Samenvatting: Samenleving,
feiten en problemen
Inhoudsopgave
1 Praten over beleid............................................................................................... 7
1.1 Positief vs. Normatief.................................................................................... 8
1.2 Correlatie en oorzakelijk verband..................................................................8
1.3 Beleid en beleid-analyse............................................................................... 9
2 Inleiding: Een conceptueel kader......................................................................11
2.1 Samenlevingen............................................................................................ 16
2.1.1 Leden van de samenleving...................................................................16
2.1.2 Europese pijler van sociale rechten.......................................................16
2.2 Basisinstituties............................................................................................ 17
2.2.1 Basisinstitutie 1: Het gezin....................................................................17
2.2.2 Basisinstitutie 2: de overheid................................................................19
2.2.3 Basisinstitutie 3: bedrijven....................................................................22
2.2.4 Drie basisinstituties en de markt...........................................................23
2.2.5 Ongereguleerde m arkt.........................................................................24
2.2.6 Overzicht van de basisinstituties..........................................................24
2.2.7 Vierde basisinstitutie: Vrijwilligersorganisaties.....................................25
2.3 Basisstructuur van een samenleving...........................................................25
2.3.1 Kapitalisme........................................................................................... 25
2.3.2 Marxisme............................................................................................... 26
2.3.3 Corporatisme......................................................................................... 26
2.3.4 Welvaartsstaat...................................................................................... 27
2.3.5 Opvattingen.......................................................................................... 30
2.3.6 Welvaartsstaat en markt.......................................................................31
2.3.7 Welvaartsstaat en macht......................................................................31
2.4 Sociaal contract........................................................................................... 32
2.4.1 Grondleggers van het sociaal contract..................................................32
2.4.2 Sociaal contract doorheen de geschiedenis..........................................32
2.4.3 Sociaal contract met overlappende generaties.....................................33
3 Als markten falen: Marktfalingen en Sociale Investeringen...............................35
3.1 Inleiding....................................................................................................... 37
3.2 Wanneer werken ongereguleerde markten? De onzichtbare hand..............37
3.2.1 Het libertarische ideaal van een ongereguleerde mark.........................37
1
, 3.2.2 Probleem van de sociale wetenschapper..............................................37
3.2.3 Het laboratorium van de (sociaal economische) wetenschapper..........38
3.3 Marktfalingen.............................................................................................. 40
3.3.1 Aanname 1. Rationele individuen..........................................................40
3.3.2 Aanname 2 – Perfecte informatie..........................................................41
3.3.3 Aanname 3 – Perfect competitieve markten.........................................41
3.3.4 Aanname 4: Markten zijn compleet......................................................42
3.3.5 Aanname 5: Geen publieke goederen...................................................43
3.3.6 Aanname 6 – Geen Externaliteiten........................................................43
3.3.7 Conclusie: De Rol van de Overheid bij Marktfalingen............................45
3.4 Social investeringen.................................................................................... 45
3.4.1 Commodificatie en Decommodificatie...................................................46
3.4.2 Onderwijs als Sociale Investering..........................................................46
3.4.3 Uitgaven voor Hoger Onderwijs.............................................................46
3.4.4 Het Mattheüseffect................................................................................ 47
3.5 Slotbeschouwingen..................................................................................... 47
3.5.1 Slotbeschouwing 1: Overheidsfalen......................................................47
3.5.2 Slotbeschouwing 2: Sociale Rechten.....................................................47
4 Sociale zekerheid: de magie van het gemiddelde.............................................48
4.1 Risico........................................................................................................... 51
4.1.1 Risico en onzekerheid............................................................................51
4.1.2 Risicoaversie......................................................................................... 51
4.1.3 Beleid en overheidsinterventie..............................................................52
4.1.4 Centrale vraag...................................................................................... 52
4.1.5 Drie basisinstituties en hun rol in risicodeling.......................................52
4.2 Informele verzekeringen.............................................................................. 53
4.2.1 Zelfverzekering en informele verzekering kan alleen maar goed werken
als?................................................................................................................. 53
4.2.2 Private verzekering............................................................................... 54
4.2.3 Wanneer werkt een private verzekering?..............................................55
4.3 Sociale verzekering..................................................................................... 56
4.3.1 Sociale verzekering: Oorsprong.............................................................57
4.3.2 Overeenkomsten en verschillen met private verzekering.....................57
4.3.3 Sociale verzekering en solidariteit.........................................................58
4.3.4 Sociale verzekering als collectief spaarvarken......................................59
4.3.5 Financiering........................................................................................... 60
5 Belastingen, ongelijkheid en herverdeling.........................................................62
2
, 5.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid....................................................................64
5.1.1 Pareto-efficiëntie................................................................................... 64
