SOCIOLOGIE
DEEL 1: IK EN DE SAMENLEVING .............................................................................................6
1 Op ontdekkingstocht door een onbekend gebied? Over de eigen aarde van de samenleving 6
1.1 Het dagelijkse leven door de bril van een socioloog ..................................................... 7
1.1.1 Over eten en drinken ................................................................................................ 7
1.1.2 Over sport ................................................................................................................. 7
1.1.3 Over lifestyle en lijfstijl ............................................................................................. 7
1.1.4 Over liefde ................................................................................................................. 8
1.1.5 Contingent maar niet arbitrair? ............................................................................... 8
1.2 Niemand is een eiland – zeker in tijden van corona ..................................................... 8
1.2.1 Scherpt de coronacrisis onze sociologische waarneming aan? .......................... 8
1.2.2 (toenemende) ongelijkheid en armoede ................................................................. 8
1.2.3 Zijn ‘bubbels’ ook netwerken? ................................................................................. 8
1.2.4 Blijf in u kot: het belang van sociale contacten, interactie en communicatie ...... 9
1.2.5 Over het belang van een draagvlak: twijfelaars en antivaxers .............................. 9
1.2.6 Het ‘verzet’: omwille van de aanslag op ‘de’ vrijheid of bij gebrek aan
solidariteit? 9
1.2.7 Risicosamenleving versus verzorgingsstaat.......................................................... 9
1.2.8 Toenemende globalisering versus heroplevende nationalisme? ......................... 9
1.3 Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen ...................................... 9
1.3.1 Echtscheiding ........................................................................................................... 9
1.3.2 Suïcide..................................................................................................................... 10
1.3.3 Ziekte en dood ........................................................................................................ 10
1.4 Een eerste definitie van sociologie ............................................................................... 10
2 De samenleving is een veld van tegengestelde krachten .................................................. 11
2.1 Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?...................................... 12
2.2 De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen ..................................... 13
2.3 Solidariteit versus strijd ................................................................................................. 14
2.3.1 Solidariteit en cohesie............................................................................................ 14
2.3.2 Strijd en conflict ..................................................................................................... 15
2.4 Ongelijkheid versus gelijkheid....................................................................................... 16
1
,3 Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wilt worden? .................................17
3.1 De sociologie, een wetenschap als (g) een ander? ..................................................... 17
3.2 Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap ......................... 18
3.3 Een socioloog onderzoekt sociale feiten ..................................................................... 19
3.4 Wat brengt sociologie ons bij? ...................................................................................... 19
3.5 De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillend
kamers en de bijhorende ramen............................................................................................... 20
4 De ene bril is de ander niet. Van degelijke naar wetenschappelijk waarnemingen .............20
4.1 We dragen allemaal een bril! over selectieve waarneming......................................... 20
4.2 Over referentiekaders, Pygmalion en stereotypes....................................................... 21
4.3 Het breekpunt tussen common sense en wetenschap .............................................. 22
5 Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid ................................................. 22
1.2 Verscheidenheid in eenheid .......................................................................................... 23
5.1.1 De typologie: 4 kwadranten ................................................................................... 23
5.1.2 Actoren en structuren ............................................................................................ 23
5.1.3 Consensus en conflict ........................................................................................... 23
5.2 Het symbolische interactionnisme en de etnomethodologie ..................................... 24
5.2.1 De grondleggers: Weber (sociaal handelen) en Mead (sociale interactie) ........ 24
5.2.2 Het symbolische interactionisme ......................................................................... 24
5.2.3 etnomethodologie .................................................................................................. 25
5.2.4 Kritische bedenkingen ........................................................................................... 25
5.3 De sociale ruil ................................................................................................................. 25
5.3.1 De voorvaders ......................................................................................................... 25
5.3.2 De individualistische interpretatie: directe ruil ..................................................... 25
5.3.3 De collectieve interpretatie: indirecte ruil ............................................................. 26
5.3.4 Economische ruil als een vorm van sociale ruil ................................................... 26
5.4 Het structuurfunctionalisme ......................................................................................... 27
5.4.1 Emile Durkheim: de voorvader............................................................................... 27
5.4.2 Talcott parson: de systeembouwer ...................................................................... 27
5.4.3 Robert K. Merton: functie en disfunctie, manifeste en latente functie ............... 28
5.5 Het conflictsociologische paradigma .......................................................................... 28
5.5.1 Enkele voorbeelden uit een staalkaart .................................................................. 28
5.5.2 Karl Marx: de voorvader. Filosoof, politiek econoom, socioloog ........................ 28
2
,DEEL 2: SOCIOLOGISCHE BLOKKEN EN BOUWSELS ............................................................... 29
6 Blokken uit de sociologische blokkendoos. Over sociaal handelen, interactie en
