Geschiedenis van België
Les 1: Oorsprong van België
1. De drie breuklijnen
• Analyseren van Belgische politiek: model door politieke wetenschappers
o Uitgangspunt: politieke systemen voor diverse landen zijn gekenmerkt door grote
breuklijnen/conflicten die bepalend zijn voor de manier waarop partijen,
belangengroepen zullen constitueren
• Eigenheid van Belgisch model: dominantie door drie breuklijnen:
o Breuklijn 1: sociaaleconomische breuklijn
▪ Tegenstelling tussen kapitaal en arbeid
▪ Maar ook belangen van boeren en middenstanders horen hierbij
o Breuklijn 2: levensbeschouwelijke breuklijn
▪ Tegenstelling tussen klerikaal en antiklerikaal (verschil in visie over de rol die
godsdienst in het publieke leven mag spelen)
▪ Volgens sommigen: spanning tussen katholieken en vrijzinnigen
o Breuklijn 3: communautaire breuklijn
▪ Tegenstelling tussen Vlamingen (Nederlandstaligen) en Franstaligen
• Heel interessant model!
o Belangrijk hulpmiddel om lijnen te trekken in de geschiedenis van België
o Geen alleszaligmakend model
• Beperkingen aan het model van de drie breuklijnen
o Niet elke breuklijn is steeds even belangrijk
▪ Ene breuklijn is soms sterker aanwezig dan de andere breuklijn
▪ Bv. Levensbeschouwelijke breuklijn: in 19e eeuw heel aanwezig, maar
communautaire breuklijn is veel minder prominent aanwezig
▪ Men probeert ook technieken te creëren om spanningen in breuklijnen te
temperen, maar spanningen zijn hierdoor niet volledig weg →
pacificatiedemocratie (later meer over in de lessen-
o Er zijn overlappingen tussen breuklijnen
▪ Breuklijnen versterken elkaar soms: bv. positionering van Wallonië en
Vlaanderen rond sociaaleconomische zaken liggen anders: overlapping van
communautaire en sociaaleconomische breuklijn
o Er zijn nog andere breuklijnen die bepalend zijn voor positioneringen & politieke
partijen
▪ Debat rond migratie
▪ Debat rond milieu
2. Handboek
• Doorlopende tekst: volledig kennen
• Kaderstukken (over thema’s die worden toegelicht: grondig lezen, zijn vooral illustrerend
• Namen van politici, organisaties, data & wetten: wel kennen
• Grafieken, tabellen en illustraties, cijfers in tekst: niet kennen
Pagina 1 van 115
,3. Het ontstaan van België
3.1 Bestond België voor 1830?
• Staatkundige situatie van regio’s (die dan België vormen)
voor einde van 18e eeuw en in een aantal stappen analyse
maken vanaf late 18e eeuw (eindfase van Oostenrijkse
regime) tot dan de septemberdagen van 1830 →
stapsgewijze ontwikkeling
• Het ‘aloude bestaan’ van België en de Belgen
o Romantische schrijvers hebben tendens om de
wortels van België ver in de geschiedenis terug te voeren: om te tonen dat België een
oud bestaan heeft
o Halen de ‘Bello Gallico’ van Caesar aan en halen een monumentencultus aan voor
Ambiorix
o Probleem met romantische verhaallijn: deze is niet vol te houden (zie kaart)
▪ Donkeroranje: Eburonen (met Ambiorix) behoren hier: stukje België, maar niet
volledig → Eburonen behoren niet tot de Belgae maar tot de Germanen
▪ Belgae (stuk lager dan de Eburonen) behoren een stukje tot België, maar een
groot stuk ligt in Frankrijk en een stuk Zwitserland
• Theorie tegen de romantische visie van het ‘aloude bestaan’ van België: idee dat België een
‘artificiële creatie’ is, is een idee dat in 1830 gegroeid is om de belangen van de Franstalige
bourgeoisie te dienen ten nadele van de Vlamingen
o Vlaams nationalistische auteurs leggen hierop het accent, vooral een politieke stelling
