Academiejaar
2023 - 2024
Staatsrecht 2023
Inhoud
,1 Het grondplan......................................................................................................................................5
1.1 H1. Overzicht van de staatsrechtelijke principes......................................................................5
1.1.1 België is een grondwettelijke staat.................................................................................6
1.1.2 België is een democratie................................................................................................6
1.1.3 België is een rechtsstaat.................................................................................................7
1.1.4 België is gebaseerd op een scheiding der machten........................................................8
1.1.5 België is een federaal systeem.......................................................................................8
1.1.6 België is een monarchie................................................................................................11
1.1.7 België is een sociale welvaartsstaat..............................................................................11
1.1.8 België is een duurzame staat........................................................................................12
1.2 H2. Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen.................................................................12
1.2.1 Het federale parlement................................................................................................12
1.2.2 De Koning.....................................................................................................................20
1.2.3 De Regering..................................................................................................................21
1.2.4 Het statuut van parlementsleden, ministers en staatssecretarissen............................29
1.2.5 Rechtscolleges..............................................................................................................31
1.3 H3. Fundamentele rechten en vrijheden: beginselen.............................................................36
1.3.1 Grondrechten in de Belgische grondwet van 1831.......................................................37
1.3.2 Categorieën van grondrechten.....................................................................................37
1.3.3 Bronnen en beschermingsmechanismes......................................................................43
1.3.4 De werking van grondrechten......................................................................................46
1.3.5 Misbruik van grondrechten..........................................................................................50
1.3.6 Derogatie van grondrechten........................................................................................50
2 Constitutionalisme.............................................................................................................................51
2.4 H4. Bronnen van staatsmacht en burgerschapsmodellen.......................................................51
2.4.1 Soevereiniteitsmodellen: nationale soevereiniteit, volkssoevereiniteit en paritaire
democratie..................................................................................................................52
2.4.2 Een pluralistisch burgerschapsmodel...........................................................................53
2.4.3 Een corporatistisch burgerschapsmodel.......................................................................53
2.4.4 Toepassing op het referendum....................................................................................54
2.4.5 Toepassing op genderquota.........................................................................................55
2.5 H5: Bronnen van grondwettelijk recht....................................................................................56
2.5.1 De grondwet.................................................................................................................56
2.5.2 Grondwettelijke gewoonten en conventies..................................................................58
2.5.3 Inter/supra-nationaal recht als bron van Belgisch grondwettelijk recht......................59
2.6 H6: De verhouding tussen grondwet en internationaal recht.................................................60
Staatsrecht |2
, 2.6.1 Het principe: de voorrang van internationaal en supranationaal recht op de grondwet
....................................................................................................................................60
2.6.2 Voorwaarde: de rechtmatige aansluiting bij de internationale/supranationale
rechtsorde...................................................................................................................60
2.6.3 Uitzondering op de voorrang voor grondrechten.........................................................61
2.6.4 Beperkingen op de voorrang van EU-recht vanuit een visie van grondwettelijk
pluralisme...................................................................................................................61
2.7 H7: De handhaving van de grondwet......................................................................................63
2.7.1 Ontwikkelingen die de wet niet langer onschendbaar maken.....................................63
2.7.2 Het mandaat van het Grondwettelijk Hof.....................................................................64
2.7.3 De ‘political questions’ doctrine...................................................................................65
2.7.4 Rechtszekerheid...........................................................................................................66
2.8 H8: Staatsnoodrecht...............................................................................................................67
3 Democratie........................................................................................................................................67
3.1 H9: Institutionele kenmerken van de Belgische representatieve democratie.........................68
3.1.1 Het kiessysteem...........................................................................................................68
3.1.2 De verhoudingen tussen parlement en regering: het vertrouwensbeginsel................72
