Sociale psychologie
Hoofdstuk 1: inleiding
Wat bestudeert sociale psychologie?
Waar algemene psychologie kijkt naar prikkels in het algemeen, kijkt sociale psychologie naar
mensen als prikkels
Zodra er een andere persoon aanwezig is, verandert ons gedrag – dat gebeurt automatisch:
je kan niet niét beïnvloed worden
De centrale figuur is de socius, de ander in een sociale situatie
De mens als sociaal wezen
De mens is een kuddedier
We zijn blijven bestaan omdat we konden samenwerken
Alleen versla je geen mammoet: onze evolutie is gebouwd op samenwerking, zorg en
verbondenheid
Maar wat met de kluizenaar?
Iemand die zich afzondert, reageert nog steeds op de maatschappij
- Zijn afzondering is vaak een antwoord op pijn, afwijzing, pesten, verdriet, …
- Zelfs het wegtrekken van mensen is sociaal bepaald: sociale redenen → antisociale
keuze
Solitude (af en toe alleen zijn) is gezond
Eenzaamheid (loneliness) is iets anders: dat is destructief en vreet aan iemands mentale
welzijn
Het belang van sociale verbondenheid
De les gebruikt de film “Into the wild” als illustratie
Een man probeert volledig zonder anderen te leven in de wildernis en ontdekt uiteindelijk dat
echte betekenis pas ontstaat in verbinding met anderen (“happiness is only real when
shared”)
Hier hoort ook het fenomeen huidhonger bij
- Tijdens corona bleek hoe sterk mensen nood hebben aan aanraking, nabijheid en
verbondenheid
- Sociale verbondenheid is een basisbehoefte, geen luxe
,Introvert en extravert: allebei sociaal
Introverten en extraverten verschillen niet in hoeveel sociale nood ze hebben, maar in hoe
die eruitziet
- Extraverten halen energie uit groepen
- Introverten halen dieper contact uit één-op-één relaties
Beide hebben anderen nodig, maar anders ingevuld
Person-situation interaction
Een grote basisstelling in sociale psychologie: context wint bijna altijd van persoonlijkheid
Zodra sociale variabelen meespelen (bijv. aanwezigheid van anderen, tijdsdruk,
groepsnormen, …), schuiven persoonlijkheidskenmerken naar de achtergrond
Mensen helpen of mensen negeren wordt dus vaker bepaald door:
- omstandigheden
- sociale druk
- aantal getuigen
- groepsnormen
… dan “hoe iemand is”
Voorbeeld uit de actualiteit: man wordt onwel en overlijdt op de Grote Markt in Kortrijk
De situatie waarin mensen een hulpbehoevende man niet helpen, past in dit thema: het toont
hoe context kan leiden tot nalatigheid of schuldig verzuim, terwijl de regel is: als je kúnt
helpen, moet je helpen
Het volgende hoofdstuk stelt dus twee vragen:
- Wanneer helpen mensen (niet)?
- Waarom helpen mensen?
Hoofdstuk 2: hulpverlenend gedrag
Waarom helpen we?
Altruïstisch gedrag
Altruïsme
= gedrag waarin je de ander centraal zet, zonder voordeel voor jezelf – je wint er niks bij, je
offert jezelf in zekere zin op om iemand te helpen
Maar dat roept meteen de klassieke filosofische vraag op: helpen we ooit écht onbaatzuchtig?
Want helpen kan ook prettig voelen, dankbaarheid opleveren, schuld verminderen, …
➔ Dat maakt helpen ook soms egoïstisch gemotiveerd
Empathie/altruïsme-hypothese (Batson)
Hoe meer empathie, verbondenheid, medeleven, … we voelen --> hoe sterker we ons in
iemand kunnen verplaatsen --> hoe groter de kans dat we altruïstisch handelen
, Waarom helpen mensen soms niet?