o Niet echt een dominante stelling
• Dominante visie: visie van Henri Pirenne
o Grote reputatie: historicus mediëvist: specialisatie in sociaaleconomische geschiedenis
van steden in de Lage Landen
o Visie over feodaliteit door veranderende verhouding door de islam
o Schrijft ‘histoire de Belgique’
o Visie: ‘als staat gaan de (zuidelijke) Lage Landen terug tot de hertogen van
Bourgondië, maar vooraleer de hertogen van Bourgondië iets te creëren wat een
staatsinstelling zou kunnen worden, daarvoor bestaat er zoiets als een volk van de
zuidelijke Lage Landen (een volk dat al wat aan elkaar ging)
o Basisstelling van Pirenne: er bestaat zoiets als een zekere nationale samenhorigheid,
er is een soort van beschaving die die mensen met elkaar delen, vooraleer de
Bourgondische hertogen daar zullen zijn: er is een beschaving voorafgaand aan de
staat, daar waar elders normaal de staat voorafgaat aan de beschaving. Normaal
creëert dus de staat een samenhorigheidsgevoel, nu is het omgekeerd
o Er zijn ook mensen met andere visies dan die van Pirenne: zoals Jean Stengers
• Visie van Jean Stengers
o De staat gaat vooraf aan de beschaving
o Gaat niet terug tot de middeleeuwen, maar ziet het startpunt van België pas na de
Bourgondische hertogen, pas dan is er een samenhang tussen de regio’s die
uiteindelijk België zullen worden
o Er is geen artificiële creatie in 1830 zelf, er gaat al iets aan vooraf
o Voor 1830 zijn er al regio’s die aan elkaar plakten en die al een confederatie hadden
gevormd → deze stelling wordt in een volgende les verder besproken
Pagina 2 van 115
,3.2 De staatkundige situatie voor eind 18e eeuw
• Uitgangspunt in de middeleeuwen: territoriale verbrokkeling, stukken hangen nauwelijks aan
elkaar, staatkundige grenzen hebben niets te maken met hoe België eruit zal zien
• Vanaf 15e eeuw: er zijn processen van politieke centralisatie waarbij de stukken geleidelijk
aan elkaar geplakt zullen worden
o Begint bij de Bourgondische hertogen die in de 14e eeuw nog leengoederen onder
eigen gezag te brengen en om op elkaar te laten aansluiten
o De territoria van de Bourgondische hertogen komen dan later bij de Spaanse
Habsburgers terecht en nog later bij de Oostenrijkse Habsburgers (onder de
Oostenrijkse Habsburgers zijn er incidenten die gaan maken dat de territoria
proberen hun onafhankelijkheid uit te roepen)
• Einde 18e eeuw, begin 19e eeuw
o Regio’s die buiten de nabijheid en enige gelijkenis in taal niet veel met elkaar gemeen
hebben, gaan geleidelijk aan dichter bij elkaar groeien
o Idee bij de mensen die daar wonen: we hebben een gemeenschappelijke
lotsbestemming
• Volgende kaarten: tonen hoe je een belangrijke evolutie met grote veranderingen hebt
• Wat is te zien op onderstaande kaart?
o Rode lijn: fictieve uittekening van hoe België er nu uitziet
o Graafschappen toen, zijn totaal anders dan de verwijzingen naar die graafschappen
zoals we die vandaag kennen
o Er zijn graafschappen (zoals het graafschap Vlaanderen) die zich situeren buiten het
huidige België
▪ Graafschap Vlaanderen: delen van Oost en West-Vlaanderen, maar ook delen
in het huidige Frankrijk
▪ Hertogdom Brabant: ligt waar nu Nederland ligt
▪ Andere geografische configuratie
o → Er moet dus veel gebeuren om de territoria te gaan kneden in de richting die wij
kennen & de mensen die in die regio’s wonen, hebben niet het gevoel dat zij tot
eenzelfde ‘natie’ behoren
Pagina 3 van 115
, • Wat is er te zien op onderstaande kaarten?