communicatie, posities en relaties, rol en status ....................................................................29
6.1 Sociaal handelen ............................................................................................................ 29
6.2 Interactie en communicatie .......................................................................................... 30
6.2.1 Interactie ................................................................................................................. 30
6.2.2 De impact van sociale media op de communicatie ............................................. 30
6.3 Sociale relaties en posities, sociale rol en status........................................................ 31
6.3.1 Sociale relaties ....................................................................................................... 31
6.3.2 Sociale posities ...................................................................................................... 31
6.3.3 Sociale status ......................................................................................................... 32
6.3.4 De status(in)congruentiethese .............................................................................. 32
6.4 De sociale rol .................................................................................................................. 33
6.4.1 Rollenstellen en rolconflicten ................................................................................ 33
6.5 Rolattributen en statussymbolen.................................................................................. 33
7 Een netwerk is geen groep. Over diversiteit van samenlevingsverbanden ......................... 34
1.1 Sociale netwerken .......................................................................................................... 34
7.1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen .......... 34
1.1.1 Enkele kenmerken van netwerken ........................................................................ 35
7.2 Groepen .......................................................................................................................... 35
7.2.1 Een typologie als uitgangspunt ............................................................................. 35
7.2.2 De sociale categorie............................................................................................... 36
7.2.3 Het samenzijn ......................................................................................................... 36
7.2.4 Primaire groepen .................................................................................................... 36
7.2.5 De collectiviteit ....................................................................................................... 36
7.3 Referentiegroepen ......................................................................................................... 37
7.3.1 Vergelijkende referentiegroepen ........................................................................... 37
7.3.2 Normatieve referentiegroepen .............................................................................. 37
7.4 Groepen tussen conflict en solidariteit ........................................................................ 37
7.5 Sociale bewegingen ....................................................................................................... 38
3
, 8 Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over cultuurpatronen hun
componenten........................................................................................................................ 39
8.1 Door de ogen van anderen ............................................................................................ 39
8.2 Waarvoor staat cultuur? ................................................................................................ 39
8.3 Cultuur is een patroon ................................................................................................... 40
8.3.1 Waarden .................................................................................................................. 40
8.3.2 Normen ................................................................................................................... 41
8.3.3 Doeleinden .............................................................................................................. 42
8.3.4 Verwachtingen ........................................................................................................ 42
8.4 De ene cultuur is de ander niet ..................................................................................... 42
8.4.1 ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met beschaving? ........................................ 42
1.1.2 Verschillen tussen samenlevingen ....................................................................... 42
8.4.2 Verschillen in tijd .................................................................................................... 43
8.4.3 Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en
subculturen 43
8.5 Instituties en institutionalisering .................................................................................. 43
1.1.2 Het gezin: een primaire groep en een institutie ................................................... 44
8.5.1 Kerngezin en uitgebreid gezin ............................................................................... 44
8.5.2 Het gezin getransformeerd? .................................................................................. 44
8.5.3 Nieuwe samenlevingsvormen ............................................................................... 45
9 Levenslang leren- om in het gareel te lopen? Over socialisatie en sociale controle,
conformisme en deviantie .....................................................................................................46
9.1 Cultuur wordt aangeleerd .............................................................................................. 46
9.2 De januskop van socialisatie......................................................................................... 46
9.3 Primaire, secundaire en tertaire socialisatie................................................................ 47
9.4 Differentiele socialisatie ................................................................................................ 48
9.5 Sociale controle en sociale sancties ............................................................................ 48
9.6 Conformisme en deviantie ............................................................................................ 49
9.6.1 De spanningen tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons
typologie 49
9.6.2 Conformisme: gedrag zoals het hoort? ................................................................ 50
9.6.3 Deviantie: gedrag zoals het niet hoort? ................................................................ 50
9.7 Verklaringen voor deviantie ........................................................................................... 50
9.8 Functies voor deviantie ................................................................................................. 51