De vraag werd bekend door de zaak Kitty Genovese: tientallen getuigen, niemand greep in
Belang van onzekerheid
We spiegelen ons aan anderen om te bepalen wat “normaal” is
Hoe meer onzekerheid of onduidelijkheid, hoe meer we wachten op signalen van anderen
Bijv. iemand valt in elkaar (= duidelijk → meer kans op helpen) vs. iemand ligt er al (=
onduidelijk → minder kans op helpen)
Het omstaanderseffect (bystander apathy)
De kans op helpen daalt wanneer er meer omstaanders zijn
Idee: “anderen zullen wel helpen” → diffusie, verdeeldheid van verantwoordelijkheid
→ schuldgevoel van niet-ingrijpen wordt kleiner
In situaties met slechts één voorbijganger is de kans op helpen hoger
Experimenteel bewezen door Darley & Latané (epilepsie-experiment, rookwolkexperiment)
Context speelt ook een rol:
’s nachts iemand op straat zien liggen voelt “normaler” dan iemand op een schoolterrein om
10 uur ’s ochtends
Factoren die het omstaanderseffect versterken/verzwakken
Bekendheid van medegetuigen [1]
Mensen die elkaar kennen, reageren sneller door:
- Betere communicatie, overleg
- Minder schrik om zich belachelijk te maken
!! Maar: in grote massa’s (bijv. drukke winkelstraat) vallen ook bijv. twee vrienden terug in
anonimiteit en worden ze terug slachtoffer van het omstaanderseffect
Competentie van de omstaanders [2]
Zélfs als de aanwezigen niet kunnen helpen (bijv. kinderen), vertraagt hun aanwezigheid het
ingrijpen van iemand die het wél kan – de sociale invloed blijft werken
Kosten-batenafweging [3]
Volgens de sociale uitwisselingstheorie zoeken we een balans tussen input en output → we
wegen onbewust af: wat levert helpen op? vs. wat kost helpen mij?
Positieve gevolgen van helpen:
- Dankbaarheid
- Respect
- Positieve sociale beoordeling
- Goed gevoel over jezelf
Hoofdstuk 1: inleiding
Wat bestudeert sociale psychologie?
Waar algemene psychologie kijkt naar prikkels in het algemeen, kijkt sociale psychologie naar
mensen als prikkels
Zodra er een andere persoon aanwezig is, verandert ons gedrag – dat gebeurt automatisch:
je kan niet niét beïnvloed worden
De centrale figuur is de socius, de ander in een sociale situatie
De mens als sociaal wezen
De mens is een kuddedier
We zijn blijven bestaan omdat we konden samenwerken
Alleen versla je geen mammoet: onze evolutie is gebouwd op samenwerking, zorg en
verbondenheid
Maar wat met de kluizenaar?
Iemand die zich afzondert, reageert nog steeds op de maatschappij
- Zijn afzondering is vaak een antwoord op pijn, afwijzing, pesten, verdriet, …
- Zelfs het wegtrekken van mensen is sociaal bepaald: sociale redenen → antisociale
keuze
Solitude (af en toe alleen zijn) is gezond
Eenzaamheid (loneliness) is iets anders: dat is destructief en vreet aan iemands mentale
welzijn
Het belang van sociale verbondenheid
De les gebruikt de film “Into the wild” als illustratie
Een man probeert volledig zonder anderen te leven in de wildernis en ontdekt uiteindelijk dat
echte betekenis pas ontstaat in verbinding met anderen (“happiness is only real when
shared”)
Hier hoort ook het fenomeen huidhonger bij
- Tijdens corona bleek hoe sterk mensen nood hebben aan aanraking, nabijheid en
verbondenheid
- Sociale verbondenheid is een basisbehoefte, geen luxe
,Introvert en extravert: allebei sociaal
Introverten en extraverten verschillen niet in hoeveel sociale nood ze hebben, maar in hoe
die eruitziet
- Extraverten halen energie uit groepen
- Introverten halen dieper contact uit één-op-één relaties
Beide hebben anderen nodig, maar anders ingevuld
Person-situation interaction
Een grote basisstelling in sociale psychologie: context wint bijna altijd van persoonlijkheid
Zodra sociale variabelen meespelen (bijv. aanwezigheid van anderen, tijdsdruk,
groepsnormen, …), schuiven persoonlijkheidskenmerken naar de achtergrond
Mensen helpen of mensen negeren wordt dus vaker bepaald door:
- omstandigheden
- sociale druk
- aantal getuigen
- groepsnormen
… dan “hoe iemand is”
Voorbeeld uit de actualiteit: man wordt onwel en overlijdt op de Grote Markt in Kortrijk
De situatie waarin mensen een hulpbehoevende man niet helpen, past in dit thema: het toont
hoe context kan leiden tot nalatigheid of schuldig verzuim, terwijl de regel is: als je kúnt
helpen, moet je helpen
Het volgende hoofdstuk stelt dus twee vragen:
- Wanneer helpen mensen (niet)?