o Bourgondische periode speelt een belangrijke rol: periode 14e, 15e eeuw:
Bourgondische hertogen krijgen greep op territoria en worden dus landheren voor
de graafschappen
o Bourgondische hertogen krijgen die stukken land in hun handen door
huwelijkspolitiek, door te erven, oorlogen → krijgen hierdoor een min of meer
aaneensluitend territorium
o Motivatie voor de territoriale eenheid: oude Middenrijk uit de middeleeuwen
proberen reconstrueren
o Maar er is dus geen eenheid (geografisch, cultureel) tussen deze gebieden
o Er is wel één persoon die over meerdere gebieden heerst en daarom krijg je een vaag
idee dat deze gebieden samen zullen moeten evolueren
Pagina 4 van 115
Les 1: Oorsprong van België
1. De drie breuklijnen
• Analyseren van Belgische politiek: model door politieke wetenschappers
o Uitgangspunt: politieke systemen voor diverse landen zijn gekenmerkt door grote
breuklijnen/conflicten die bepalend zijn voor de manier waarop partijen,
belangengroepen zullen constitueren
• Eigenheid van Belgisch model: dominantie door drie breuklijnen:
o Breuklijn 1: sociaaleconomische breuklijn
▪ Tegenstelling tussen kapitaal en arbeid
▪ Maar ook belangen van boeren en middenstanders horen hierbij
o Breuklijn 2: levensbeschouwelijke breuklijn
▪ Tegenstelling tussen klerikaal en antiklerikaal (verschil in visie over de rol die
godsdienst in het publieke leven mag spelen)
▪ Volgens sommigen: spanning tussen katholieken en vrijzinnigen
o Breuklijn 3: communautaire breuklijn
▪ Tegenstelling tussen Vlamingen (Nederlandstaligen) en Franstaligen
• Heel interessant model!
o Belangrijk hulpmiddel om lijnen te trekken in de geschiedenis van België
o Geen alleszaligmakend model
• Beperkingen aan het model van de drie breuklijnen
o Niet elke breuklijn is steeds even belangrijk
▪ Ene breuklijn is soms sterker aanwezig dan de andere breuklijn
▪ Bv. Levensbeschouwelijke breuklijn: in 19e eeuw heel aanwezig, maar
communautaire breuklijn is veel minder prominent aanwezig
▪ Men probeert ook technieken te creëren om spanningen in breuklijnen te
temperen, maar spanningen zijn hierdoor niet volledig weg →
pacificatiedemocratie (later meer over in de lessen-
o Er zijn overlappingen tussen breuklijnen
▪ Breuklijnen versterken elkaar soms: bv. positionering van Wallonië en
Vlaanderen rond sociaaleconomische zaken liggen anders: overlapping van
communautaire en sociaaleconomische breuklijn
o Er zijn nog andere breuklijnen die bepalend zijn voor positioneringen & politieke
partijen
▪ Debat rond migratie
▪ Debat rond milieu
2. Handboek
• Doorlopende tekst: volledig kennen
• Kaderstukken (over thema’s die worden toegelicht: grondig lezen, zijn vooral illustrerend
• Namen van politici, organisaties, data & wetten: wel kennen
• Grafieken, tabellen en illustraties, cijfers in tekst: niet kennen
Pagina 1 van 115
,3. Het ontstaan van België
3.1 Bestond België voor 1830?
• Staatkundige situatie van regio’s (die dan België vormen)
voor einde van 18e eeuw en in een aantal stappen analyse
maken vanaf late 18e eeuw (eindfase van Oostenrijkse
regime) tot dan de septemberdagen van 1830 →
stapsgewijze ontwikkeling
• Het ‘aloude bestaan’ van België en de Belgen
o Romantische schrijvers hebben tendens om de
wortels van België ver in de geschiedenis terug te voeren: om te tonen dat België een
oud bestaan heeft
o Halen de ‘Bello Gallico’ van Caesar aan en halen een monumentencultus aan voor
Ambiorix
o Probleem met romantische verhaallijn: deze is niet vol te houden (zie kaart)
▪ Donkeroranje: Eburonen (met Ambiorix) behoren hier: stukje België, maar niet
volledig → Eburonen behoren niet tot de Belgae maar tot de Germanen
▪ Belgae (stuk lager dan de Eburonen) behoren een stukje tot België, maar een
groot stuk ligt in Frankrijk en een stuk Zwitserland
• Theorie tegen de romantische visie van het ‘aloude bestaan’ van België: idee dat België een
‘artificiële creatie’ is, is een idee dat in 1830 gegroeid is om de belangen van de Franstalige
bourgeoisie te dienen ten nadele van de Vlamingen
o Vlaams nationalistische auteurs leggen hierop het accent, vooral een politieke stelling