5.1.2 Een tweede (normatief) criterium.........................................................64
5.1.3 Tweede welvaartstheorema...................................................................66
5.1.4 Mind the gap......................................................................................... 67
5.2 Belastingen en herverdeling........................................................................68
5.2.1 Herverdeling en voorverdeling..............................................................68
5.2.2 Belastingen........................................................................................... 68
5.2.3 Verschillende belastingsinstrumenten...................................................71
5.3 Inkomensongelijkheid.................................................................................. 75
5.3.1 Gegevens.............................................................................................. 75
5.3.2 Pen’s parade (België 2016)...................................................................75
5.3.3 Inkomensaandelen (België 2016)..........................................................76
5.3.4 Lorenz-curve (België 2016)...................................................................76
6 Een vangnet voor iedereen? Sociale bijstand en armoedebestrijding...............79
6.1 Armoede...................................................................................................... 81
6.1.1 Armoedelijn........................................................................................... 81
6.1.2 Armoede meten.................................................................................... 82
6.1.3 Armoede in België en Europa................................................................82
6.1.4 Armoede in de wereld........................................................................... 83
6.2 Armoedebestrijding..................................................................................... 85
6.2.1 Twee visies op de oorzaken van armoede.............................................85
6.2.2 De armoedeval...................................................................................... 86
6.2.3 Informele armoedebestrijding...............................................................87
6.2.4 Bedrijven als deel van de oplossing?.....................................................87
6.3 Sociale bijstand (overheid)..........................................................................87
6.3.1 Selectiviteit en non-take up..................................................................88
6.3.2 Principes van sociale bijstand...............................................................88
6.3.3 Sociale bijstand in verschillende landen................................................88
6.3.4 Tot slot................................................................................................... 90
7 De welvaartstaat: verschillen en historiek.........................................................91
7.1 Inleiding....................................................................................................... 93
7.2 Taxonomie van de welvaartsstaat...............................................................93
7.2.1 Bismarck versus Beveridge...................................................................93
7.2.2 De typologie van Esping-Andersen: “Three worlds of welfare capitalism”
....................................................................................................................... 94
7.2.3 Voorbij Esping-Andersen........................................................................99
3
, 7.3 Oorzaken van de verscheidenheid............................................................102
7.3.1 Voorkeuren en overtuigingen..............................................................102
7.3.2 Politiek en macht................................................................................. 103
7.3.3 Geschiedenis en padafhankelijkheid...................................................104
8 De welvaartstaat in beweging.........................................................................105
8.1 Voor de welvaartstaat............................................................................... 107
8.1.1 Eind 19e eeuw..................................................................................... 107
8.1.2 Verzuiling in België.............................................................................. 108
8.1.3 Great depression (jaren 30).................................................................109
8.2 Welvaartsstaat 1.0: Trente Glorieuses.......................................................111
8.2.1 De Tweede Wereldoorlog als kantelpunt..............................................111
8.2.2 Ontwikkeling van de welvaartsstaten na WO2....................................113
8.3 Welvaartsstaat 2.0: de neoliberale tegenreactie op de crisisjaren............115
8.3.1 De oliecrisis van 1973.........................................................................115
8.3.2 Inkrimping van de welvaartsstaat.......................................................116
8.3.3 Val van de Muur en Einde van de Koude Oorlog..................................117
8.4 Welvaartsstaat 3.0: sociale investeringen.................................................117
8.4.1 Veranderende sociale risico’s..............................................................118
8.4.2 Sociale investeringen als antwoord.....................................................118
8.4.3 Pro-poor growth: nieuwe richting in ontwikkelingsbeleid....................118
9 Opgroeien in de welvaartstaat........................................................................120
9.1 Afhankelijkheid gedurende de levenscyclus..............................................122
9.2 Kinderopvang en de Eerste 1000 Dagen...................................................122
9.2.1 De Impact van de Eerste 1000 Dagen.................................................122
9.2.2 Gezinsbeleid........................................................................................ 123
9.2.3 Kinderopvang...................................................................................... 125
9.2.4 Verschillen tussen welvaartsstaten in kinderopvangbeleid.................127
9.3 Kleuter, lager en secundair onderwijs in Vlaanderen (≈ leeftijd 3-18 jaar)
........................................................................................................................ 128
9.3.1 Onderwijs in de wereld: evolutie doorheen de tijd..............................128
9.3.2 Onderwijs als onderdeel van het sociaal contract...............................128
9.3.3 Voordelen van onderwijs.....................................................................128
9.3.4 Efficiëntie en rechtvaardigheid in het onderwijs.................................129
9.3.5 Uitgaven voor (niet-hoger) onderwijs: publiek en privaat...................130
9.3.6 Vlaams onderwijs: een hybride model................................................131
9.3.7 VS: Charterscholen.............................................................................. 132
9.4 Hoger onderwijs en publieke investeringen...............................................132