- Waarom helpen mensen?
Hoofdstuk 2: hulpverlenend gedrag
Waarom helpen we?
Altruïstisch gedrag
Altruïsme
= gedrag waarin je de ander centraal zet, zonder voordeel voor jezelf – je wint er niks bij, je
offert jezelf in zekere zin op om iemand te helpen
Maar dat roept meteen de klassieke filosofische vraag op: helpen we ooit écht onbaatzuchtig?
Want helpen kan ook prettig voelen, dankbaarheid opleveren, schuld verminderen, …
➔ Dat maakt helpen ook soms egoïstisch gemotiveerd
Empathie/altruïsme-hypothese (Batson)
Hoe meer empathie, verbondenheid, medeleven, … we voelen --> hoe sterker we ons in
iemand kunnen verplaatsen --> hoe groter de kans dat we altruïstisch handelen
, Waarom helpen mensen soms niet?
De vraag werd bekend door de zaak Kitty Genovese: tientallen getuigen, niemand greep in
Belang van onzekerheid
We spiegelen ons aan anderen om te bepalen wat “normaal” is
Hoe meer onzekerheid of onduidelijkheid, hoe meer we wachten op signalen van anderen
Bijv. iemand valt in elkaar (= duidelijk → meer kans op helpen) vs. iemand ligt er al (=
onduidelijk → minder kans op helpen)
Het omstaanderseffect (bystander apathy)
De kans op helpen daalt wanneer er meer omstaanders zijn
Idee: “anderen zullen wel helpen” → diffusie, verdeeldheid van verantwoordelijkheid
→ schuldgevoel van niet-ingrijpen wordt kleiner
In situaties met slechts één voorbijganger is de kans op helpen hoger
Experimenteel bewezen door Darley & Latané (epilepsie-experiment, rookwolkexperiment)
Context speelt ook een rol:
’s nachts iemand op straat zien liggen voelt “normaler” dan iemand op een schoolterrein om
10 uur ’s ochtends
Factoren die het omstaanderseffect versterken/verzwakken
Bekendheid van medegetuigen [1]
Mensen die elkaar kennen, reageren sneller door:
- Betere communicatie, overleg
- Minder schrik om zich belachelijk te maken
!! Maar: in grote massa’s (bijv. drukke winkelstraat) vallen ook bijv. twee vrienden terug in
anonimiteit en worden ze terug slachtoffer van het omstaanderseffect
Competentie van de omstaanders [2]
Zélfs als de aanwezigen niet kunnen helpen (bijv. kinderen), vertraagt hun aanwezigheid het
ingrijpen van iemand die het wél kan – de sociale invloed blijft werken
Kosten-batenafweging [3]
Volgens de sociale uitwisselingstheorie zoeken we een balans tussen input en output → we
wegen onbewust af: wat levert helpen op? vs. wat kost helpen mij?
Positieve gevolgen van helpen:
- Dankbaarheid
- Respect
- Positieve sociale beoordeling
- Goed gevoel over jezelf