o Niet echt een dominante stelling
• Dominante visie: visie van Henri Pirenne
o Grote reputatie: historicus mediëvist: specialisatie in sociaaleconomische geschiedenis
van steden in de Lage Landen
o Visie over feodaliteit door veranderende verhouding door de islam
o Schrijft ‘histoire de Belgique’
o Visie: ‘als staat gaan de (zuidelijke) Lage Landen terug tot de hertogen van
Bourgondië, maar vooraleer de hertogen van Bourgondië iets te creëren wat een
staatsinstelling zou kunnen worden, daarvoor bestaat er zoiets als een volk van de
zuidelijke Lage Landen (een volk dat al wat aan elkaar ging)
o Basisstelling van Pirenne: er bestaat zoiets als een zekere nationale samenhorigheid,
er is een soort van beschaving die die mensen met elkaar delen, vooraleer de
Bourgondische hertogen daar zullen zijn: er is een beschaving voorafgaand aan de
staat, daar waar elders normaal de staat voorafgaat aan de beschaving. Normaal
creëert dus de staat een samenhorigheidsgevoel, nu is het omgekeerd
o Er zijn ook mensen met andere visies dan die van Pirenne: zoals Jean Stengers
• Visie van Jean Stengers
o De staat gaat vooraf aan de beschaving
o Gaat niet terug tot de middeleeuwen, maar ziet het startpunt van België pas na de
Bourgondische hertogen, pas dan is er een samenhang tussen de regio’s die
uiteindelijk België zullen worden
o Er is geen artificiële creatie in 1830 zelf, er gaat al iets aan vooraf
o Voor 1830 zijn er al regio’s die aan elkaar plakten en die al een confederatie hadden
gevormd → deze stelling wordt in een volgende les verder besproken
Pagina 2 van 115
,3.2 De staatkundige situatie voor eind 18e eeuw
• Uitgangspunt in de middeleeuwen: territoriale verbrokkeling, stukken hangen nauwelijks aan
elkaar, staatkundige grenzen hebben niets te maken met hoe België eruit zal zien
• Vanaf 15e eeuw: er zijn processen van politieke centralisatie waarbij de stukken geleidelijk
aan elkaar geplakt zullen worden
o Begint bij de Bourgondische hertogen die in de 14e eeuw nog leengoederen onder
eigen gezag te brengen en om op elkaar te laten aansluiten
o De territoria van de Bourgondische hertogen komen dan later bij de Spaanse
Habsburgers terecht en nog later bij de Oostenrijkse Habsburgers (onder de
Oostenrijkse Habsburgers zijn er incidenten die gaan maken dat de territoria
proberen hun onafhankelijkheid uit te roepen)
• Einde 18e eeuw, begin 19e eeuw
o Regio’s die buiten de nabijheid en enige gelijkenis in taal niet veel met elkaar gemeen
hebben, gaan geleidelijk aan dichter bij elkaar groeien
o Idee bij de mensen die daar wonen: we hebben een gemeenschappelijke
lotsbestemming
• Volgende kaarten: tonen hoe je een belangrijke evolutie met grote veranderingen hebt
• Wat is te zien op onderstaande kaart?
o Rode lijn: fictieve uittekening van hoe België er nu uitziet
o Graafschappen toen, zijn totaal anders dan de verwijzingen naar die graafschappen
zoals we die vandaag kennen
o Er zijn graafschappen (zoals het graafschap Vlaanderen) die zich situeren buiten het
huidige België
▪ Graafschap Vlaanderen: delen van Oost en West-Vlaanderen, maar ook delen
in het huidige Frankrijk
▪ Hertogdom Brabant: ligt waar nu Nederland ligt
▪ Andere geografische configuratie
o → Er moet dus veel gebeuren om de territoria te gaan kneden in de richting die wij
kennen & de mensen die in die regio’s wonen, hebben niet het gevoel dat zij tot
eenzelfde ‘natie’ behoren
Pagina 3 van 115
, • Wat is er te zien op onderstaande kaarten?
o Bourgondische periode speelt een belangrijke rol: periode 14e, 15e eeuw:
Bourgondische hertogen krijgen greep op territoria en worden dus landheren voor
de graafschappen
o Bourgondische hertogen krijgen die stukken land in hun handen door
huwelijkspolitiek, door te erven, oorlogen → krijgen hierdoor een min of meer
aaneensluitend territorium
o Motivatie voor de territoriale eenheid: oude Middenrijk uit de middeleeuwen
proberen reconstrueren
o Maar er is dus geen eenheid (geografisch, cultureel) tussen deze gebieden
o Er is wel één persoon die over meerdere gebieden heerst en daarom krijg je een vaag
idee dat deze gebieden samen zullen moeten evolueren
Pagina 4 van 115