3.2 H10: De inrichting van de consensusdemocratie....................................................................76
3.2.1 Het federale niveau......................................................................................................76
3.2.2 De Brusselse instellingen..............................................................................................78
3.3 H11: Democratische grondrechten en de weerbare democratie............................................81
3.3.1 Democratische grondrechten.......................................................................................81
3.3.2 De delegatie van wetgevende bevoegdheid.................................................................84
3.3.3 Het gelijkheidsbeginsel en de neutraliteit van de staat................................................89
3.3.4 De weerbare democratie..............................................................................................92
4 De rechtsstaat....................................................................................................................................94
4.1 H12: De hiërarchie van normen..............................................................................................94
4.1.1 Hiërarchische verhoudingen.........................................................................................94
4.1.2 De hiërarchie van normen versus het democratisch principe......................................96
4.2 H13: Het rechtszekerheidsbeginsel en de algemeenheid van de wet.....................................98
4.2.1 Het rechtszekerheidsbeginsel.......................................................................................98
4.2.2 De algemeenheid van de wet.......................................................................................99
4.3 H14: Rechtsbescherming: de rechterlijke toetsing van formele wetten...............................100
4.3.1 De ontwikkeling naar een systeem van rechterlijke toetsing van wetten in België....101
4.3.2 Democratische waarborgen in het systeem van rechterlijke toetsing van wetten.....104
4.3.3 Juridisch pluralisme....................................................................................................106
Staatsrecht |3
, 5 Scheiding der machten....................................................................................................................109
5.1 H15: De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter..............................................110
5.1.1 De onafhankelijkheid van de rechters in het Grondwettelijk Hof...............................110
5.1.2 Controle op de rechterlijke macht..............................................................................111
5.1.3 De aansprakelijkheid van magistraten........................................................................112
5.2 H16: De aansprakelijkheid van de wetgever.........................................................................113
5.3 H17: Rechterlijk activisme.....................................................................................................114
6 Federalisme.....................................................................................................................................115
6.1 H18: De ontwikkeling van de Belgische eenheidsstaat naar een federaal systeem..............115
6.1.1 De Belgische eenheidsstaat: een reactie tegen de taalpolitiek van Willem I..............115
6.1.2 Democratisering en Vlaamse ontvoogding: naar taalwetten en taalgebieden...........115
6.1.3 Naar een federale staat..............................................................................................116
6.1.4 De zes Staatshervormingen........................................................................................117
6.1.5 Chronologisch overzicht.............................................................................................117
6.1.6 Naar een nieuwe staatshervorming...........................................................................118
6.2 H19: Basismodel en evoluties: de entiteiten.........................................................................119
6.2.1 Het basismodel: 3 gemeenschappen en 3 gewesten..................................................119
6.2.2 Evoluties in het basismodel: asymmetrische verschuivingen.....................................121
6.3 H20: Basismodel en evoluties: de instellingen......................................................................123
6.3.1 Basismodel: parlementen en regeringen....................................................................123
6.3.2 Evoluties op basis van subnationale grondwetgevende autonomie...........................125
6.4 H21: Basismodel en evoluties: de bevoegdheden.................................................................129
6.4.1 Lexicon.......................................................................................................................129
6.4.2 Basismodel: het dogma van autonomie, nevenschikking en exclusiviteit..................130
6.4.3 Evoluties naar een meer flexibele invulling van bevoegdheden.................................136
6.5 H22: Is België een federaal systeem?....................................................................................139
6.5.1 België is een federaal systeem...................................................................................139
6.5.2 Is België een federatie? De klassieke benadering.......................................................140
6.5.3 Is België een federatie? De dynamische benadering..................................................140
6.5.4 Is België een confederatie?........................................................................................142
6.6 H23: Waarheen met België?.................................................................................................142
6.6.1 België is een instabiel federaal systeem.....................................................................142
6.6.2 Valt België uiteen?......................................................................................................143
6.6.3 Waarheen gaat België?...............................................................................................144
6.7 Discussievragen.....................................................................................................................145
Staatsrecht |4
