoud: internationale en europese criminele politiek
DEEL I. EUROPESE INTEGRATIE BUITEN DE EUROPESE UNIE...........................................................................4
I.1. De Raad van Europa................................................................................................................................4
I.1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling...............................................................................4
I.1.2. Het actieterrein................................................................................................................................5
I.1.3. De institutionele structuur..............................................................................................................5
I.1.4. De juridische instrumenten.............................................................................................................7
I.1.5. De belangrijkste verwezenlijkingen.................................................................................................7
I.2. De Benelux..............................................................................................................................................8
I.2.1. De historische achtergronden en ontwikkeling...............................................................................8
I.2.2. Het actieterrein................................................................................................................................8
I.2.3. De institutionele structuur..............................................................................................................9
I.2.4. De juridische instrumenten...........................................................................................................10
I.2.5. De belangrijkste verwezenlijkingen...............................................................................................10
DEEL II. EUROPESE INTEGRATIE IN DE EUROPESE UNIE.................................................................................11
II.1. De uitgangspunten..............................................................................................................................11
II.2. De verdere ontwikkeling van het integratiespoor...............................................................................13
II.2.1. De Europese Akte.........................................................................................................................13
II.2.2. Schengen.......................................................................................................................................14
II.2.3. Het Verdrag van Maastricht.........................................................................................................14
II.2.4. Het Verdrag van Amsterdam........................................................................................................16
II.2.5. Het Verdrag van Nice....................................................................................................................16
II.2.6. Van de Europese Grondwet naar het Verdrag van Lissabon........................................................17
DEEL III. DE INSTITUTIONELE STRUCTUUR VAN DE EUROPESE UNIE.............................................................20
III.1. De Europese Raad (er)........................................................................................................................20
III.2. De Commissie.....................................................................................................................................22
III.3. De Raad...............................................................................................................................................26
III.4. Het Europees Parlement.....................................................................................................................28
III.5. Het Hof van Justitie van de Europese Unie........................................................................................28
DEEL IV. HET UNIERECHT: KENMERKEN EN BRONNEN..................................................................................30
IV.1. Het supranationaal karakter van het Unierecht................................................................................30
IV.1.1. Supranationaliteit: begrip en kenmerken...................................................................................31
IV.1.2. De voorrang van het Unierecht...................................................................................................33


1

, IV.1.3. De rechtstreekse werking van het Unierecht..............................................................................33
IV.2. De bronnen van het Unierecht...........................................................................................................34
IV.2.1. Het primair Unierecht.................................................................................................................34
IV.2.2. Het afgeleid Unierecht/secundair unierecht..............................................................................35
IV.2.3. Hiërarchie van de rechtsnormen.................................................................................................38
DEEL V. UNIERECHT EN STRAFRECHT.............................................................................................................40
Tekst: Vervaele: DE EUROPESE GEMEENSCHAP EN HARMONISATIE VAN DE STRAFRECHTELIJKE
HANDHAVING VAN HET GEMEENSCHAPSBELEID. EEN CESSIO BONORUM VAN DE DERDE AAN DE
EERSTE PIJLER?’.......................................................................................................................................40
V.1. Gemeenschapsrecht en strafrecht vóór het Verdrag van Lissabon....................................................43
V.1.1. Het uitgangspunt..........................................................................................................................43
V.1.2. De negatieve werking van het Gemeenschapsrecht....................................................................44
V.1.3. De positieve werking van het Gemeenschapsrecht.....................................................................45
V.1.4. De Gemeenschapstrouw..............................................................................................................46
V.1.5. De rechtspraak van het Hof van Justitie.......................................................................................46
Tekst: EUROPEES MILIEUSTRAFRECHTARREST. MINDER RUIMTE VOOR NATIONALE
STRAFBEVOEGDHEDEN...........................................................................................................................50
V.2. Unierecht en strafrecht sedert het Verdrag van Lissabon..................................................................53
Tekst: EU Criminal Law – Mitsilegas.......................................................................................................55
DEEL VI. DE STRAFRECHTELIJKE SAMENWERKING IN HET KADER VAN DE RUIMTE VAN VRIJHEID,
VEILIGHEID EN RECHT.....................................................................................................................................57
VI.1. De Europese Unie als ruimte van vrijheid, veiligheid en recht..........................................................57
VI.2. De institutionele structuur en het besluitvormingsproces................................................................59
VI.2.1. Het uitgangspunt.........................................................................................................................59
VI.2.2. De Europese Raad.......................................................................................................................59
VI.2.3. De Europese Commissie..............................................................................................................60
VI.2.4. De JBZ-Raad.................................................................................................................................62
VI.2.5. Het Europees Parlement.............................................................................................................67
VI.2.6. De nauwere samenwerking als mechanisme van flexibele integratie........................................70
VI.3. De juridische instrumenten (waarin het beleid vormt krijgt)............................................................72
Tekst: VAN KEMPEN, P.H.P.H.M.C., “Communautaire doorwerking en straf(proces)recht. Over
toepassing van directe werking, conforme interpretatie en staatsaansprakelijheid in strafzaken en
het belang bij ruimere implementatiemarges”......................................................................................72
VI.3.1. De juridische instrumenten in de vroegere Derde Pijler.............................................................75
VI.3.2. De huidige juridische instrumenten............................................................................................79
VI.4. Het gevoerde beleid...........................................................................................................................79