4
feiten en problemen
Inhoudsopgave
1 Praten over beleid............................................................................................... 7
1.1 Positief vs. Normatief.................................................................................... 8
1.2 Correlatie en oorzakelijk verband..................................................................8
1.3 Beleid en beleid-analyse............................................................................... 9
2 Inleiding: Een conceptueel kader......................................................................11
2.1 Samenlevingen............................................................................................ 16
2.1.1 Leden van de samenleving...................................................................16
2.1.2 Europese pijler van sociale rechten.......................................................16
2.2 Basisinstituties............................................................................................ 17
2.2.1 Basisinstitutie 1: Het gezin....................................................................17
2.2.2 Basisinstitutie 2: de overheid................................................................19
2.2.3 Basisinstitutie 3: bedrijven....................................................................22
2.2.4 Drie basisinstituties en de markt...........................................................23
2.2.5 Ongereguleerde m arkt.........................................................................24
2.2.6 Overzicht van de basisinstituties..........................................................24
2.2.7 Vierde basisinstitutie: Vrijwilligersorganisaties.....................................25
2.3 Basisstructuur van een samenleving...........................................................25
2.3.1 Kapitalisme........................................................................................... 25
2.3.2 Marxisme............................................................................................... 26
2.3.3 Corporatisme......................................................................................... 26
2.3.4 Welvaartsstaat...................................................................................... 27
2.3.5 Opvattingen.......................................................................................... 30
2.3.6 Welvaartsstaat en markt.......................................................................31
2.3.7 Welvaartsstaat en macht......................................................................31
2.4 Sociaal contract........................................................................................... 32
2.4.1 Grondleggers van het sociaal contract..................................................32
2.4.2 Sociaal contract doorheen de geschiedenis..........................................32
2.4.3 Sociaal contract met overlappende generaties.....................................33
3 Als markten falen: Marktfalingen en Sociale Investeringen...............................35
3.1 Inleiding....................................................................................................... 37
3.2 Wanneer werken ongereguleerde markten? De onzichtbare hand..............37
3.2.1 Het libertarische ideaal van een ongereguleerde mark.........................37
1
, 3.2.2 Probleem van de sociale wetenschapper..............................................37
3.2.3 Het laboratorium van de (sociaal economische) wetenschapper..........38
3.3 Marktfalingen.............................................................................................. 40
3.3.1 Aanname 1. Rationele individuen..........................................................40
3.3.2 Aanname 2 – Perfecte informatie..........................................................41
3.3.3 Aanname 3 – Perfect competitieve markten.........................................41
3.3.4 Aanname 4: Markten zijn compleet......................................................42
3.3.5 Aanname 5: Geen publieke goederen...................................................43
3.3.6 Aanname 6 – Geen Externaliteiten........................................................43
3.3.7 Conclusie: De Rol van de Overheid bij Marktfalingen............................45
3.4 Social investeringen.................................................................................... 45
3.4.1 Commodificatie en Decommodificatie...................................................46
3.4.2 Onderwijs als Sociale Investering..........................................................46
3.4.3 Uitgaven voor Hoger Onderwijs.............................................................46
3.4.4 Het Mattheüseffect................................................................................ 47
3.5 Slotbeschouwingen..................................................................................... 47
3.5.1 Slotbeschouwing 1: Overheidsfalen......................................................47
3.5.2 Slotbeschouwing 2: Sociale Rechten.....................................................47
4 Sociale zekerheid: de magie van het gemiddelde.............................................48
4.1 Risico........................................................................................................... 51
4.1.1 Risico en onzekerheid............................................................................51
4.1.2 Risicoaversie......................................................................................... 51
4.1.3 Beleid en overheidsinterventie..............................................................52
4.1.4 Centrale vraag...................................................................................... 52
4.1.5 Drie basisinstituties en hun rol in risicodeling.......................................52
4.2 Informele verzekeringen.............................................................................. 53
4.2.1 Zelfverzekering en informele verzekering kan alleen maar goed werken
als?................................................................................................................. 53
4.2.2 Private verzekering............................................................................... 54
4.2.3 Wanneer werkt een private verzekering?..............................................55
4.3 Sociale verzekering..................................................................................... 56
4.3.1 Sociale verzekering: Oorsprong.............................................................57
4.3.2 Overeenkomsten en verschillen met private verzekering.....................57
4.3.3 Sociale verzekering en solidariteit.........................................................58
4.3.4 Sociale verzekering als collectief spaarvarken......................................59
4.3.5 Financiering........................................................................................... 60
5 Belastingen, ongelijkheid en herverdeling.........................................................62
2
, 5.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid....................................................................64
5.1.1 Pareto-efficiëntie................................................................................... 64