2023 - 2024
Staatsrecht 2023
Inhoud
,1 Het grondplan......................................................................................................................................5
1.1 H1. Overzicht van de staatsrechtelijke principes......................................................................5
1.1.1 België is een grondwettelijke staat.................................................................................6
1.1.2 België is een democratie................................................................................................6
1.1.3 België is een rechtsstaat.................................................................................................7
1.1.4 België is gebaseerd op een scheiding der machten........................................................8
1.1.5 België is een federaal systeem.......................................................................................8
1.1.6 België is een monarchie................................................................................................11
1.1.7 België is een sociale welvaartsstaat..............................................................................11
1.1.8 België is een duurzame staat........................................................................................12
1.2 H2. Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen.................................................................12
1.2.1 Het federale parlement................................................................................................12
1.2.2 De Koning.....................................................................................................................20
1.2.3 De Regering..................................................................................................................21
1.2.4 Het statuut van parlementsleden, ministers en staatssecretarissen............................29
1.2.5 Rechtscolleges..............................................................................................................31
1.3 H3. Fundamentele rechten en vrijheden: beginselen.............................................................36
1.3.1 Grondrechten in de Belgische grondwet van 1831.......................................................37
1.3.2 Categorieën van grondrechten.....................................................................................37
1.3.3 Bronnen en beschermingsmechanismes......................................................................43
1.3.4 De werking van grondrechten......................................................................................46
1.3.5 Misbruik van grondrechten..........................................................................................50
1.3.6 Derogatie van grondrechten........................................................................................50
2 Constitutionalisme.............................................................................................................................51
2.4 H4. Bronnen van staatsmacht en burgerschapsmodellen.......................................................51
2.4.1 Soevereiniteitsmodellen: nationale soevereiniteit, volkssoevereiniteit en paritaire
democratie..................................................................................................................52
2.4.2 Een pluralistisch burgerschapsmodel...........................................................................53
2.4.3 Een corporatistisch burgerschapsmodel.......................................................................53
2.4.4 Toepassing op het referendum....................................................................................54
2.4.5 Toepassing op genderquota.........................................................................................55
2.5 H5: Bronnen van grondwettelijk recht....................................................................................56
2.5.1 De grondwet.................................................................................................................56
2.5.2 Grondwettelijke gewoonten en conventies..................................................................58
2.5.3 Inter/supra-nationaal recht als bron van Belgisch grondwettelijk recht......................59
2.6 H6: De verhouding tussen grondwet en internationaal recht.................................................60
Staatsrecht |2
, 2.6.1 Het principe: de voorrang van internationaal en supranationaal recht op de grondwet
....................................................................................................................................60
2.6.2 Voorwaarde: de rechtmatige aansluiting bij de internationale/supranationale
rechtsorde...................................................................................................................60
2.6.3 Uitzondering op de voorrang voor grondrechten.........................................................61
2.6.4 Beperkingen op de voorrang van EU-recht vanuit een visie van grondwettelijk
pluralisme...................................................................................................................61
2.7 H7: De handhaving van de grondwet......................................................................................63
2.7.1 Ontwikkelingen die de wet niet langer onschendbaar maken.....................................63
2.7.2 Het mandaat van het Grondwettelijk Hof.....................................................................64
2.7.3 De ‘political questions’ doctrine...................................................................................65
2.7.4 Rechtszekerheid...........................................................................................................66
2.8 H8: Staatsnoodrecht...............................................................................................................67
3 Democratie........................................................................................................................................67
3.1 H9: Institutionele kenmerken van de Belgische representatieve democratie.........................68
3.1.1 Het kiessysteem...........................................................................................................68
3.1.2 De verhoudingen tussen parlement en regering: het vertrouwensbeginsel................72