2

, VI.4.1. De krachtlijnen van het gevoerde beleid: het Tampere Programma, het Haags Programma, het
Stockholm Programma en de Europese Veiligheidsagenda...................................................................79
VI.4.2. Het delicaat evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en recht.......................................................80
Tekst: Is there an EU criminal policy?.....................................................................................................80
VI.4.2. Het delicaat evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en recht.......................................................83
Tekst: The Security Union as a Paradigm of Preventive Justice – Valsamis Mitsilegas..........................85
VI.4.3. De wederzijdse erkenning als hoeksteen van de justitiële samenwerking in strafzaken binnen
de Europese Unie....................................................................................................................................87
Tekst Janssens: Het beginsel van wederzijdse erkenning in de interne markt van de EU en de justitiële
strafrechtelijke samenwerking in de EU. Een analyse vanuit een beleidsoverschrijdende benadering90
VI.4.4. Een gevalstudie: de wederzijdse erkenning van vrijheidsstraffen..............................................94
VI.4.5. Prioriteitenstelling bij de Europese strafrechtelijke samenwerking...........................................98
Tekst: Dirk van Daele: Tussen hamer en aambeeld: (inter)nationale prioriteitenstelling bij de
strafrechtelijke rechtshulp en de wederzijdse erkenning....................................................................101
VI.4.6. Het toezicht door het Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het beleid door
de lidstaten...........................................................................................................................................105
VI.5. De rechtsbescherming......................................................................................................................108
VI.5.1. De beginselen............................................................................................................................108
VI.5.2. De rechtsbescherming tegenover instellingen en organen van de Unie..................................111
VI.5.3. Het Handvest van de grondrechten..........................................................................................113
Tekst: Dirk van Daele: Het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en de justitiële
samenwerking in strafzaken.................................................................................................................117
Toelichting examenvragen...........................................................................................................................119




3

,DEEL I. EUROPESE INTEGRATIE BUITEN DE EUROPESE UNIE

I.1. DE RAAD VAN EUROPA


I.1.1. DE HISTORISCHE ACHTERGRONDEN EN ONTWIKKELING
Periode na WO2 (1946)

Winston Churchill was premier van UK tijdens WO2
 Gaf een speech aan een universiteit in Zurich
 Hij riep op tot de oprichting van ‘kind of United States of Europe’
o USA was een voorbeeld van een organisatie dat nodig was in Europa 
heropbouwen
o Schrik voor WO3
o Om dat te vermijden  verenigen met gemeenschappelijke belangen

Is er iets van gekomen van die speech? JA!

Resultaat van de speech, namelijk in 1948
1. Oprichting van de organisatie voor Europese Economische
Samenwerking
o Had niets te maken met criminaliteitsbeleid
o Enkel economische samenwerking: armoede, dakloosheid,
werkloosheid
o Bestaat niet meer onder die naam, is nu OESO
2. Congres in Den Haag met vertegenwoordigers (politici, bedrijfsleiders)
verschillende EU landen
o Daar zijn een reeks conclusies aangenomen om te proberen zien wat
United States of Europe zou betekenen
o Punt 1: Gemeenschappelijk beheer van alle industrieën en
bedrijfssectoren die aan oorlog gelieerd kunnen worden
 Vb. Staalindustrie kan gebruikt worden om wapens te
maken, kernenergie voor atoombommen te maken
 Oorlog kan op die manier hopelijk (materialistisch)
vermeden worden
o Punt 2: Organisatie oprichten die toezicht gaan houden over de
democratie en op de mensenrechten
 Europese organisatie het democratische bestel van
Europese staten moeten vrijwaren door multilateraal
toezicht op de naleving van de mensenrechten
o Opgericht in 1949  Start van de Raad van Europa (Straatsburg =
symbolisch WO1+2)

RvEU werd opgericht door 10 landen (België was er één van)
 Duitsland was geen stichtend lid vanwege wantrouwen, een jaar later sluiten
ze toch aan

Waarom RvEU oprichten?
 met als doel de verwezenlijking van een ‘grotere eenheid’ tussen de Europese
staten, waarbij de realisatie van verschillende idealen en principes die een
deel vormen van de gemeenschappelijke waarden en tradities van de leden
vooropgesteld werd.