5.1.2 Een tweede (normatief) criterium.........................................................64
5.1.3 Tweede welvaartstheorema...................................................................66
5.1.4 Mind the gap......................................................................................... 67
5.2 Belastingen en herverdeling........................................................................68
5.2.1 Herverdeling en voorverdeling..............................................................68
5.2.2 Belastingen........................................................................................... 68
5.2.3 Verschillende belastingsinstrumenten...................................................71
5.3 Inkomensongelijkheid.................................................................................. 75
5.3.1 Gegevens.............................................................................................. 75
5.3.2 Pen’s parade (België 2016)...................................................................75
5.3.3 Inkomensaandelen (België 2016)..........................................................76
5.3.4 Lorenz-curve (België 2016)...................................................................76
6 Een vangnet voor iedereen? Sociale bijstand en armoedebestrijding...............79
6.1 Armoede...................................................................................................... 81
6.1.1 Armoedelijn........................................................................................... 81
6.1.2 Armoede meten.................................................................................... 82
6.1.3 Armoede in België en Europa................................................................82
6.1.4 Armoede in de wereld........................................................................... 83
6.2 Armoedebestrijding..................................................................................... 85
6.2.1 Twee visies op de oorzaken van armoede.............................................85
6.2.2 De armoedeval...................................................................................... 86
6.2.3 Informele armoedebestrijding...............................................................87
6.2.4 Bedrijven als deel van de oplossing?.....................................................87
6.3 Sociale bijstand (overheid)..........................................................................87
6.3.1 Selectiviteit en non-take up..................................................................88
6.3.2 Principes van sociale bijstand...............................................................88
6.3.3 Sociale bijstand in verschillende landen................................................88
6.3.4 Tot slot................................................................................................... 90
7 De welvaartstaat: verschillen en historiek.........................................................91
7.1 Inleiding....................................................................................................... 93
7.2 Taxonomie van de welvaartsstaat...............................................................93
7.2.1 Bismarck versus Beveridge...................................................................93
7.2.2 De typologie van Esping-Andersen: “Three worlds of welfare capitalism”
....................................................................................................................... 94
7.2.3 Voorbij Esping-Andersen........................................................................99
3
, 7.3 Oorzaken van de verscheidenheid............................................................102
7.3.1 Voorkeuren en overtuigingen..............................................................102
7.3.2 Politiek en macht................................................................................. 103
7.3.3 Geschiedenis en padafhankelijkheid...................................................104
8 De welvaartstaat in beweging.........................................................................105
8.1 Voor de welvaartstaat............................................................................... 107
8.1.1 Eind 19e eeuw..................................................................................... 107
8.1.2 Verzuiling in België.............................................................................. 108
8.1.3 Great depression (jaren 30).................................................................109
8.2 Welvaartsstaat 1.0: Trente Glorieuses.......................................................111
8.2.1 De Tweede Wereldoorlog als kantelpunt..............................................111
8.2.2 Ontwikkeling van de welvaartsstaten na WO2....................................113
8.3 Welvaartsstaat 2.0: de neoliberale tegenreactie op de crisisjaren............115
8.3.1 De oliecrisis van 1973.........................................................................115
8.3.2 Inkrimping van de welvaartsstaat.......................................................116
8.3.3 Val van de Muur en Einde van de Koude Oorlog..................................117
8.4 Welvaartsstaat 3.0: sociale investeringen.................................................117
8.4.1 Veranderende sociale risico’s..............................................................118
8.4.2 Sociale investeringen als antwoord.....................................................118
8.4.3 Pro-poor growth: nieuwe richting in ontwikkelingsbeleid....................118
9 Opgroeien in de welvaartstaat........................................................................120
9.1 Afhankelijkheid gedurende de levenscyclus..............................................122
9.2 Kinderopvang en de Eerste 1000 Dagen...................................................122
9.2.1 De Impact van de Eerste 1000 Dagen.................................................122
9.2.2 Gezinsbeleid........................................................................................ 123
9.2.3 Kinderopvang...................................................................................... 125
9.2.4 Verschillen tussen welvaartsstaten in kinderopvangbeleid.................127
9.3 Kleuter, lager en secundair onderwijs in Vlaanderen (≈ leeftijd 3-18 jaar)
........................................................................................................................ 128
9.3.1 Onderwijs in de wereld: evolutie doorheen de tijd..............................128
9.3.2 Onderwijs als onderdeel van het sociaal contract...............................128
9.3.3 Voordelen van onderwijs.....................................................................128
9.3.4 Efficiëntie en rechtvaardigheid in het onderwijs.................................129
9.3.5 Uitgaven voor (niet-hoger) onderwijs: publiek en privaat...................130
9.3.6 Vlaams onderwijs: een hybride model................................................131
9.3.7 VS: Charterscholen.............................................................................. 132
9.4 Hoger onderwijs en publieke investeringen...............................................132
4