3.2 H10: De inrichting van de consensusdemocratie....................................................................76
3.2.1 Het federale niveau......................................................................................................76
3.2.2 De Brusselse instellingen..............................................................................................78
3.3 H11: Democratische grondrechten en de weerbare democratie............................................81
3.3.1 Democratische grondrechten.......................................................................................81
3.3.2 De delegatie van wetgevende bevoegdheid.................................................................84
3.3.3 Het gelijkheidsbeginsel en de neutraliteit van de staat................................................89
3.3.4 De weerbare democratie..............................................................................................92
4 De rechtsstaat....................................................................................................................................94
4.1 H12: De hiërarchie van normen..............................................................................................94
4.1.1 Hiërarchische verhoudingen.........................................................................................94
4.1.2 De hiërarchie van normen versus het democratisch principe......................................96
4.2 H13: Het rechtszekerheidsbeginsel en de algemeenheid van de wet.....................................98
4.2.1 Het rechtszekerheidsbeginsel.......................................................................................98
4.2.2 De algemeenheid van de wet.......................................................................................99
4.3 H14: Rechtsbescherming: de rechterlijke toetsing van formele wetten...............................100
4.3.1 De ontwikkeling naar een systeem van rechterlijke toetsing van wetten in België....101
4.3.2 Democratische waarborgen in het systeem van rechterlijke toetsing van wetten.....104
4.3.3 Juridisch pluralisme....................................................................................................106
Staatsrecht |3
, 5 Scheiding der machten....................................................................................................................109
5.1 H15: De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter..............................................110
5.1.1 De onafhankelijkheid van de rechters in het Grondwettelijk Hof...............................110
5.1.2 Controle op de rechterlijke macht..............................................................................111
5.1.3 De aansprakelijkheid van magistraten........................................................................112
5.2 H16: De aansprakelijkheid van de wetgever.........................................................................113
5.3 H17: Rechterlijk activisme.....................................................................................................114
6 Federalisme.....................................................................................................................................115
6.1 H18: De ontwikkeling van de Belgische eenheidsstaat naar een federaal systeem..............115
6.1.1 De Belgische eenheidsstaat: een reactie tegen de taalpolitiek van Willem I..............115
6.1.2 Democratisering en Vlaamse ontvoogding: naar taalwetten en taalgebieden...........115
6.1.3 Naar een federale staat..............................................................................................116
6.1.4 De zes Staatshervormingen........................................................................................117
6.1.5 Chronologisch overzicht.............................................................................................117
6.1.6 Naar een nieuwe staatshervorming...........................................................................118
6.2 H19: Basismodel en evoluties: de entiteiten.........................................................................119
6.2.1 Het basismodel: 3 gemeenschappen en 3 gewesten..................................................119
6.2.2 Evoluties in het basismodel: asymmetrische verschuivingen.....................................121
6.3 H20: Basismodel en evoluties: de instellingen......................................................................123
6.3.1 Basismodel: parlementen en regeringen....................................................................123
6.3.2 Evoluties op basis van subnationale grondwetgevende autonomie...........................125
6.4 H21: Basismodel en evoluties: de bevoegdheden.................................................................129
6.4.1 Lexicon.......................................................................................................................129
6.4.2 Basismodel: het dogma van autonomie, nevenschikking en exclusiviteit..................130
6.4.3 Evoluties naar een meer flexibele invulling van bevoegdheden.................................136
6.5 H22: Is België een federaal systeem?....................................................................................139
6.5.1 België is een federaal systeem...................................................................................139
6.5.2 Is België een federatie? De klassieke benadering.......................................................140
6.5.3 Is België een federatie? De dynamische benadering..................................................140
6.5.4 Is België een confederatie?........................................................................................142
6.6 H23: Waarheen met België?.................................................................................................142
6.6.1 België is een instabiel federaal systeem.....................................................................142
6.6.2 Valt België uiteen?......................................................................................................143
6.6.3 Waarheen gaat België?...............................................................................................144
6.7 Discussievragen.....................................................................................................................145
Staatsrecht |4