4

,  Principes zoals individuele vrijheid, politieke vrijheid, the rule of law en
democratie.
 De Raad van Europa streeft naar economische en sociale vooruitgang in de
lidstaten.
 Mag zich met alle politieke, economische en sociale onderwerpen van
Europese belang inlaten en heeft dus een uitgebreider actieterrein dan de
Europese Unie.

RvEU bestaat nog steeds met 46 leden
 Niet-EU landen kunnen enkel een waarnemersrol krijgen en geen lid worden
 Rusland is geen lid meer (oorlog Oekraïne)
Mag elk Europees land lid worden? Stel dat Vlaanderen onafhankelijk wordt.
 Twee voorwaarden (buiten het feit dat je als land tot Europa moet behoren)
o Aanvaarden dat iedereen op uw grondgebied geniet van de
mensenrechten
 Ook de vluchtelingen, criminelen, buitenlanders in het land,
iedereen op het grondgebied
o Men moet de rule of law erkennen
 De overheid (overheidsgezag) is door het recht gebonden en
het recht dan de maatschappij reguleert, anders heb je een
dictatuur

I.1.2. HET ACTIETERREIN
Waar houdt de RvEU zich mee bezig?

Artikel 1 van het Statuut van de RvEU

Met alles, behalve defensie.
 Alle mogelijke vraagstukken van politieke, economische, culturele, sociale
aard
 Dus ook de aanpak van grensoverschrijdende misdaad, samenwerking van
politie over de grenzen heen, strafrechtelijke samenwerking veiligheidsbeleid
Doel: door samen te werken kunnen we elkaar beter begrijpen, van elkaar leren en
gezamenlijk problemen oplossen

Vroeger: vertrouwen is goed, controle is beter
 In 1949 wou men nog niet alle domeinen weggeven
o Het eigen leger werd behouden omdat men niet zeker wist of de RvEU
ging werken

I.1.3. DE INSTITUTIONELE STRUCTUUR
Welke organen van de RvEU zijn er actief?
Intergouvernementele samenwerking vs. supranationale samenwerking
- Alle mogelijke vormen van internationale samenwerking tussen staten kan je
in één van deze categorieën plaatsen

Intergouvernementele samenwerking
Letterlijk vertaald: samenwerking tussen regeringen van staten die hun eigen
bevoegdheid behouden
 Het enige wat men doet is bereid zijn om met mekaar te overleggen en
afspraken te maken
o Maar nooit tegen hun wil  niemand kan gedwongen worden om iets
te aanvaarden


5

,  Kan maar een beslissing nemen als elke staat akkoord (ja) is of zich niet
verzet (neen)
 MAAR: hoe groter de intergouvernementele club, hoe moeilijker het wordt om
beslissingen te nemen
o Vb. RvEU (46 lidstaten) vs. BeNeLux (3 lidstaten)

Supranationale samenwerking
Letterlijk vertaald: boven het nationale
 Met uw vrije wil als staat een internationale organisatie opricht, waaraan u
vervolgens bepaalde bevoegdheden afstaat
 Beslissen bij een vorm van meerderheid
 Meer verregaand dan intergouvernementeel
o Kan niet verwacht worden na WO2, vereist vertrouwen
o Ingewikkeldere structuur, want bevoegdheden werden afgestaan

RvEU is een intergouvernementele organisatie

Structuur is vrij eenvoudig, organen:
 Comité van ministers (= het enige beslissingsorgaan)
o = uitvoerend verdragsorgaan van de RvEU
o In principe: ministers van Buitenlandse Zaken (UM), 46 leden (elk 1
stem)
o Ontmoeten mekaar 1-2x per jaar, overleg over vb. begroting, beleid
voor de RvEU
 Rest van het jaar door diplomaten die voor ministers werken
o Kan beslissen bij 2/3 meerderheid
 Regel heeft niet veel zin
 Want een lid kan maar gebonden zijn door een beslissing, als
het beslissing aanvaard  na goedkeuring elke nationale
regering voor intrede
 Laatste woord altijd bij de staat; respect voor de
(juridische) eigenheid wordt binnen de Raad van Europa
duidelijk hoog in het vaandel gedragen

o Steering comités
 Opereren onder het Comité van Ministers
 Eentje is voor ons van belang: European Comité on Prime
Problems
 Experten van de lidstaten die mekaar op geregelde
tijdstippen zien om proberen van
strafrechtelijke/criminologische aard bespreken
 Studiedagen organiseren  lidstaten kunnen leren van
mekaar
 Vb. overbevolking in GS, mensen slapen op de grond,
inbreuk mensenrechten, kijken hoe ze dit in andere
landen oplossen
 Vb. European Prison Rules
 Nemen geen beslissingen, maar bereiden het werk voor voor
het Comité van Ministers

 Parlementaire vergadering
o Met vertegenwoordigers uit de nationale parlementen van de 46
lidstaten
o Komen paar keer per jaar samen
o Doen niet hetzelfde als een traditioneel parlement:

6