4
DEEL 1: IK EN DE SAMENLEVING .............................................................................................6
1 Op ontdekkingstocht door een onbekend gebied? Over de eigen aarde van de samenleving 6
1.1 Het dagelijkse leven door de bril van een socioloog ..................................................... 7
1.1.1 Over eten en drinken ................................................................................................ 7
1.1.2 Over sport ................................................................................................................. 7
1.1.3 Over lifestyle en lijfstijl ............................................................................................. 7
1.1.4 Over liefde ................................................................................................................. 8
1.1.5 Contingent maar niet arbitrair? ............................................................................... 8
1.2 Niemand is een eiland – zeker in tijden van corona ..................................................... 8
1.2.1 Scherpt de coronacrisis onze sociologische waarneming aan? .......................... 8
1.2.2 (toenemende) ongelijkheid en armoede ................................................................. 8
1.2.3 Zijn ‘bubbels’ ook netwerken? ................................................................................. 8
1.2.4 Blijf in u kot: het belang van sociale contacten, interactie en communicatie ...... 9
1.2.5 Over het belang van een draagvlak: twijfelaars en antivaxers .............................. 9
1.2.6 Het ‘verzet’: omwille van de aanslag op ‘de’ vrijheid of bij gebrek aan
solidariteit? 9
1.2.7 Risicosamenleving versus verzorgingsstaat.......................................................... 9
1.2.8 Toenemende globalisering versus heroplevende nationalisme? ......................... 9
1.3 Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen ...................................... 9
1.3.1 Echtscheiding ........................................................................................................... 9
1.3.2 Suïcide..................................................................................................................... 10
1.3.3 Ziekte en dood ........................................................................................................ 10
1.4 Een eerste definitie van sociologie ............................................................................... 10
2 De samenleving is een veld van tegengestelde krachten .................................................. 11
2.1 Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?...................................... 12
2.2 De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen ..................................... 13
2.3 Solidariteit versus strijd ................................................................................................. 14
2.3.1 Solidariteit en cohesie............................................................................................ 14
2.3.2 Strijd en conflict ..................................................................................................... 15
2.4 Ongelijkheid versus gelijkheid....................................................................................... 16
1
,3 Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wilt worden? .................................17
3.1 De sociologie, een wetenschap als (g) een ander? ..................................................... 17
3.2 Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap ......................... 18
3.3 Een socioloog onderzoekt sociale feiten ..................................................................... 19
3.4 Wat brengt sociologie ons bij? ...................................................................................... 19
3.5 De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillend
kamers en de bijhorende ramen............................................................................................... 20
4 De ene bril is de ander niet. Van degelijke naar wetenschappelijk waarnemingen .............20
4.1 We dragen allemaal een bril! over selectieve waarneming......................................... 20
4.2 Over referentiekaders, Pygmalion en stereotypes....................................................... 21
4.3 Het breekpunt tussen common sense en wetenschap .............................................. 22
5 Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid ................................................. 22
1.2 Verscheidenheid in eenheid .......................................................................................... 23
5.1.1 De typologie: 4 kwadranten ................................................................................... 23
5.1.2 Actoren en structuren ............................................................................................ 23
5.1.3 Consensus en conflict ........................................................................................... 23
5.2 Het symbolische interactionnisme en de etnomethodologie ..................................... 24
5.2.1 De grondleggers: Weber (sociaal handelen) en Mead (sociale interactie) ........ 24
5.2.2 Het symbolische interactionisme ......................................................................... 24
5.2.3 etnomethodologie .................................................................................................. 25
5.2.4 Kritische bedenkingen ........................................................................................... 25
5.3 De sociale ruil ................................................................................................................. 25
5.3.1 De voorvaders ......................................................................................................... 25
5.3.2 De individualistische interpretatie: directe ruil ..................................................... 25
5.3.3 De collectieve interpretatie: indirecte ruil ............................................................. 26
5.3.4 Economische ruil als een vorm van sociale ruil ................................................... 26
5.4 Het structuurfunctionalisme ......................................................................................... 27
5.4.1 Emile Durkheim: de voorvader............................................................................... 27
5.4.2 Talcott parson: de systeembouwer ...................................................................... 27
5.4.3 Robert K. Merton: functie en disfunctie, manifeste en latente functie ............... 28
5.5 Het conflictsociologische paradigma .......................................................................... 28
5.5.1 Enkele voorbeelden uit een staalkaart .................................................................. 28
5.5.2 Karl Marx: de voorvader. Filosoof, politiek econoom, socioloog ........................ 28
2
,DEEL 2: SOCIOLOGISCHE BLOKKEN EN BOUWSELS ............................................................... 29
6 Blokken uit de sociologische blokkendoos. Over sociaal handelen, interactie en
communicatie, posities en relaties, rol en status ....................................................................29
6.1 Sociaal handelen ............................................................................................................ 29
6.2 Interactie en communicatie .......................................................................................... 30
6.2.1 Interactie ................................................................................................................. 30
6.2.2 De impact van sociale media op de communicatie ............................................. 30
6.3 Sociale relaties en posities, sociale rol en status........................................................ 31
6.3.1 Sociale relaties ....................................................................................................... 31
6.3.2 Sociale posities ...................................................................................................... 31
6.3.3 Sociale status ......................................................................................................... 32
6.3.4 De status(in)congruentiethese .............................................................................. 32
6.4 De sociale rol .................................................................................................................. 33
6.4.1 Rollenstellen en rolconflicten ................................................................................ 33
6.5 Rolattributen en statussymbolen.................................................................................. 33
7 Een netwerk is geen groep. Over diversiteit van samenlevingsverbanden ......................... 34
1.1 Sociale netwerken .......................................................................................................... 34
7.1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen .......... 34
1.1.1 Enkele kenmerken van netwerken ........................................................................ 35
7.2 Groepen .......................................................................................................................... 35
7.2.1 Een typologie als uitgangspunt ............................................................................. 35
7.2.2 De sociale categorie............................................................................................... 36
7.2.3 Het samenzijn ......................................................................................................... 36
7.2.4 Primaire groepen .................................................................................................... 36
7.2.5 De collectiviteit ....................................................................................................... 36
7.3 Referentiegroepen ......................................................................................................... 37
7.3.1 Vergelijkende referentiegroepen ........................................................................... 37
7.3.2 Normatieve referentiegroepen .............................................................................. 37
7.4 Groepen tussen conflict en solidariteit ........................................................................ 37
7.5 Sociale bewegingen ....................................................................................................... 38
3
, 8 Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over cultuurpatronen hun
componenten........................................................................................................................ 39
8.1 Door de ogen van anderen ............................................................................................ 39
8.2 Waarvoor staat cultuur? ................................................................................................ 39
8.3 Cultuur is een patroon ................................................................................................... 40
8.3.1 Waarden .................................................................................................................. 40
8.3.2 Normen ................................................................................................................... 41
8.3.3 Doeleinden .............................................................................................................. 42
8.3.4 Verwachtingen ........................................................................................................ 42
8.4 De ene cultuur is de ander niet ..................................................................................... 42
8.4.1 ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met beschaving? ........................................ 42
1.1.2 Verschillen tussen samenlevingen ....................................................................... 42
8.4.2 Verschillen in tijd .................................................................................................... 43
8.4.3 Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en
subculturen 43
8.5 Instituties en institutionalisering .................................................................................. 43
1.1.2 Het gezin: een primaire groep en een institutie ................................................... 44
8.5.1 Kerngezin en uitgebreid gezin ............................................................................... 44
8.5.2 Het gezin getransformeerd? .................................................................................. 44
8.5.3 Nieuwe samenlevingsvormen ............................................................................... 45
9 Levenslang leren- om in het gareel te lopen? Over socialisatie en sociale controle,
conformisme en deviantie .....................................................................................................46
9.1 Cultuur wordt aangeleerd .............................................................................................. 46
9.2 De januskop van socialisatie......................................................................................... 46
9.3 Primaire, secundaire en tertaire socialisatie................................................................ 47
9.4 Differentiele socialisatie ................................................................................................ 48
9.5 Sociale controle en sociale sancties ............................................................................ 48
9.6 Conformisme en deviantie ............................................................................................ 49
9.6.1 De spanningen tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons
typologie 49
9.6.2 Conformisme: gedrag zoals het hoort? ................................................................ 50
9.6.3 Deviantie: gedrag zoals het niet hoort? ................................................................ 50
9.7 Verklaringen voor deviantie ........................................................................................... 50
9.8 Functies voor deviantie ................................................................................................. 51
4
